JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Сафаров Одилжон Мамадиевич
Алишер Навоий номидаги
ТошДЎТАУнинг таржима назарияси
ва амалиёти кафедраси доценти, ф.ф.н.
Тел.: +99890 9929182.
ИККИ ТИЛНИ МУКАММАЛ БИЛИШ ВА УНИНГ ТАРЖИМАДАГИ АҲАМИЯТИ
Аннотация
. Мазкур мақолада икки тилни мукаммал билиш тамойили, ҳақиқий, яъни
санъат даражасидаги таржиманинг етти тамойилидан биринчиси сифатида тақдим этилиб,
унинг моҳияти илмий асосларда очиб берилган.
Kalit so`zla
r: таржима, муаллиф, таржимон, тиллар, қиёсий тилшунослик, мукаммал
билиш, фонетика, лексика, грамматика.
Аннотация
. В данной статье представлен принцип совершенного владения переводчиком
двумя языками как первый из семи принципов действительного, то есть перевода уровня
искусства и раскрыта её сущность на научной основе.
Ключевые слова
: перевод, автор, переводчик, языки, сравнительное языкознание, знание
в совершенстве, фонетика, лексика, грамматика.
Abstract
. This article presents the principle of perfect mastery of two languages by a translator
as the first of the seven principles of a valid, that is, art-level translation and reveals its essence
on a scientific basis.
Key words
:
translation, author, translator, languages, comparative linguistics, perfect
knowledge, phonetics, vocabulary, grammar.
Маълумки, XX асрда, айниқса, унинг иккинчи ярмида ва ундан кейинги йилларда таржима
илми бўйича
жаҳон миқёсида кўп ишлар амалга оширилди. Улар натижасида,
таржиманинг турли назариялари, моделларии ҳамда концепциялари ишлаб чиқилди.
Масалан, таржиманинг
лисоний
назарияси,
бадиий таржима
назарияси,
Библия
таржимаси
назарияси,
махсус
матнлар таржимаси назарияси,
қонуний мослашувлар
назарияси,
муқобиллик
даражалари назарияси
реалистик таржима
назарияси,
таржиманинг прагматик
назарияси, таржиманинг
функционал
назария,
скопос
назарияси каби назариялар, нисбий, функционал, ҳерменевтик, когнитив, деган номлар
билан аталган таржима
моделлари
ва
концепциялари
шулар жумласидан.
Бу ишлар ўрганиб чиқиладиган бўлса, улар ё бир-бирига ўхшашлигига, ё бир-бирларини
буткул, ё қисман инкор этишларини кўриш мумкин.
Кўп ишларда таржима масалалари у ёки бу нуқтаи назардан муайян даражада ўрганилган
бўлса-да, уларда
таржимон омили
масаласи
умуман
ёки
қисман
эътибордан четда
қолганини ҳам кўриш мумкин.
Дастлаб “Олмон таржимашунослигида ҳерменевтик таржима ва скопос (мақсад) назарияи
масалалари” мавзусида, кейинчалик “Антик таржимавий тафаккурни ўрганиш
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
муаммолари ва уларнинг ечимлари” мавзусида (DSc) олиб борилган изланишлар
шулардан далолат бериб турибди.
Шу ишлар орқали таржима илмида жаҳон миқёсида олиб борилган кўп ишлар юзаки
тарзда бажарилганига ҳам ишонч ҳосил қилинди. Бунга дастлаб
немис тадқиқотчиси Фритц Пайпке, ундан кейин олима Радегундис Штолце ишлаб чиққан
ҳерменевтик таржима концепциялари яққол мисол бўлишлари мумкин. Ҳолбуки, улар
нафақат таржима илмига хос айрим масалаларни, балки фалсафий ҳерменевтиканинг ҳам
моҳиятини теран тушунмасдан, уни таржима илмига тадбиқ этишган. Шу боис “Олмон
таржимашунослигида ҳерменевтик таржима ва скопос (мақсад) назарияи масалалари”
мавзусидаги номзодлик ишида уларнинг ҳерменевтик таржимага оид ишлари инкор
этилиб,
немис мутафаккири Фридрих Шлайермахернинг ҳерменевтик таълимоти ва “Ueber die
verschiedenen Methoden des Uebersetzens” (Таржиманинг турли усуллари ҳақида, 1813)
мақоласи асосида, ҳерменевтик таржиманинг ушбу етти тамойилли концепциясини ишлаб
чиқилган:
1. Икки тилни мукаммал билиш.
2. Таржиманинг қомусий асосларидан хабардорлик.
