JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Bekqulov Qudrat Shaydulloyevich
Chirchiq davlat pedagogika universiteti “Sa’natshinoslik” fakulteti “Muhandislik va kompyuter
grafikasi” kafedrasi p.f.f.d.
e-mail:
tel:
+998 902645158
CHIZMACHILIK DARSLARIDA MULTIMEDIA VOSITALARI FOYDALANISHNING
YUTUQ VA KAMCHILIKLARI TAHLILI
Annotatsiya:
Mazkur matnda AutoCAD dasturining ta’lim jarayonida, ayniqsa chizmachilik va
muhandislik grafikasi fanlarini o‘qitishda tutgan o‘rni, imkoniyatlari va cheklovlari haqida so‘z
yuritiladi. AutoCAD avtomatik loyihalash sohasida xalqaro standart bo‘lib, uning aniqlik, 2D va
3D modellash imkoniyatlari o‘quv jarayonini vizual va samarali tashkil etishga yordam beradi.
Ayniqsa, murakkab geometrik shakllarni hajmli ko‘rinishda ko‘rsatish o‘quvchilarning fazoviy
tasavvurini rivojlantirishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, dasturdan noto‘g‘ri va doimiy
foydalanish o‘quvchilarda chizma chizish qoidalari bo‘yicha yetarli bilim va ko‘nikmalarning
shakllanmasligiga olib kelishi mumkinligi ta’kidlanadi. Shuning uchun AutoCAD dasturidan
faqat muayyan mavzularda, pedagogik maqsadga muvofiq tarzda foydalanish tavsiya etiladi..
Kalit so‘zlar:
AutoCAD, Loyihalash, Modellash, Chizmachilik, 3D, Karkasli, Sirtli, Qattiq jism,
Grafik topshiriq, Fazoviy tasavvur.
Annotation:
This text discusses the role, capabilities, and limitations of the AutoCAD software
in the educational process, particularly in teaching technical drawing and engineering graphics.
AutoCAD is considered an international standard in the field of computer-aided design (CAD),
and its precision, along with its 2D and 3D modeling features, helps organize the learning
process in a more visual and effective manner. Especially, presenting complex geometric shapes
in three dimensions contributes to the development of students' spatial imagination. However,
the text also emphasizes that improper and constant use of the software may hinder students from
acquiring fundamental knowledge and skills related to technical drawing rules. Therefore, it is
recommended to use AutoCAD selectively, only for specific topics, and in alignment with
pedagogical goals.
Key words:
AutoCAD, Design, Modeling, Drafting, 3D, Wireframe, Surface, Solid,
Graphic Task, Spatial Visualization.
Аннотация:
В данном тексте рассматривается роль, возможности и ограничения
программного обеспечения AutoCAD в образовательном процессе, особенно при
преподавании черчения и инженерной графики. AutoCAD считается международным
стандартом в области автоматизированного проектирования, а его точность, а также
возможности 2D и 3D моделирования способствуют наглядной и эффективной
организации учебного процесса. В частности, отображение сложных геометрических
форм в объёмном виде помогает развивать пространственное воображение учащихся.
Вместе с тем подчёркивается, что неправильное и постоянное использование программы
может привести к недостаточному формированию знаний и навыков по правилам
выполнения чертежей. Поэтому рекомендуется использовать AutoCAD только при
изучении отдельных тем и в соответствии с педагогическими целями.
Ключевые слова:
AutoCAD, Проектирование, Моделирование, Чертежное дело, 3D,
Каркасное
моделирование,
Поверхностное
моделирование,
Твердотельное
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
моделирование, Графическое задание, Пространственное воображение.
Autodesk kompaniyasining AutoCAD tizimi hozirgi davrda avtomatik loyihalashning
xalqaro standarti hisoblanadi. AutoCAD dasturining yaratilganligiga 30 yildan oshgan
bo‘lsa-da, avtomatik loyihalash dasturlari orasida hanuzgacha mashhurligicha qolmoqda.
Chunki AutoCAD dasturi mukammal va ommabop dastur bo‘lib, u har qanday turdagi
sxema va chizmalarni yaratishda yuqori aniqlikda va sifatli bajaradi. Shuningdek, mazkur
dasturdan foydalanuvchilarning ijodiy imkoniyatlarini to‘la amalgam oshirishga yordam
beradi. Shu sababli, millionlab mutahassislar, olimlar, muhandislar va talabalar loyihalash
ishlarini avtomatlashtirish sohalarida AutoCAD tizimidan foydalanishlari oddiy holatga
aylanib bormoqda.
