JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Robiyaxon Sobitova Salohiddin qizi
Qo‘qon Davlat Universiteti, iqtidorli talaba
+998917392805
MAKTABDA “SHER BILAN DURROJ” HIKOYATINI O’QITISHNING SAMARALI
USULLARI
Annotatsiya:
Ushbu maqolada 5-sinf adabiyot darsligiga kiritilgan Alisher Navoiyning “Hayrat
ul-abror” dostonining 10-maqolati rivojlantiriuvchi ta’lim texnologiyasi metodlari vositasida
ko’rib chiqilladi. Shuningdek, ushbu ta’lim turining muammoli ta’lim metodlari, interfaol
metodlar, tadqiqot metodlari kabi tarkibiy qismlari orqali asardan keltirilgan parcha ustida
ishlash yo’llari ko’satib beriladi.
Kalit so’zlar:
Rivojlantiruvchi ta’lim texnologiyalari, metod, “Hayrat ul-abror”, Interfaol metod,
Reproduktiv metod, Aqliy hujum metodi.
Annotation:
In this article, Article 10 of Alisher Navoi's epic “amazement ul-abror”, which was
included in the textbook of literature of the 5th grade, was considered by means of methods of
educational technology that develop. Also, through such components of this type of education as
problematic educational methods, interactive methods, research methods, ways of working on an
excerpt from the work are facilitated.
Keywords:
developing educational technologies, method, “Wonder ul-abror”, interactive
method, reproductive method, mental attack method.
Hazrat Navoiyning “Xamsa” dostoni tarkibidan o’rin olgan “Hayrat ul-abror” dostoni
axloqiy-ta’limiy jihatdan muhim ahamiyatga ega bo’lib, unda insoniy fazilatlar, odob-axloq
masalalari, ilm, ma’rifat, kamtarlik, to’g’rilik va halollik masalalari yuzasidan pand-nasihatlar,
hikoyatlar keltirib o’tilgan. 5-sinf adabiyot dasligiga kiritilgan “Hayrat ul-abror”ning 10-
maqolati rostlik va to’grilik hаqidagi bob bo’lib, mavzuga mos tarzda “Sher bilan durroj”
hikoyati keltirilgan. Maktabda ushbu mavzuni o’qitishda turli pedagogik texnologiyalarga
murojaat qilgan holda darsning maqsadini amalga oshirishga mos keladigan usul va uslublardan
foydalanish ahamiyatlidir. Qquyida “Sher bilan durroj” hikoyatini rivojlantiruvchi ta’lim
texnologiyalari asosida o’rganib chiqamiz.
Asarni o’qitishda “Aqliy hujum”, “Voqea-sabab-oqibat”, “Reproduktiv metod”,
“Korgazmali” va “Inerfaol” metodlar birlamchi vosita sifatida tanlab oldik. “Aqliy
hujum”
metodi o’quvchilarni erkin fikrlashga undaydi, muamolarni hal qilish uchun g’oyalar yaratishga
yordam beradi.
Ushbu metod qo’llangan paytda o’quvchilardan faollik, diqqat-e’tibor va
ziyraklik talab etiladi. Bu metoddan foydalanib, biz o’quvchilarga umumiy mavzu yuzasidan
ayrim mulohazali savollarni berib o’tishimiz mumkin:
1. Alisher Navoiy qachon va qayerda tavallud topgan? (1441-yil, Hirot)
1
https://cyberleninka.ru/article/n/sher-bilan-durroj-hikoyatini-rivojlantiruvchi-ta-lim-texnologiyasi-
asosida-o-qitish/viewer
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
2. Shoirning taxalluslari haqida nimalarni bilasiz? (Navoiy- navo qilguvchi, Foniy- o’tkinchi)
3. “Hayrat ul-abror” dostoni qanday mavzuda yaratilgan? (axloqiy-falsafiy, didaktik uslubda)
4. Navoiy qaysi tarixiy shaxslar bilan do’st bo’lgan? (Husayn Boyqaro, Jomiy)
5. Navoiy qanday lavozimlarda faoliyat yuritgan? (amir ul-kabir, amir ul-muqarrab, vazir, hokim)
6. Alisher Navoiy asarlaridan qasilarini bilasiz? (“Hayrat ul-abror”, “Xamsa”, “Lison ut-tayr”)
7. Ijodkor qachon va qayerda vafot etadi? (1501-yil, Hirot)
“Ko’rgazmali metod” - bu metod o’quvchilar uchun o’quv materiallarini osonroq tushunish,
tasavvur orqali anglash va yaxshi eslab qolishga yordam beradi.
Rasmlar orqali mavzuni
tushuntirish darsning qiziqarli borishiga va o’quvchining e’tiborini tortishga sabab bo’ladi.
