JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Saidaxon Alimjanovna
FarDU o’qituvchisi
AJRASHGAN OILALARDA TARBIYALANGAN BOLALARNING PSIXOLOGIK
HOLATI
Annotatsiya:
Ushbu maqola ajrashgan oilalarda tarbiyalangan bolalarning psixologik holatini
o’rganadi. Tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki, ota-onaning ajrashishi bolalarning hissiy va ijtimoiy
rivojlanishiga salbiy ta’sir ko’rsatishi mumkin. Biroq, barcha bolalar bir xil ta’sirni boshdan
kechirmaydi; ba’zi bolalar qisqa muddatli stressni boshdan kechirgan bo’lsa-da, uzoq muddatli
salbiy oqibatlarga duch kelmaydi. Maqolada ajrashishning psixologik ta’siri, xavf omillari,
himoya mexanizmlari va qo’llab-quvvatlash strategiyalari muhokama qilinadi.
Kalit so’zlar:
ajrashgan oilalar, hissiy rivojlanish, ijtimoiy moslashuv, xavf omillari, himoya
mexanizmlari, qo’llab-quvvatlash strategiyalari, ota-onalararo munosabatlar, tarbiyaviy uslublar,
emotsional barqarorlik
Аннотация:
В данной статье рассматривается психологическое состояние детей,
воспитывающихся в разведенных семьях. Исследования показывают, что развод
родителей может отрицательно сказаться на эмоциональном и социальном развитии детей.
Однако не все дети испытывают одинаковые эффекты; хотя некоторые дети испытывают
кратковременный стресс, они не испытывают долгосрочных негативных последствий. В
статье обсуждаются психологические последствия развода, факторы риска, защитные
механизмы и стратегии поддержки.
Ключевые слова:
разведенные семьи, эмоциональное развитие, социальная адаптация,
факторы риска, защитные механизмы, стратегии поддержки, отношения между
родителями, стили воспитания, эмоциональная стабильность
Annotation:
This article explores the psychological state of children raised in divorced families.
Studies show that parental divorce can negatively affect the emotional and social development of
children. However, not all children experience the same effects; while some children experience
short-term stress, they do not experience long-term negative consequences. The article discusses
the psychological effects of divorce, risk factors, defense mechanisms, and support strategies.
Keywords:
divorced families, emotional development, social adaptation, risk factors, defense
mechanisms, support strategies, Inter-parent relationships, educational styles, emotional stability.
Kirish
Ajrim
—
bu er-xotin o’rtasidagi nikohning rasmiy ravishda bekor qilinishi, ya’ni oilaviy
munosabatlarning tugatilishi jarayonidir. Ajrim, odatda, nikohdan keyingi munosabatlarning
davom etmasligi yoki o’zaro kelishmovchiliklar tufayli yuzaga keladi.
O’zbekistonda oilaviy ajrimlarning asosiy sabablari quyidagilardan iborat:
-
O’zaro kelishmovchiliklar: er-xotin o’rtasidagi fikr va qarashlardagi farqlar ajrimga olib
kelishi mumkin
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
-
Farzandsizlik: farzand ko’rishdagi qiyinchiliklar yoki farzandsizlik oilaviy ajrimga sabab
bo’lishi mumkin
-
Uchinchi shaxs aralashuvi: oilaga uchinchi shaxsning aralashuvi, masalan, sevgilisi yoki
boshqa oilaviy a’zolar, ajrimga olib kelishi mumkin.
-
Moliyaviy va moddiy qiyinchiliklar: iqtisodiy muammolar, ishsizlik yoki moddiy
ta’minotning yetishmasligi oilaviy ajrimga sabab bo’lishi mumkin.
-
Xiyonat: er yoki xotinning birining xiyonati, ya’ni boshqa bir kishiga nisbatan sevgi yoki
jinsiy munosabatda bo’lishi ajrimga olib kelishi mumkin
-
Zo’ravonlik: oilada jismoniy yoki ruhiy zo'ravonlikning mavjudligi ajrimga sabab bo'lishi
mumkin.