AutoCAD dasturi nafaqat muhandislar uchun qulay bo‘libgina qolmay balki, o‘zining bir
qator afzallik tomonlari bilan chizmachilik darslarini samaradorligini oshirishda anchayin
qulayliklar tug‘diradi. Bulardan biri undagi aniqlik bo‘lib hech bir dasturda AutoCAD
dasturichalik aniqlikda chiza olmaymiz. Aniq buyruq asosida chizilgan chizma o‘zining
aniqligi bilan boshqa dasturlarda ishlangan chizmadan yaqqol ajralib turadi. Yana bir
muhim afzallik tomonini hisobga olib, uning birgina AutoCAD dasturida bir vaqtning
o‘zida tekislik va hajmda ishlay olish imkoniyatiga ega ekanligimiz, biz o‘qituvchilarga
dars samaradorligini oshirish uchun katta qulaylik yaratadi. O‘quvchilarga chizmani
tushuntirib bo‘lgan o‘qituvchi, o‘tilgan mavzu bo‘yicha ularning tasavvurlarini
kengaytirish maqsadida buni AutoCAD ning 3D qismida ya’ni hajmda o‘quvchilarga
ko‘rsatib berish imkoniyati mavjuddir(masalan proyeksion chizmachilik bo‘limining
ko‘rinishlar, qirqimlar mavzularida qo‘l keladi). Bu esa darsni to‘g‘ri va to‘laroq
tushunganlar sonini ortishiga olib keladi. O‘quvchi chizilgan detalning yaqqol tasvirini
ko‘rgach mavzuni unda tug‘ilgan savollarga o‘zi javob topadi. Bularning bari o‘quvchining
fazoviy tasavvurini kengaytirishiga, o‘quvchilarning mustaqil fikrlashlariga olib keladi.
AutoCAD-tizimlarida uch o‘lchamli obyektlarni yaratish uchun modellashning asosan uch:
karkasli, sirtli va qattiq jismli modellash usullaridan foydalaniladi; ularning har biri real
obyektlarni reallikning har xil darajasida yaratish imkonini beradi:
•
Karkasli modellash. Ushbu modelda obyektning faqat qoburg‘alari taqdim etiladi,
uning qirralari aniqlanmaydi, shuning uchun model shaffof bo‘ladi. Karkasli modelda hajm
tushunchasi bo‘lmaydi.
•
Sirtli modellash. Bu modelda obyektning qoburg‘a va qirralari aniqlanadi, u karkasli
modelga nisbatan aniqroq bayonni ta’minlaydi. Model shaffof emas, oldindagi qirralar
ortdagi qirralarni berkitib turadi. Sirtli model hajmga ega, lekin massani hisobga olmaydi,
chunki model devorlari qalinligi hisobga olinmaydi.
•
Qattiq jismli modellash. Bu model obyektni haqiqatga yaqin bayon qilish imkonini
beradi. U obyektning tashqi qirralari va qoburg‘alari haqida batafsil informatsiyani beradi
hamda uning ichki strukturasini bayon qiladi. Qattiq jismli model hajm va massaga ega va
material xarakteristikasini hisobga oladi.
Uch o‘lchamli modellash quyidagi imkoniyatlarni ta’minlaydi:
•
modelni fazoning istalgan nuqtasidan ko‘rib chiqish;
•
model kesimini bajarish;
•
modelning ikki o‘lchamli chizmalarini avtomatik tarzda bajarish;
•
modelning real aksini olish;
•
material xarakteristikalari va tashqi yoritishni qo‘shish.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
AutoCADda uch o‘lchamli fazoda ishlash uchun komandalar mavjud, ular yordamida uch
o‘lchamli obyektlarni modellash, materialni bayon qilish va yoritishni o‘rnatish mumkin.
AutoCAD 2024 da uch o‘lchamli modellash uchun qulay maxsus interfeysi mavjud.