“Hayrat ul-abror” dostonining 10-maqolatida keltirilgan to’g’rilik va egrilik, rostgo’ylik
mavzulari asosida berilgan o’xshatishlarni rasmlar orqali ko’rib chiqamiz:
1. Rasmda nima sababdan yoy va yer tasviri keltirilgan? Buni asarga aloqasi bormi? (Javob:
maqolatda o’qning uchishi to’g’ri bo’lsa, yerning egriligi unga ziyon yetkazmaydi, deyiladi ya’ni
shoir to’g’ri bo’lgan kishining birovlarning egriligi bilan nima ishi bor demoqchi bo’ladi.)
2. Rasmda keltirilgan yo’l tasviring maqolat mazmuni bilan bog’lang.(Javob: yo’l qancha to’g’ri
bo’lsa, maqsadga shunchalik tez yetiladi, egri yo’l esa kishini adashtiradi)
2
https://cyberleninka.ru/article/n/sher-bilan-durroj-hikoyatini-rivojlantiruvchi-ta-lim-texnologiyasi-
asosida-o-qitish/viewer
3
https://cyberleninka.ru/article/n/sher-bilan-durroj-hikoyatini-rivojlantiruvchi-ta-lim-texnologiyasi-
asosida-o-qitish/viewer
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
3. “Hayrat ul-abror”ning to’g’rilik haqidagi maqolatida chang va nay haqida nima deyilgan?
(Javob: Nay to’g’ri bo’lgani uchun so’fiylar uni yaxshi ko’radilar, chang to’g’ri bo’lmagani
uchun qulog’i buraladi.)
3. Navoiy sham bilan parvona o’rtasida qanday ziddiyatni yuzaga keltiradi? ( Egri uchish qilib
parvona ko’p aylangani uchun oxiri sham o’tiga urilib yonib ketdi.)
Yuqoridagi kabi ko’rgazmali vositalardan foydalanib, mavzuni o’quvchilarga tushuntirish
ancha samarali hisoblannadi. Bu o’quvchining tasavvurini kengaytirib, o’qigan asarlarini
xayоlida jonlantirishga yordam beradi.
“Reproduktiv metod” o’quvchining avvaldan shakllantirib kelgan bilimlarini
mustahkamlash va takrorlashda samarali metodlardan biri sanaladi.
Bu metod namunalariga
mavzulashtirilgan test topshiriqlari va savol-javoblarni kiritishimiz mumkin. Xususan,
darslikdagi “Hayrat ul-abror” dostonidan parcha asosida tuzilgan test topshiriqlari va savollar
ayni shu maqsad va yo’nalishda ishlab chiqilgan.
Namunaviy test:
4
https://cyberleninka.ru/article/n/sher-bilan-durroj-hikoyatini-rivojlantiruvchi-ta-lim-texnologiyasi-
