JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Buronova Gulshoda Isroil qizi
ORCID 0009-0005-7596-8424
Sharof Rashidov Nomidagi Samarqand Davlat Universiteti
UDK: 30.39.34
O’ZBEK XALQINING TABIATI BILAN BOG’LIQ AN’ANALARINING TARIXIY
ILDIZLARI VA ULARNING ZAMONAVIY HAYOTDAGI TRANSFORMATSIYASI
Annotatsiya:
Mazkur maqolada o‘zbek xalqining tabiati bilan bog‘liq an’analarining tarixiy
ildizlari va ularning zamonaviy hayotdagi transformatsiyasi tahlil etilgan. O‘zbek xalqining
qadimiy dunyoqarashida tabiat unsurlari — yer, suv, daraxt, tog‘ va hayvonot olami muqaddas
sanalgan bo‘lib, ular bilan bog‘liq urf-odat va marosimlar xalq hayotining ajralmas qismiga
aylangan. Maqolada ana shu an’anaviy qadriyatlarning shakllanishi, ularning tarixiy va madaniy
mazmuni yoritiladi. Shuningdek, zamonaviy texnologiyalar, urbanizatsiya va globallashuv
jarayonlarining ushbu an’analarga ta’siri o‘rganilib, ularning qanday o‘zgarishlarga uchragani
tahlil qilinadi. An’analarni zamonga mos holda saqlab qolish, ekologik ongni rivojlantirish va
yosh avlodga yetkazishning muhim jihatlari ko‘rsatib o‘tiladi. Tadqiqot milliy merosni asrashga
qaratilgan amaliy ahamiyatga ega.
Kalit so‘zlar:
O‘zbek an’analari, tabiat, tarixiy ildizlar, urf-odatlar, zamonaviy transformatsiya,
ekologik ong, milliy meros.
THE HISTORICAL ROOTS OF UZBEK PEOPLE’S NATURE-RELATED
TRADITIONS AND THEIR TRANSFORMATION IN MODERN LIFE
Abstract:
This article analyzes the historical roots of Uzbek people’s nature-related traditions
and their transformation in modern life. In the ancient worldview of the Uzbek people, natural
elements—such as land, water, trees, mountains, and wildlife—were considered sacred, and the
customs and rituals associated with them became an integral part of daily life. The article
highlights the formation of these traditional values and their historical and cultural significance.
Furthermore, it examines the impact of modern technologies, urbanization, and globalization on
these traditions and analyzes the changes they have undergone. The study emphasizes the
importance of preserving these customs in a way that adapts to contemporary times, promoting
ecological awareness, and passing them on to younger generations. This research holds practical
significance for the preservation of national heritage.
Keywords
: Uzbek traditions, nature, historical roots, customs, modern transformation,
ecological awareness, national heritage.
ИСТОРИЧЕСКИЕ КОРНИ ПРИРОДОСВЯЗАННЫХ ТРАДИЦИЙ УЗБЕКСКОГО
НАРОДА И ИХ ТРАНСФОРМАЦИЯ В СОВРЕМЕННОЙ ЖИЗНИ
Аннотация:
В данной статье анализируются исторические корни природосвязанных
традиций узбекского народа и их трансформация в современной жизни. В древнем
мировоззрении узбекского народа природные элементы — земля, вода, деревья, горы и
животный мир — считались священными, а обычаи и ритуалы, связанные с ними, стали
неотъемлемой частью повседневной жизни. В статье освещается формирование этих
традиционных ценностей, их историческое и культурное значение. Кроме того,
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
рассматривается влияние современных технологий, урбанизации и глобализации на эти
традиции и анализируются изменения, которые они претерпели. Исследование
подчеркивает важность сохранения этих обычаев с учетом современных реалий, развития
экологического сознания и передачи их молодому поколению. Работа имеет практическое
значение для сохранения национального наследия.
Ключевые слова
: узбекские традиции, природа, исторические корни, обычаи,
современная трансформация, экологическое сознание, национальное наследие.