Bugungi kunda ta’lim jarayonini sifatli va zamon talablariga javob bera oladigan shaklda
tashkil etish kuning dolzarb masalaridan hisoblanadi. Oily texnika o‘quv yurtlarida
tayyorlanayotgan muhandislar kelajakda Respublikamiz iqtisodiyotiga hissa qo‘sha
oladigan mutaxassis kadr sifatida kamol topishi uchun barcha imkoniyatlar yaratilmoqda.
Shu maqsadda maktabdan to oily ta’lim muassasasigacha bo‘lgan ta’limtizimi jahon
andozalari asosida modernizatsiya qilindi. Bundan ko‘rinib turibdiki, ta’lim jarayonida
Kompyuter texnikasi va vositalarini qo‘llash hamda ulardan samarali foydalanish zarur.
Kurs ishilar va kuzatishlar shuni ko‘rsatmoqdaki, talabalarda grafik topshiriqlarni
bajarishda ro‘y beradigan xatoliklarning bir xildaligi aniqlandi. Bu muammoning maqbul
yechimini topishda kompyuterlashtirilgan o‘qitish tizimini tashkil etish maqsadga muvofiq.
Zamonaviy kompyuterlar o‘qituvchi uchun texnik yordamchi vosita sifatida alohida
ahamiyatga ega bo‘lib, uning beqiyos imkoniyatlaridan kengroq foydalanish zarur. Amaliy
daturlar paketi o‘qituvchidan kompyuterni mukammal bilishni va ishlashni talab etmaydi.
Shunday ekan, bugungi kunda muammolarni bartaraf etish o‘quvchilardan ta’lim
samaradorligini oshirish uchun darsga boshqacha, ya’ni zamonaviy yondashishni talab
etmoqda.
Bugungi kun talabalarining grafik savodxonligini rivojlantirish dolzarb masala hisoblanib,
uni hal etish uchun quyidagilarga amal qilish lozim bo‘ladi:
-
“Chizma geometriya va muhandislik grafikasi” fanini o‘qitishda zamonaviy Kompyuter
texnologiyalaridan foydalanish;
-
grafik topshiriqlarni takomillashtirish (murakkablik darajalariga ajratish);
-
garafik topshiriqlarni bajarish bo‘yicha multimediali uslubiy ko‘rsatma yaratish va
foydalanishni tashkillashtirish;
-
talabalarning fazoviy tasavvurini shakillantirish;
-
shakllanga fazoviy tasavvur asosida ijodiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirish.
Yuqorida sanab o‘tlgan vazifalarni bajarish natijasida talabalarning fanga bo‘lgan
munosabati o‘zgaradi.
“Chizma geometriya va muhandilik” fanidan topshiriqlar to‘plamining elektron variantini
yaratish va uni ta’lim jarayonida bevosita qo‘llash lozim. Ayniqsa, mustaqil ta’lim
jarayonida talabalar grafik topshiriqlarni bajarishda elektron darslikning topshiriqlar
to‘plami bo‘limiga ko‘proq murojaat qiladilar va mavzular bo‘yicha grafik topshiriqlarni
bajarish jarayonida muammoga duch kelsalar, shu Mavzu bo‘yicha multimediali animatsion
bajarilish namunasidan foydalanishlari mumkin.
Chizmachilik darslari uchun AutoCAD dasturidan har doim ham foydalnish biz kutgan
natijani beravermaydi. Asosan chizmachilik darslarini o‘tilishdan maqsad - talabalarga
kelajakda o‘zlarining texnik fikrlarini chizma orqali namoyon qilish, tasvirlangan har
qanday buyum, yoki ob’ektlarning chizmasi bo‘yicha ishlash printsipi va konstruktiv
tuzilishini tushunib olish va tasavvur qila olish uchun bilim, ko‘nikma va malaka berishdan
iborat.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Chizmachilik fanida buyum va inshootlarni grafik tasvirlash metodlarini o‘rganishga oid
bo‘lgan asosiy qoidalar, tegishli standartlar hisobga olingan holda bayon etiladi. Agar biz
AutoCAD dasturini chizmachilik fanlarida doimo qo‘llab boradigan bo‘lsak, o‘quvchilar
chizmalar chizish qoidalarini va mazmunini tushunishdan chetda qolishlari bizga yaqqol
ayon. Shuning uchun ham AutoCAD dasturini ba’zi mavzulardagina dars samaradorligini
oshirish, dars jarayonini o‘quvchilarning mavzuni tushunishlarini tezlashtirishni maqsad
qilib olgan holdagi-na, o‘qituvchi uchun texnik yordamchi vosita sifatida qarab foydalanish
o‘rinli.