asosida-o-qitish/viewer
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
1. O‘ninchi maqolat nima haqida?
a) rostlik ta‘rifida
b) ilm to’g’risida
c) adl to’g’risida
d) vafo to’g’risida
Javob: a
2. Har kishining odati to‘g‘rilik bo‘lsa, nimadan qo‘rqadigan joyi bo‘lmaydi?
a) dunyo tashvishlaridan
b) olamning yomonliklaridan
c) insonlarning egriligidan
d) falakning teskari aylanganidan
Javob: d
3. O‘q to‘g‘ri bo‘lsa, nimaning egriligi unga ziyon keltirmaydi?
a) yoyning qiyshiqligi
b) yerning egriligi
c) kamoninng shakli
d) nishonning masofasi
Javob: b
4. Yo‘lning to‘g‘riligini yo‘lchiga qanday foydasi bor?
a) u yo’lchini to’g’ri yo’lga boshlaydi
b) hech qanday naf keltirmaydi
c) manzilga tezroq yetadi
d) adashmaydi
Javob: c
5. Nima uchun odamlar nayni tinglashni yoqtirishadi?
a) to‘g‘ri bo‘lgani uchun
b) yoqimli bo’lgani uchun
c) nafis bo’lgani uchun
d) ohangi huzur bag’ishlagani uchun
Javob: a
6. O‘ninchi maqolatda qaysi hikoyat keltiriladi?
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
a) sher bilan durroj
b) tulki bilan bo’taloq
c) qushlar masala
d) zog’ bilan kabutar
Javob: a
7. Durroj nima?
a) kaklik
b) qirg‘ovul
c) kakku
d) zog’cha
Javob: b
8. Ona sher nima uchun bolasini og‘zida ko‘tarib yurardi?
a) farzandi bitta bo’lgani uchun
b) boshqa she’rlar o’ldirmasligi uchun
c) chumolilar talab yubormasligi uchun
d) adashib ketib qolmasligi uchun
Javob: c
9. Sher nima sababdan durrojga do‘stlikni taklif qildi?
a) durroj sherga atrofda sodir bo’ladigan barcha yangiliklar haqida juda tez fursatda xabar berib
turganligi sababli
b) Sher bolasini tishlaganicha o‘rmonni kezganda, durrojning nogoahon parr etib uchishidan
qo‘rqib bolasini qattiqroq tishlab olardi, shu sabab ortiq bolasiga zarar yetkazishni istamadi
c) Sherning hayotda do’st topmaganligi, o’z to’dasidan ayrilganligi va yolg’izligi sababidan
d) barchasi to’g’ri
Javob: b
10. Durroj sher bilan do‘stlashsa, qanday imtiyoz olar еdi?
a) mavqei ortardi
b) hayvonlarga so’zi o’tardi
c) boshqa hayvonlar unga dahl qilolmasdi
d) ovqat yuzasidan g’am chekmasdi
Javob: c
11. Durrojning qanday yomon xislati bor edi?
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
a) yolg‘onchilik
b) firibgarlik
c) kazzoblik
d) muttahamlik
Javob: a
12. Durroj yolg‘onchiligini nimalarda ko‘rsatardi?
a) sherga boshqa hayvonlardan yolg’on xabarlar olib kelardi
b) sherni yolg‘on bilan yordamga chaqirib
c) sherning bolasiga yolg’onchilikni o’rgatardi
d) sherni boshqa hayvonlarga teskari qayrab
Javob: b
13. Bir kuni durroj ovchining to‘riga ilib qolib, dod solib sherni chaqirganida nima sodir bo‘ladi?
a) sher uni o’limdan asrab qoladi
b) sher uni eshitmaydi
c) tuzoqqa ilinishini jimgina kuzatib turadi
d) sher unga ishonmay doimgidek hazl bilan aldab chaqiryapti deb o‘ylab yordamga bormaydi
Javob: d
Namunaviy savol-javoblar:
1. O‘ninchi maqolat nima haqida?
Rostlik ta‘rifida
2. Har kishining odati to‘g‘rilik bo‘lsa, nimadan qo‘rqadigan joyi bo‘lmaydi?
Falakning teskari aylanganidan
3. O‘q to‘g‘ri bo‘lsa, nimaning egriligi unga ziyon keltirmaydi?
Yerning egriligi
4. Qaysi musiqa asbobi egri bo‘lgani uchun quloqni burab azob beradi?
Chang
5. Sarvning qomati tik bo‘lgani uchun nima unga zarar keltirolmaydi?
Shamol
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
6. Chirmashib o‘sgani uchun qaysi o‘simlikning yuzlari qora deyiladi?
Sunbulning
7. Qo‘l egrilikka moyil bo‘lsa,uni qanday tuzatish mumkin?
Kesib
8. To‘g‘rilikni sharaf deguvchilarga davron qanday munosabat bildiradi?
Dushmanlik qiladi
9. Yangi oy qaysi jihatdan hammaning e‘tiborini tortadi?
Egriligi uchun
10. Bilmasdan yolg‘on so‘zlagan kishini kim demaydi?
Yolg‘onchi
11. O‘ninchi maqolatda qaysi hikoyat keltiriladi?
Sher bilan durroj
12. Durroj nima?
Qirg‘ovul
Xulosa o’rnida shuni aytish mumkinki, barcha pedagogik texnologiyalar o’quvchini
mustaqil o’qishga, bilim olishga va fikrlashga o’rgatadi. Mustaqil fikriga ega, izlanuvchan, aqliy
jihatdan barkamol yoshlarni tarbiyalash esa jamiyatimiz ta’lim tizimining asosiy yo’nalishi,
dastrulamali desak mubolag’a bo’lmaydi.
Adabiyotlar ro’yxati:
1. Alisher Navoiy,Hayrat ul-abror, Toshkent:G’.G’ulom nomidagi nashriyot-matbaa uyi-2020.
2. Husanboyev Q, Niyozmetova R, Adabiyot o’qitish metodikasi,Toshkent:Shafoat nur fayz-
2020.
3. Omonov H, Xo’jayev N, Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat,Toshkent: “Iqtisod-
moliya”-2009.
4. To’xliyev B, Adabiyot o’qitish metodikasi, Toshkent-2010.
5. Yo’ldashev Q, Qambarov S, To’xliyev D, Olimjonov O, Yusufjonova N.5-sinf II qism
adabiyot darsligi, Toshkent:NovdaEdutainment-2024.
6.
https://cyberleninka.ru/article/n/sher-bilan-durroj-hikoyatini-rivojlantiruvchi-ta-lim-
texnologiyasi-asosida-o-qitish/viewer