KIRISH
O‘zbek xalqining milliy madaniy merosi o‘zining ko‘p qatlamlilik va boy tarixiy ildizlari bilan
ajralib turadi. Bu merosning markaziy elementlaridan biri – tabiat bilan bog‘liq an’analar bo‘lib,
ular xalqning dunyoqarashi, axloqiy qadriyatlari va kundalik hayotidagi urf-odatlarini
shakllantirishda muhim rol o‘ynagan. Tabiat inson hayoti uchun muqaddas manba hisoblanib,
yer, suv, daraxtlar, tog‘lar va hayvonot olami o‘zbek xalqining tarixiy tafakkurida alohida o‘rin
egallagan.[1] Bu unsurlar atrofida shakllangan marosimlar va rasm-rusumlar millatning ijtimoiy
va madaniy tuzilishida integratsiyalashgan, shuningdek, tabiatga nisbatan chuqur hurmat va
muvozanatni saqlashga xizmat qilgan. Lekin so‘nggi asrlar davomida globalizatsiya,
shaharsozlik va texnologik taraqqiyot natijasida bu qadimiy an’analar murakkab
transformatsiyadan o‘tmoqda. Zamonaviy hayotning tezkor sur’ati, yangi iqtisodiy va madaniy
muhitning shakllanishi, yosh avlodning qadriyat tizimidagi o‘zgarishlar – bularning barchasi
an’anaviy tabiat bilan bog‘liq urf-odatlarni yangicha ko‘rinishga keltirmoqda yoki ba’zida ularni
asta-sekin yo‘q bo‘lish xavfi ostiga qo‘ymoqda. Shu bois, o‘zbek xalqining tabiiy olam bilan
bog‘liq an’analarining tarixiy ildizlarini chuqur o‘rganish va ularning zamonaviy jamiyatdagi
transformatsiyasini tadqiq qilish milliy madaniyatni saqlab qolish hamda ekologik ongni
rivojlantirish uchun katta ahamiyatga ega. Ushbu maqolada, avvalo, tabiat bilan bog‘liq
an’analarning shakllanishi va ularning tarixiy va madaniy ahamiyati ko‘rib chiqiladi. Shuningdek,
ushbu an’analarning zamonaviy hayotdagi o‘zgarishlari, ularning asosiy sabablari va ta’sirlari
tahlil qilinadi. Maqola o‘zbek milliy madaniyatining bu muhim qismiga zamonaviy
yondashuvlarni ilgari surishni maqsad qilgan.[4]
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Ushbu tadqiqotda Oʻzbek xalqining tabiiy muhit bilan bogʻliq an’analari, ularning tarixiy
shakllanishi va zamonaviy hayotdagi oʻzgarishlari (transformatsiyasi)ni ilmiy asosda oʻrganish
maqsad qilingan. Tadqiqot quyidagi metodologik yondashuvlar asosida olib borildi:
1. Tarixiy-tahliliy metod: Bu metod orqali o‘zbek xalqining tabiat bilan bog‘liq qadimiy urf-
odatlari, marosimlari va e’tiqodlari tarixiy manbalar, yozma yodgorliklar, etnografik tadqiqotlar
asosida o‘rganildi. Xususan, qadimgi zardushtiylik, islomgacha bo‘lgan davr va keyingi davrda
shakllangan an’anaviy qarashlar tahlil qilindi.[5]
2. Solishtirma metod: O‘zbek xalqining tabiatga munosabati boshqa Markaziy Osiyo xalqlari va
turkiy xalqlarning an’anaviy qarashlari bilan qiyoslab o‘rganildi. Bu metod orqali umumiylik va
o‘ziga xoslik jihatlari aniqlab berildi.
3. Sotsiologik metodlar (so‘rovnoma va suhbatlar) Zamonaviy o‘zbek jamiyatida tabiat bilan
bog‘liq an’analar, marosimlar va e’tiqodlarning saqlanish darajasi va transformatsiyasini
aniqlash maqsadida ijtimoiy so‘rovnomalar, suhbatlar va intervyular o‘tkazildi. Turli yosh
guruhlari va hududlar vakillarining fikrlari tahlil qilindi.[5]
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
4. Kuzatuv va dala tadqiqotlari: Mahalliy hududlarda (masalan, Farg‘ona vodiysi, Qashqadaryo,
Buxoro viloyatlari) joyiga chiqib, an’anaviy marosimlarda bevosita ishtirok etish orqali daliliy
ma’lumotlar yig‘ildi. Ayniqsa, Navro‘z, suv bilan bog‘liq udumlar, daraxt ekish marosimlari,
mo‘rcha yoki o‘t o‘chirish kabi qadimiy udumlarning bugungi shakllari o‘rganildi.
5. Kontent-tahlil metod: O‘zbek xalq og‘zaki ijodi (ertaklar, afsonalar, maqollar, dostonlar)da
tabiatga munosabat aks etgan namunalar kontent jihatidan tahlil qilindi.