-
Ommaviy yoki xorijiy madaniyatning salbiy ta’siri: jamiyatdagi madaniy o’zgarishlar yoki
xorijiy madaniyatning ta’siri oilaviy ajrimga olib kelishi mumkin
Ajrimning sabablari har bir oilada individual bo’lib, ko’pincha bir nechta omillarning
kombinatsiyasi sifatida namoyon bo’ladi. Ajrim nafaqat er-xotin o’rtasidagi munosabatlarga,
balki oiladagi bolalar, jamiyat va iqtisodiyotga ham ta’sir ko’rsatadi. Ajrimdan keyin bolalar
ko'pincha ota yoki ona mehridan mahrum bo'lishadi, bu esa ularning psixologik va hissiy
rivojlanishiga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Shuningdek, ajrim jamiyatda oilaviy
qadriyatlarning susayishiga olib kelishi mumkin.
Ajrimning oldini olish va oilaviy munosabatlarni mustahkamlash uchun quyidagi choralar
tavsiya etiladi:
Nikohdan oldin va keyin maslahatlar: Er-xotin o'rtasidagi munosabatlarni yaxshilash uchun
nikohdan oldin va keyin maslahat xizmatlaridan foydalanish.
Ochiq muloqot: Er-xotin o'rtasida ochiq va samimiy muloqotni rivojlantirish.
Oilaviy terapiya: Oilaviy muammolarni hal qilish uchun psixologik yoki oilaviy terapiya
xizmatlaridan foydalanish.
Ijtimoiy qo'llab-quvvatlash: Oilalarga ijtimoiy qo'llab-quvvatlash tarmoqlari, masalan,
do'stlar, qarindoshlar yoki mahalla qo'mitalari orqali yordam ko'rsatish.
Moliyaviy maslahatlar: Oilalarga moliyaviy masalalarda yordam berish, masalan, byudjet
tuzish yoki qarzlarni boshqarish bo'yicha maslahatlar.
Shuningdek, ajrimdan keyin bolalarni ota yoki ona mehridan mahrum bo'lishining oldini olish
uchun tegishli qonuniy va ijtimoiy choralar ko'rilishi zarur.
Ajrashgan oilalarda tarbiyalangan bolalar ko’p holatlarda quyidagi hissiy holatlarni boshdan
kechiradilar:
Depressiya va xavotir: ajrashish jarayoni bolalarda depressiya va xavotirni kuchaytirishi
mumkin.
O’zini ayblash: bolalar ajrashishning sababini o’zlariga bog’lashlari mumkin.
G’azab va asabiylashish: ajrashish bolalarda g’azabni va asabiylashishni keltirib chiqarishi
mumkin.
Ijtimoiy izolyatsiya: bolalar ijtimoiy aloqalardan chetlanishlari mumkin.
Ajrashgan oilalarda tarbiyalangan bolalarda quyidagi xulqiy o’zgarishlar kuzatilishi mumkin:
Maktabdagi muammolar: bolalar maktabda diqqatni jamlashda qiyinchiliklar va akademik
muvaffaqiyatsizliklarga duch kelishlari mumkin.
Psixologik muammolar: bolalar agressiya, isyonkorlik yoki ijtimoiy chekinish kabi xulqiy
muammolarni ko’rsatishlari mumkin.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Adabiyotlar tahlili
Ajrashgan oilalarda tarbiyalangan bolalarning psixologik holatini o'rganish uchun bir qator ilmiy
tadqiqotlar mavjud. Masalan, Jiyanberdiyevning maqolasida ajrashgan oilalarda tarbiyalangan
bolalarning psixologik xususiyatlari tahlil qilingan. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, bolalar
ajrashish jarayonidan qat'i nazar, oilaviy nizo va ajralishdan qattiq iztirob chekadilar, ruhiy
tushkunlik va odamovi holatlarni ko'rsatadilar. Bu holatlar bolalarning psixologik rivojlanishiga
salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Shuningdek, Yuldosheva tomonidan olib borilgan tadqiqotda
nosog'lom oilalarda tarbiyalangan bolalar bilan olib boriladigan psixologik ishlar muhokama
qilingan. Tadqiqotda oilaviy munosabatlarning farzand tarbiyasiga ta'siri va nosog'lom muhitda
tarbiyalanayotgan farzandlar bilan olib boriladigan psixologik ishlar haqida bayon etilgan.