3. Луғатлар ва бошқа манбалардан фойдаланиш.
4. Айрим муаммоларни сўраб билиш орқали ҳал қилиш.
5. Мантиқий алоқадорликка амал қилиш.
6. Фаолиятга ижодий ёндашиш.
7. Масъулиятни ҳис этиш. [6: 58-101]
Энди мана шу кетма-кетликдаги дастлабки тамойил ҳақида алоҳида фикр юритадиган
бўлсак, уни сира инкор этиб бўлмайди. Чунки таржима, қайси соҳага тегишли бўлишига
қарамай,
тиллар доирасида
амалга ошириладиган фаолият. Ҳақиқий таржима ишини
амалга оширадиган ҳақиқий таржимон эса, нафақат
аслият
, балки
таржима тилини
ҳам
мукаммал билиши керак.
Мазкур масалага тилларни эгаллашнинг замонавий меъёрлари асосида ёндашиладиган
бўлса, таржимон таржима доирасидаги ҳар бир тилни
С2
, яъни она тили даражасида
эгаллаган бўлиши кераклигини англаш қийин эмас. Ҳар ҳолда биринчи тил унга таржима
қилинаётган матнни тўғри тушуниш имконини берадиган бўлса, иккинчиси унга
тушунилганни бошқа тилда тўғри ифодалаш имконини беради.
Тегишли тилларни мукаммал яхши эгаллаши учун, бўлажак таржимон уларнинг лисоний
(
грамматик
,
фонологик
,
лексик)
жиҳатларини чуқур билиши керак. Аслида
таржиманинг лисоний назарияси ҳам шунга қаратилган бўлиб, унда "
француз, немис,
инглиз ва рус
тилларининг
луғат
таркиби,
грамматик
тузилиши ва
услубий
хусусиятларини қиёсий ўрганиш натижасида, муайян қонуниятларни ўрнатиш асос қилиб
олинган.” [4: 3]
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Қиёсий типология соҳасида иш олиб борган тадқиқотчи ва олимлар, бу ҳолни ўз
соҳаларидан келиб чиқиб талқин қилишган. Масалан, Ж.Бўронов қайд этишича, -
"Тилларнинг типология жиҳатидан яқинлиги таржимада маълум даражада енгиллик
яратади: 1) типология жиҳатидан яқинлиги ортиқ бўлган тилларда тенглик даражаси устун;
2) типологик яқинлик генетик яқинлик билан бир вақтда юз берса, таржимада қийинчилик
содир бўлмайди, яъни бир туркий тилдан иккинчи туркий тилга таржима қилишда ортиқча
қийинчилик сезилмайди, чунки бу тиллар системасидаги фонетик, морфологик ва лексик
ўхшашликлар бир-бирига жуда яқиндир. Таржимон таржима қилаётган тилга хос тенг тил
воситаларини аниқлайди. Маълум товушлар иштирокида ифодаланувчи мазмун ёки фикр
бошқа тил воситаси формасида ифодаланади" [1: 241].
Таржима доирасидаги тилларни мукаммал билиш, улардаги нафақат сўзлар ёки сўз
бирикмаларини, балки ҳар қандай соҳага оид атамаларни, турғун бирикмаларни, мақол ва
маталларни, синоним ва антоним сўзларни, сўзлар ясалишининг ўзига хос жиҳатларини
имкони борича чуқур билиш демакдир.
Табиийки, бадиий асарларда
шевага
хос сўзлар ҳам учраб қолиши мумкин. Айниқса,
немис тили шевага бой. Бу ҳол оғзаки таржимон фаолиятида анча қийинчилик пайдо
қилиши мумкин. Лекин бу ҳолдан унча қўрқмаслик керак. Чунки биринчидан, муайян
ҳудудда яшовчи немисларнинг ўзлари ҳам бошқа бир ҳудудда яшовчи ватандошларининг
шевага хос сўзларини унча
билмасликлари мумкин. Таржима жараёнида эса,
сўзлашувчилар одатда адабий тилда фикр алмашишга ҳаракат қиладилар. Ҳар ҳолда
муайян шеванинг ўзига хос хусусияти, у чегараланган, яъни муайян ҳудудда фикр
алмашиш воситаси эканлигидир.
Маълумки, тиллар
ташки имкониятлар
, яъни
ўзлашган
сўзлар орқали ҳам бойиб боради.
Бундай сўзлар ҳар қандай тилда мавжуд.