6. Transformatsion yondashuv: An’anaviy udumlarning zamonaviy hayotga qanday moslashgani,
ularning shakliy va mazmuniy o‘zgarishlari (ya’ni transformatsiyasi) tahlil qilindi. Bu jarayonda
modernizatsiya, urbanizatsiya va globallashuvning ta’siri baholandi.
TAHLIL VA NATIJALAR
O‘zbek xalqining tabiat bilan bog‘liq an’analari o‘z tarixiy shakllanishida ekologik tafakkur,
diniy-falsafiy qarashlar va ijtimoiy-madaniy ehtiyojlar bilan chambarchas bog‘langan holda
taraqqiy etgan. Tadqiqot jarayonida tarixiy manbalar, etnografikkuzatuvlar va zamonaviy
sotsiologik so‘rovlar asosida quyidagi asosiy jihatlar aniqlab olindi: Tarixiy qatlamlilik va
sinkretik xarakter
:
Tahlil natijalariga ko‘ra, o‘zbek xalqining tabiatga oid urf-odatlari ko‘p
qatlamli va sinkretik xususiyatga ega. Jumladan, islomgacha bo‘lgan davrga oid zardushtiylik
unsurlari, shamonistik qarashlar va yer-suvga sig‘inish bilan bog‘liq elementlar islom dini
ta’sirida moslashgan va hozirgi kungacha transformatsiyalashgan holda yashab kelmoqda.[7]
Masalan, suvga nisbatan ehtirom, “suvga tupurma”, “daraxtni kesma” kabi og‘zaki
ogohlantirishlar qadim ekologik etikani aks ettiradi. Tabiiy sikllarga bog‘liq marosimlar tizimi
:
An’anaviy udumlar yil fasllari, dehqonchilik mavsumlari va tabiiy hodisalar bilan bevosita
bog‘liq. Navro‘z bayrami, “Sumalak sayli”, “Ko‘klam to‘y” kabi marosimlar inson va tabiat
o‘rtasidagi uyg‘unlikni ifodalaydi. Ushbu marosimlarning ritual tuzilmasi ekologik tsikllarni
muqaddaslashtirish orqali tabiatga ehtiyotkorona munosabatni shakllantirgan. Zamonaviy
transformatsiya: shakliy saqlanish, mazmuniy siljish: Sotsiologik so‘rovlar natijasida ma’lum
bo‘ldiki, ko‘plab qadimiy an’analar zamonaviy hayot sharoitida tashqi shaklini saqlagan bo‘lsa-
da, ularning ichki mazmuni yoki funksional mohiyati sezilarli darajada o‘zgargan.[8] Masalan,
ilgari suvga sig‘inish unsurlari bilan bog‘liq bo‘lgan “ariq tozalash” marosimlari hozirgi kunda
kommunal tozalik tadbirlariga aylangan. Daraxt ekish marosimlari esa ekologik aksiyalar
doirasida olib borilmoqda, biroq ularning qadimiy ruhiy-falsafiy asoslari ko‘pchilik tomonidan
unutilgan. Urbanizatsiya va globallashuv ta’siri
:
Shahar madaniyatining kengayishi va
globallashuv oqibatida, ayniqsa yosh avlod orasida tabiatga oid an’anaviy qarashlar sezilarli
darajada susaygan. Tabiat bilan uzviy aloqada bo‘lgan qishloq aholisi orasida esa, bu an’analar
barqarorroq saqlanayotganligi kuzatildi. Shu bois, tadqiqot an’anaviy bilimlarning saqlanishi,
ularning zamonaviy kontekstga integratsiyasi uchun maxsus madaniy-sotsiologik strategiyalar
ishlab chiqish zaruratini ko‘rsatdi. Og‘zaki ijod va ekologik ong
:
Maqollar, topishmoqlar,
dostonlar va ertaklar orqali tabiatga doir qadriyatlar avloddan-avlodga o‘tib kelmoqda. Jumladan,
“Daraxt ekkan — do‘st tutgan”, “Suv borgan joyga baraka bor” kabi maqollar xalqning ekologik
mentalitetini ifoda etadi. Ushbu og‘zaki ijod namunalarining zamonaviy media vositalarida keng
targ‘ib etilishi ekologik madaniyatning tiklanishida muhim. Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki,
O‘zbekiston xalqi tarixan ekologik uyg‘unlikni qadrlagan, tabiatni muqaddas deb bilgan. Ushbu
qadriyatlar zamonaviy sharoitda shaklan saqlanib qolgan bo‘lsa-da, mazmuniy jihatdan
transformatsiyaga uchramoqda. Tabiat bilan bog‘liq an’analarni saqlab qolish va zamon ruhiga