Misol qilib oladigan bo‘lsak chizmachilik faninning “geometrik chizmachilik” bo‘limidagi
mavzularni o‘quvchilarga tushuntirishda AutoCAD dasturidan foydalanish umuman noo‘rin.
Sababi ushbu bo‘lim chizmachilik faninning dastlabki bo‘limlaridan biri bo‘lganligi uchun
quyidagi mavzular: aylanalarni teng bo‘laklarga bo‘lish, tutashma bajarish qoidalari, oval
va ovoid yasash tartibi, Lekalo egri chiziqlari - algebraik va transkendent eri chiziqlar,
masalan ikkinchi tartibli egri chiziqlarni yasash qoidalari, sikloida, episikloida, sinusoida,
kosinusoida, spiral, o‘ramalarni chizish tartiblari shu bo‘limdan joy olgan.
Yuqoridagi mavzularni AutoCAD dasturida o‘tish o‘qituvchi uchun qulay bo‘lishi, vaqtni
tejashi mumkin, ammo bunday holatda o‘qituvchi o‘z oldiga qo‘ygan asosiy maqsadiga
erisha olmaydi, o‘quvchilar chizmalarni faqatgina ko‘r- ko‘rona bajarishi natijasida
ularning savodsiz bo‘lib qolishlariga olib keladi. Bu bo‘limni bilish esa chizmachilik
fanining qolgan bo‘limlarining asosi sifatida qaraladi, hamda chizmachilikning hamma
bo‘limlari chambarchas bog‘liqligini hisobga olgan holda buni o‘quvchi qo‘lda oddiy o‘quv
qurollari yordamida chizgani ancha natija beradi: o‘quvchi mavzu haqida ko‘proq bilimga
ega bo‘ladi, chizma chizishda malakasi oshib unda shu mavzu yuzasidan ko‘nikma hosil
bo‘ladi. Pedagog darslarda AutoCAD dasturidan foydalanishdan avval yuqoridagi
bilimlarni o‘quvchiga nazariy jihatdan mukammal egallashlari shundan keyingina
dasturdan foydalanishi masadga muvofiqdir.
Chizmachilik fanining qolgan ba’zi bo‘limlarida ham shunday holatlar uchrashi mumkin,
bunda pedagog qaysi mavzuda dasturdan foydalanishi muhim ahamiyatga ega. Bunda
o‘qituvchidan dasturdan to‘g‘ri va o‘rinli foydalana olish mahoratiga ega bo‘lish uchun
undan pedagogik bilim, yillar davomida oshirib kelayotgan malakasiga ega bo‘lishi,
tanlangan dars uchun mukammal dars ishlanmasi ishlab chiqqan bo‘lishi, yaxshi natijaga
erishishiga ishonch talab etiladi.
Yuqorida keltirilgan misolni AutoCAD dasturining kamchiligi deb qaray olmaymiz.
Chunki dastur o‘quvchiga dars berish maqsadida emas balki muhandisning ishini
osonlashtirish va aniq chizmalar asosida talabga javob beradigan loyihalar ishlab chiqilishi
maqsadida yaratilgan.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Boburmirzo, Kukiev., Achilov, Nurbek, Norboy o‘g‘li & Bekqulov, Qudrat,
Shaydulloyevich. (2019). Technology for creating images in autocad. European Journal of
Research and Reflection in Educational Science. 7 (12), 49-54-220.
2. Shaydulloyevich, B. K. (2020). Increasing students’ graphic literacy through teaching the
sciences of drafting and descriptive geometry. European Journal of Research and Reflection in
Educational Sciences, 8 (4), Part II, 75-78.
3. Achilov Nurbek Norboy o‘g‘li, Bekqulov Qudrat Shaydulloyevich, Ko‘kiyev Boburmirzo
Baxodir o‘g‘li & Jumayev Isroil Omandovlat o‘g‘li (2020). Methods of developing creative
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
abilities in children. European Journal of Research and Reflection in Educational Sciences, 8
(10), Part II, 151-153.