Л.Винничук ёзишича, – “Олимларнинг ҳисобларига кўра,
инглиз
тилидаги 20000 жуда
кўп қўлланадиган сўзлардан 10400 таси
лотин
тилига, 2200 таси
юнон
тилига ва фақат
5400 тасигина
инглсаксон
тилига тегишлидир.” [2: 15]
Шундай ҳол
француз
ва
немис
тилларида ҳам учрайди. Бу тиллар грамматикасидаги
қуйидаги
лотинча
атамалар мавжудлиги ҳам шундан далолат беради.
1) сўз туркумлари – nomen substantīvum, nomen adiectīvum, nomen pronōmen, nomen
numerāle, adverbium, coniunctio, praepositio, interiectio;
2) келишиклар (casus) – casus nominatīvus (Nom.), casus genitīvus (Gen.), casus datīvus (Dat.),
casus accusatīvus (Acc.), casus ablatīvus, casus vocatīvus (Voc.);
3) родлар (genĕra) – genus masculīnum (m), genus feminīnum (f), genus neutrum (n);
4) сонлар (numĕri) – singulāris (sing.), plurālis (plur.);
5) сифат даражалари – (gradus) – gradus positīvus (оддий даража), gradus comporatīvus
(қиёсий даража), gradus superlatīvus (орттирма даража);
6) феъл замонлари – (tempŏra) – tempus praesens (ҳоз. замон), tempus imperfektum
(imperfektum), tempus perfectum (perf.), tempus futūrum primum (fut. I), tempus futūrum
exactum ёки secundum (fut. II);
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
7) феъл нисбатлари – (genĕra) – genus actīvum (act. – аниқлик н.), genus passīvum (pass. –
мажҳуллик н.);
8) феъл майллари – (modi) – modus indicatīvus (ind. – аниқлик майли), modus imperatīvus
(буйруқ майли), modus coniunctīvus (con. – истак майли). Шунингдек, мазкур тил тил
грамматикасида infinitivus (inf.), participium (part.), gerundium, gerundīvum каби атамалар
ҳам мавжуд.
Шу ўринда В.Г.Белинскийнинг ушбу фикри ҳам эътиборга лойиқ:
“Бизнинг грамматикачиларимиз, Мелетий Смотрицкийдан Ломоносовгача ва собиқ
Росссия Академияси грамматикачиларигача (1802), рус грамматикасини тузишда,
лотинчадан таржима қилишдан бошқа ҳеч нима қилмаганга ўхшайдилар.” [3: 33]
Лотин тили грамматикаси атамалари аслида бу тилга юнон тилидан ўзлаштирилган бўлиб,
буни Н.А.Кондрашов қуйидагича ифодалайди:
“Юнонларнинг грамматикага тегишли деярли барча атамалари лотинчага таржима
қилинган ва айнан ўзининг лотинча шаклида ҳанузгача сақланиб келяпти.” [3: 18]
Лотин тили таъсири
луғатлар
тузишда ҳам кузатилади. Мас.,
немис, француз
,
инглиз
,
славян
тиллари луғатлари таркибидаги
лотинча
сўзлар шундан далолат беради:
schola
(Schule),
facultās
(Fakultät),
ūniversitās
(Universität),
doctor
(Doktor),
rector
(Rektor),
paedagōgus
(Pädagoge),
religie
(Religion),
natio
(Nation),
minister
(Minister),
generalis
(General),
pro cento
(Prozent),
augustus
(August),
januarius
(Januar),
linguistica
(Linguistik),
translitteratio
(Transliteration),
transcriptio
(Transkription),
litteratura
(Literatur),
interpretatio
(Interpretation) ва ҳ.
Рус тилида эса улар қуйидагича ифодаланади:
школа, факультет, университет, доктор, ректор, педагог, религия, нация, министр, генерал,
процент, август, январь, лингвистика, транслитерация, транскрипция, литература,
интерпретация ва ҳ.
Ж.Мунен ёзишича, - “Рус тилидан французчага 1960 йилда таржима қилиш – бу 1760
йилда ёхуд ҳатто1860 йилда ҳам
рус тилидан французчага
таржима қилиш билан сираям
бир хил нарса эмас, олдинги даврда, ҳали биринчи
французча – русча
луғат (1786) ҳам
яратилмаган бир вақтларда, алоқа кам эди. XVIII асрдан рус тилидан қилинган ҳар бир
таржима, ҳар бир саёҳат, шундай саёҳатлар ҳақидаги ҳар бир тафсилот ва ҳикоя руслар
ёхуд французлар учун умумий бирдамлик вазиятини юзага келтира бошлади, ҳар бир
алоқа ундан кейинги алоқани тақозо эта бошладики, ниҳоят бора-бора Францияда
Тургенев, Толстой, Достоевскийларнинг шуҳрати таралди, шундай алоқалар боис, улар
миллионлаб француз китобхонларининг қалбидан ҳам жой олди. Бунинг натижасида, хоҳ
тилда, хоҳ бошқа соҳада бўлсин, тафовутлар ҳар сафар камая борди.”