moslab rivojlantirish uchun tizimli madaniy va ta’limiy siyosat yuritilishi lozim.[9]
XULOSA VA TAKLIFLAR
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
O‘zbekiston xalqining tabiat bilan bog‘liq an’anaviy qarashlari va marosimlari ko‘p asrlik tarixiy
shakllanish jarayonida shakllangan, ekologik tafakkur, diniy-falsafiy qarashlar hamda ijtimoiy
hayot tarzining mahsuli sifatida yuzaga kelgan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki: Tabiat
bilan bog‘liq an’analar o‘zbek xalqining ongida muqaddaslik, hushyorlik va mas’uliyat
g‘oyalariga asoslangan holda shakllangan;[10] Bu an’analar hozirgi davrda, ayniqsa
urbanizatsiya va globallashuv fonida, sezilarli transformatsiyaga uchramoqda — ularning tashqi
shakli saqlanib qolgan bo‘lsa-da, funksional mazmuni va falsafiy asoslari zaiflashmoqda;
Mahalliy kontekstda (qishloq joylarda) bu qadriyatlar nisbatan yaxshiroq saqlanayotgan bo‘lsa-
da, shahar aholisi, ayniqsa yoshlarda, bu merosga nisbatan befarqlik va ma’naviy uzilish
kuzatilmoqda; Og‘zaki ijod namunalari (maqollar, afsonalar, dostonlar) ekologik ongni
shakllantirishda muhim axborot manbai bo‘lib, bu jihat hanuz to‘laqonli baholangan emas.
Ekologik-ma’naviy ta’limni mustahkamlash umumta’lim maktablari, oliy o‘quv yurtlari va
ommaviy axborot vositalarida tabiat bilan bog‘liq an’anaviy bilimlar, qadriyatlar va urf-odatlarni
chuqur o‘rganishga asoslangan ekologik-ma’naviy ta’lim konsepsiyasini ishlab chiqish zarur.
An’anaviy ekologik marosimlarni qayta tiklash va zamonaviylashtirish Navro‘z, “Daraxt ekish
kuni”, “Suv tozaligi” kabi marosimlar zamonaviy ijtimoiy-kul’turaviy kontekstga moslab,
ommaviy ekologik aksiyalar shaklida keng targ‘ib etilishi lozim. Raqamli platformalarda
madaniy merosni targ‘ib qilish Tabiatga oid og‘zaki ijod namunalarini (maqollar, ertaklar,
dostonlar) zamonaviy media (podkastlar, animatsiyalar, videoroliklar) orqali yosh avlodga
yetkazish bo‘yicha maxsus raqamli dasturlar ishlab chiqilishi kerak.
Ilmiy-etnografik
ekspeditsiyalarni tashkil etish
O‘zbekistonning turli hududlarida saqlanib qolgan ekologik urf-odatlar, udumlar va an’anaviy
qarashlarni joyida o‘rganish uchun etnografik ekspeditsiyalar yo‘lga qo‘yilishi, bu orqali
madaniy-ekologik xarita tuzib borilishi maqsadga muvofiq. Madaniy siyosat va huquqiy himoya
mexanizmlarini kuchaytirish.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Karimov, I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008.
2. Jo‘rayev, N. O‘zbek xalqining og‘zaki ijodi va an’analari. – Toshkent: Fan, 2014.
4. Qosimova, Z. Etnologiya asoslari. – Toshkent: TDPU, 2017.
5. Alimov, Sh. va boshqalar. O‘zbekistonning madaniy merosi: an’anaviy marosimlar va urf-
odatlar. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2020.
6. UNESCO hisobotlari va maqolalari Xalq og‘zaki va nomoddiy madaniy merosining saqlanishi,
ekologik madaniyat va xalq bilimlarining global ahamiyati haqida.
7. Mahalliy va xalqaro ilmiy maqolalar:
– JSTOR, Google Scholar kabi bazalardan olingan maqolalar (masalan: Traditional ecological
knowledge in Central Asia, The transformation of rituals in post-Soviet societies, va boshqalar
8. Xoldorova, D. O‘zbek xalqining urf-odatlari va ekologik madaniyati. – Toshkent: Ma’naviyat,
2016.
9. Abdullayeva, M. Madaniyat va zamon: an’analar transformatsiyasi. – Toshkent: Iqtisodiyot,
2019.
