JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Bazarbayeva Juldizxan Sarsenbay qizi
Islom Karimov nomidagi Toshkent davlar texnika universiteti, Toshkent sh. O’zbekiston,
juldizxanbazarbaeva6@gmail.com
GEODEZIYA, KARTOGRAFIYA VA KADASTR SOHASIDA RAQAMLI
TEXNOLOGIYALARNI QO‘LLASHNING ISTIQBOLLARI VA ZAMONAVIY
YONDASHUVLAR
Annotatsiya:
Ushbu maqolada geodeziya, kartografiya va kadastr sohalarida raqamli
texnologiyalarni qo‘llashning istiqbollari va zamonaviy yondashuvlari tahlil qilinadi. Raqamli
texnologiyalar, xususan, geoaxborot tizimlari (GIS), masofaviy zondlash, dronlar va sun'iy
yo‘ldosh tasvirlari yordamida yer resurslarini boshqarish, shaharsozlik va ekologik monitoring
sohalarida samaradorlikni oshirish imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, ushbu
texnologiyalarni joriy etishda yuzaga keladigan qiyinchiliklar va ularni bartaraf etish yo‘llari
muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Geodeziya, Kartografiya, Kadastr, Raqamli texnologiyalar, Geoaxborot tizimlari
(GIS), Masofaviy zondlash, Dronlar,, Sun'iy yo‘ldosh tasvirlari, Yer resurslarini boshqarish,
Shaharsozlik, Ekologik monitoring
Hozirgi kunda geodeziya, kartografiya va kadastr sohalari mamlakatimizning iqtisodiy va
ijtimoiy rivojlanishida muhim ahamiyat qratmoqda. Ushbu sohalarda aniq va ishonchli
ma'lumotlarga ega bo‘lish yer resurslarini samarali boshqarish, infratuzilmani rivojlantirish va
shaharsozlik rejalashtirishida asosiy omillardan biridir. So‘nggi yillarda raqamli
texnologiyalarning jadal rivojlanishi geodeziya, kartografiya va kadastr sohalarida yangi
imkoniyatlar yaratib, ish jarayonlarini optimallashtirish va ma'lumotlarning aniqligini oshirishga
xizmat qilmoqda.
Geodeziya, kartografiya va kadastr sohalari mamlakatimizning iqtisodiy va ijtimoiy
rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu sohalarda aniq va ishonchli ma'lumotlarga ega
bo'lish, yer resurslarini samarali boshqarish, infratuzilmani rivojlantirish va shaharsozlik
rejalashtirishida asosiy omillardan biridir. So'nggi yillarda raqamli texnologiyalarning jadal
rivojlanishi geodeziya, kartografiya va kadastr sohalarida yangi imkoniyatlar yaratib, ish
jarayonlarini optimallashtirish va ma'lumotlarning aniqligini oshirishga xizmat qilmoqda.
O'zbekiston Respublikasida raqamli texnologiyalarni joriy etish bo'yicha keng ko'lamli islohotlar
amalga oshirilmoqda. Jumladan, 2019-2023 yillarda Mirzo Ulug'bek nomidagi O'zbekiston
Milliy universitetida talab yuqori bo'lgan malakali kadrlar tayyorlash tizimini tubdan
takomillashtirish va ilmiy salohiyatni rivojlantirish chora-tadbirlari to'g'risidagi qarorda ta'lim
jarayoniga zamonaviy pedagogik texnologiyalarni joriy etish, shu jumladan, "geodeziya va
geoinformatika" yo'nalishi bo'yicha qo'shma ta'lim dasturlarini amalga oshirish belgilangan.
Raqamli texnologiyalarni geodeziya, kartografiya va kadastr sohalarida qo'llash quyidagi
afzalliklarni taqdim etadi:
Ma'lumotlarni yig'ish va qayta ishlash: Sun'iy yo'ldosh tasvirlari, dronlar va LIDAR
texnologiyalari yordamida yer yuzasining yuqori aniqlikdagi uch o'lchamli modellari
yaratilmoqda. Bu esa hududlarni xaritalash va monitoring qilish jarayonlarini sezilarli darajada
tezlashtiradi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Geografik axborot tizimlari (GIS): Katta hajmdagi geoma'lumotlarni tahlil qilish va
vizualizatsiya qilish imkonini beruvchi GIS platformalari yordamida hududiy rejalashtirish va
boshqaruv qarorlarini qabul qilish samaradorligi oshmoqda.
Elektron kadastr tizimlari: Yer uchastkalari va mulk obyektlari haqida ma'lumotlarni raqamli
shaklda saqlash va boshqarish orqali hujjatlashtirish jarayonlari soddalashtirilmoqda, bu esa
shaffoflikni ta'minlaydi va korrupsiya xavfini kamaytiradi (1-rasm).
1-rasm.
Raqamli kadastr texnologiyalari: Yer va mulkni zamonaviy boshqarish.