Tadqiqot metodologiyasi
Ushbu mavzu bo’yicha olib borilgan tadqiqotlarda quyidagi metodologik yondashuvlar
qo'llanilgan:
Kuzatish: Bolalarning oilaviy muhitdagi xulq-atvori va psixologik holatini kuzatish.
Intervyu: Bolalar, ota-onalar va psixologlar bilan intervyular o'tkazish orqali ma'lumot
to'plash.
Psixodiagnostika: Bolalarning psixologik holatini baholash uchun maxsus testlar va
metodikalardan foydalanish.
Eksperiment: Bolalarga turli psixologik ta'sirlarni qo'llash va ularning reaksiyalarini
o'rganish.
Natijalar va muhokama
Tadqiqotlar natijasida ajrashgan oilalarda tarbiyalangan bolalarning psixologik holatida quyidagi
o'zgarishlar kuzatilgan:
Hissiy barqarorlikning pasayishi: Bolalar o'z his-tuyg'ularini boshqarishda qiyinchiliklarga
duch kelganlar.
Ijtimoiy moslashuvdagi qiyinchiliklar: Bolalar jamiyatda o'z o'rnini topishda va ijtimoiy
aloqalarni o'rnatishda muammolarga duch kelganlar.
Akademik muvaffaqiyatsizlik: Ajrashgan oilalarda tarbiyalangan bolalar maktabda diqqatni
jamlashda va o'qishda qiyinchiliklarga duch kelganlar.
Xulqiy muammolar: Bolalarda agressiya, isyonkorlik yoki ijtimoiy chekinish kabi xulqiy
muammolar kuzatilgan.
Biroq, barcha bolalar bir xil ta'sirni boshdan kechirmaydi; ba'zi bolalar qisqa muddatli stressni
boshdan kechirgan bo'lsa-da, uzoq muddatli salbiy oqibatlarga duch kelmaydi. Bu, oilaviy
qo'llab-quvvatlash, psixologik yordam va ijtimoiy muhitning ahamiyatini ko'rsatadi.
Xulosa va takliflar:
Ajrashgan oilalarda tarbiyalangan bolalarning psixologik holatini yaxshilash uchun quyidagi
strategiyalar tavsiya etiladi:
Ochiq va samimiy muloqot: bolalar bilan ajrashish jarayoni haqida ochiq va samimiy
suhbatlar o’tkazish.
Barqaror muhit yaratish: kun tartibi va oilaviy an’analarni saqlab qolish.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Ijobiy ota-onalik
:
ota-onalar o’rtasida ijobiy munosabatlarni rivojlantirish va bolalarni ota-
onalararo mojaro va nizolardan himoya qilish.
Professional yordam
:
psixologik yordam va maslahat xizmatlaridan foydalanish.
Ijtimoiy qo’llab-quvvatlash: oila a’zolari, do'stlar va jamiyatdan qo’llab-quvvatlashni
ta’minlash.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Eshmatova, M. K. (2024). Disfunksional oilalarda tarbiyalangan bolalarning psixik
xususiyatlari.
Scientific Aspects and Trends in the Field of Scientific Research
, 3(27).
2. Botirov, I. E. (2024). Bolalar psixologiyasida oilaning o'rni.
Tadqiqotlar.uz
, 39(2).
3. Jiyanberdiyev, M. (2023). Noto'liq oilalarda tarbiyalangan bolalarning psixologik
xususiyatlari.
Журнал Педагогики и психологии в современном образовании
.
4. Akbaraliyeva, A. T., & Shavkatova, X. (2023). Oila psixologiyasida ajrimlarning psixologik
omillari.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
, 10(5).
5. Murxashev, A. O. (2024). Oiladagi shaxslararo munosabatlarda tenglikni ta'minlashning
ijtimoiy-psixologik mexanizmlari.
Fan, ta'lim, madaniyat va innovatsiya jurnali
.
6. Jumabekov, Z. X., Mamadaliyev, B., & Ilashev, S. (2024). Yolg'iz, ikki-uch va ko'p
farzandli oilalarda xasad muammosining o'rganilishi.
Na'uka i innovatsiya
, 2(14).