[5: 33]
Таржима жараёнида аслият тилига ўзлашган сўзлар маъноларини англай олиш ҳам
мақсадга мувофиқ. Масалан, немисчада
саломлашув
ва
хайрлашувни
ифодалайдиган
айрим сўз ва иборалар қуйидагилар:
Guten Morgen
Auf Wiedersehen
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Guten Tag
Bis baldiges Wiedersehen
Guten Abend
Bis bald
Servus
Servus
Hallo
Ade
Grüss Gott
Tschüs
Grüss` dich
Leb` wohl
Саломлашувда асосан оғзаки нутқда ишлатиладиган
"Servus"
сўзи лотинч
servus
сўзидан,
"Hаllo"
сўзи инглизча
hello
сўзидан ўзлашган бўлса,
"Grüss Gott"
ва
"Grüss
`
dich"
иборалари баварияликлар шевасига хос.
"Servus"
сўзи хайрлашувда ҳам қўлланади.
"Ade"
сўзи французча
"adieu"
сўзидан
ўзлашган. Унинг асосида немисча
"Tschüs"
сўзи пайдо бўлган.
Аммо уларни хоҳлаган пайтда ва ҳар кимга нисбатан бир хилда ишлатиб бўлмайди.
Таржимон эса ўз фаолиятида бу каби ҳолларга жиддий эътибор бериши керак бўлади.
Албатта, мингта сўз билган ҳам муайян даражада таржимонлик қилиши мумкин. Бироқ
ҳақиқий таржимон -бамисоли
жонли луғат
. У сўзларнинг
синонимларини
, уларнинг
услубий жиҳатларини имкони борича чуқур билиши мақсадга мувофиқ. Мас., ўзбекчада
"юз"
сўзининг синонимлари
бет, афт, башара, чеҳра, турқ, рухсор, ораз, жамол,
дийдор
кабилардир. Улардан
"юз", "бет", "дийдор"
оддий маънога эга бўлса,
"чеҳра",
"жамол", "рухсор", "ораз"
ижобий,
афт, башара, "турк”
эса салбий маънога эга.
Маълумки, ўзбекча
юз
сўзи сонни ҳам ифодалайди.
Таржима жараёнида бу каби
лексик
масалаларга ҳам, аслият матнининг
грамматик
ва
фонологик
жиҳатларига ҳам жиддий эътибор берилиши керак.
Бироқ шуни ҳам таъкидлаш лоҳимки, кўпинча ҳар қандай соҳага оид таржима ишини
муваффақиятли амалга ошириш учун, таржима доирасидаги тилларни мукаммал билиш
ҳам кифоя қилмайди. Шу боис таржиманинг бошқа тамойиллари билан ҳам атрофлича
танишиш мақсадга мувофиқдир.
Буларнинг бари таржимавий тафаккур ҳаммада бирдай шаклланиши ва тараққий этишига
хизмат қилиши мумкин.
Таржимавий тафаккур ҳаммада бирдай ва тўғри шаклланиши эса, ушбу фаолиятга оид ҳар
қандай тортишувлар, зиддиятлар ва тушунмовчиликларга барҳам беришда муҳим
аҳамиятга эга.
АДАБИЁТЛАР
1. Бўронов Ж. Инглиз ва ўзбек тиллари қиёсий грамматикаси. – Тошкент: Ўқитувчи
нашриёти, 1973.
2. Винничук Л. Латынь – мёртвый язык? // Латынский язык. – М.: Высшая школа, 1985.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
3. Кондрашов Н. А. Развитие языкознания в славянских странах // История
лингвистических учений. – М.: Издательство «Просвещение», 1979.
4. Рецкер Я.И. Теория перевода и переводческая практика. – Москва: Международные.
отношения, 1974.
5. Қаранг: Саломов Ғ. Таржима ва қиёсий услубиёт // Таржима ташвишлари. – Тошкент.:
Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти, 1983.
6. Сафаров О.М. Олмон таржимашунослигида ҳерменевтик таржима ва скопос (мақсад)
назарияси масалалари. Филология фанлари номзоди диссертацияи, Тошкент, 1999.