Metodologiya
Tadqiqotda geodeziya, kartografiya va kadastr sohalarida raqamli texnologiyalarni qo‘llashning
zamonaviy yondashuvlari o‘rganildi. Bunda quyidagi metodlardan foydalanildi:
Geoaxborot tizimlari (GIS): Katta hajmdagi geoma'lumotlarni tahlil qilish va vizualizatsiya
qilish imkonini beruvchi GIS platformalari yordamida hududiy rejalashtirish va boshqaruv
qarorlarini qabul qilish samaradorligi oshiriladi.
Masofaviy zondlash va dron texnologiyalari: Sun'iy yo‘ldosh tasvirlari va dronlar yordamida
yuqori aniqlikdagi yer yuzasining uch o‘lchamli modellari yaratiladi, bu esa hududlarni
xaritalash va monitoring qilish jarayonlarini tezlashtiradi.
Elektron kadastr tizimlari: Yer uchastkalari va mulk obyektlari haqida ma'lumotlarni raqamli
shaklda saqlash va boshqarish orqali hujjatlashtirish jarayonlari soddalashtiriladi, bu esa
shaffoflikni ta'minlaydi va korrupsiya xavfini kamaytiradi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, raqamli texnologiyalarni geodeziya, kartografiya va kadastr
sohalarida qo‘llash quyidagi afzalliklarni taqdim etadi:
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Ma'lumotlarning aniqligi va yangilanishi: GIS texnologiyalari yordamida yer kadastri
xaritalarining aniqligi oshirilib, mulk huquqlarini aniqlashtirishda ishonchlilik ta'minlanadi.
Rejalashtirish va boshqaruv samaradorligi: Interaktiv xaritalar orqali yer resurslari va mulk
huquqlari bo‘yicha real vaqtda tahlil qilish imkoniyati yaratiladi, bu esa hududiy boshqaruv va
ekologik xavfsizlikni ta'minlashda muhim ahamiyatga ega.
Ekologik monitoring: Masofaviy zondlash va dron texnologiyalari yordamida ekologik xavf-
xatarlarni aniqlash va oldini olish choralari ko‘riladi.
XULOSA
Bugungi kunda geodeziya, kartografiya va kadastr sohalarida zamonaviy raqamli
texnologiyalarni qo‘llash ushbu tizimlarning samaradorligini oshirishda muhim o‘rin
egallamoqda. Geoaxborot tizimlari (GIS) yordamida katta hajmdagi geoma’lumotlarni tahlil
qilish va ularni vizual ko‘rinishda taqdim etish imkoniyati yaratilmoqda. Bu esa hududiy
rejalashtirish, yer resurslarini baholash va boshqaruv qarorlarini asosli hamda tezkor qabul qilish
imkonini beradi. GIS texnologiyalari orqali interaktiv xaritalar vositasida real vaqt rejimida
ma’lumotlar bilan ishlash, mulk huquqlarini aniqlash va hujjatlashtirish jarayonlarini
yengillashtirish imkoniyati ortmoqda.
Shuningdek, masofaviy zondlash va dron texnologiyalarining keng joriy etilishi natijasida yer
yuzasining yuqori aniqlikdagi uch o‘lchamli modellarini yaratish imkoniyati paydo bo‘ldi. Bu
texnologiyalar yordamida qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan hududlarni kuzatish, ekologik
holatni monitoring qilish va potensial xavf-xatarlarni oldindan aniqlash samarali yo‘lga qo‘yiladi.
Ushbu usullar an’anaviy o‘lchash va kuzatuv jarayonlariga nisbatan ancha tez, aniqligi yuqori va
inson resurslariga bo‘lgan ehtiyojni kamaytiradi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, geodeziya, kartografiya va kadastr sohalarida raqamli
texnologiyalarni qo‘llash orqali ma’lumotlarning aniqligi, yangilanish tezligi va foydalanish
qulayligi sezilarli darajada oshadi. Buning natijasida yer resurslarini boshqarishda kompleks
yondashuv shakllanadi, ekologik xavfsizlik ta’minlanadi va ijtimoiy-iqtisodiy barqarorlikka hissa
qo‘shiladi. Xulosa qilib aytganda, raqamli texnologiyalarni keng qo‘llash zamonaviy boshqaruv
mexanizmlarini takomillashtirishda, davlat xizmatlarini avtomatlashtirishda va erkin iqtisodiy
muhitni shakllantirishda muhim o‘rin egallaydi.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 4-fevraldagi 56-sonli qarori –
“Davlat geodeziya, kartografiya va kadastr sohasini rivojlantirish strategiyasi” // Lex.uz – bet 1.
(Resolution No. 56 of the Cabinet of Ministers of the Republic of Uzbekistan dated February 4,
2021 – "Strategy for the development of the state geodesy, cartography, and cadastre sector")
2. Azimov S., Xudoyberganov I. “Geoinformatsion tizimlar va ularning kartografiyadagi
ahamiyati” – Toshkent, 2020. – bet 2. (Azimov S., Khudoyberganov I. "Geoinformation systems
and their importance in cartography" – Tashkent, 2020.)
3. Tursunov A., Usmonov Sh. “Masofaviy zondlash va dron texnologiyalarining geodeziyada
qo‘llanilishi” – Samarqand, 2021. – bet 3. (Tursunov A., Usmonov Sh. "The use of remote
sensing and drone technologies in geodesy" – Samarkand, 2021.)