4. Bekqulov Qudrat Shaydulloyevich., Kukiyev Boburmirzo Bahodir ugli., Avazova Guzal
Rustambek qizi. (2020). The works in the framework of five initiatives at chirchik state
pedagogical institute in tashkent region. EPRA International Journal of Research and
Development, 5 (3), p. 411-412.
5. Boizaqova, S. A., Bekqulov Q.Sh. (2021). Ko‘rinishlar mavzusni tushuntirishda detal
modelini o‘ziga qarab o‘rganishning ahamiyat. ACADEMIC RESEARCH IN EDUCATIONAL
SCIENCES, 2(3), 96-101.
6. Ko‘kiyev, J. S., Bekqulov Q.Sh. (2021). MUHANDISLIK GRAFIKASI FANLARINI
BOSHQA FANLAR BILAN BOG'LIQLIGI. ACADEMIC RESEARCH IN EDUCATIONAL
SCIENCES, 2(3), 34-39.
7. Bekqulov Q.Sh. (2021). Chizmachilik va chizma geometriya fanlarini o‘qitish orqali
o‘quvchilarni grafik savodxonligni oshrish. "Экономика и социум" №10(89), C. 1314-1319.
8. Bekqulov Q.Sh. (2021). Ortoganal proyeksiyalarni qayta tuzish usullaridan foydalanib
talabalarning fazoviy tassavurlarini rivojlantirish. "Экономика и социум" №10(89), C. 1314-
1319.
9. Q.SH.Bekqulov. (2020) Chizmachilik va chizma geometriya fanlarini o‘qitish orqali
o‘quvchilarning grafik savodxonligni oshrish. Maktab va hayot, № 2, 3-4.
10. Y.Derajne. Mustaqil ta’lim olish tizimi. Kasb-hunar ta’limi. 2001. № 6. – S.
11. Q.SH.Bekqulov. (2020) Chizmachilik va chizma geometriya fanlarini o‘qitish orqali
o‘quvchilarning grafik savodxonligni oshrish. Maktab va hayot, № 2, 3-4.
12. Achilov N N., Ko‘kiyev.B.B., Bekqulov.Q.Sh., Yaqqol atsvirlarni bajarishda AutoCAD
dasturidan foydalanib loyihalash, Муғаллим ҳәм үзликсиз билимлендириў, № 2, 122-125.
13. Qudrat Shaydulloyevich Bekqulov, Yig'ish chizmalarini detallarga ajratishda yo‘l
qo‘yadigan tipik xatolar. ACADEMIC RESEARCH IN EDUCATIONAL SCIENCES, 1 (3),
321-325.
14. Bekqulov Q.Sh., To‘laganova H. Chizmachilik fanidan o‘quvchilarning fazoviy tasavvurini
oshirishda tugallanmagan chizmalardan foydalanish. Муғаллим ҳәм үзликсиз билимлендириў,
№ 3, 111-113.
15. Xalimov M., Bekqulov Q. Chizmachilik fanini o‘qitishda interaktiv metodlarni qo‘llash
zaruriyati. Муғаллим ҳәм үзликсиз билимлендириў, № 3, 102-105.
16. Boizaqova Sh.A., Bekqulov Q.Sh. Ko‘rinishlar mavzusni tushuntrishda detal modelini
o‘ziga qarab o‘rganishning ahamiyati. Муғаллим ҳәм үзликсиз билимлендириў, № 3, 117-120.
17. Bekqulov Q.Sh., To‘laganova H. Muhandislik grafikasi fanlarida talabalar chizma
bajarishda yo‘l qo‘yadigan tipik xatolar. Муғаллим ҳәм үзликсиз билимлендириў, № 3, 107-
111.
18. Bekqulov Q.Sh., Boizaqova Sh.A. Muhаndislik grafikasi fanlarini boshqa fanlar bilan
bog’liqligi. Муғаллим ҳәм үзликсиз билимлендириў, № 3, 113-117.
19. Bekqulov Q.Sh. O‘quvchilar yo‘l qo‘yadigan tipik xatolarni tizimga solish va prоgnoz
qilish oldini olish choralari. Муғаллим ҳәм үзликсиз билимлендириў, № 3, 105-107.
20. Ozodboyev, I. O. (2022). DRAWING ASSEMBLY DRAWINGS USING AUTOCAD
COMPUTER GRAPHICS SOFTWARE. Galaxy International Interdisciplinary Research Journal,
10(11), 1085-1091.
