CHAQALOQLARDA GEMOLITIK KASALLIKDA MARKAZIY ASAB TIZIMINING TOKSIK-METABOLIK ZARARLANISHLARINI ERTA TASHXISLASH VA OLDINI OLISH

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025

ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431

www.wordlyknowledge.uz

ILMIY METODIK JURNAL

Komilov Rustambek Ruziboy o`g`li,

Xojimatova Malika Shuhratovna

CHAQALOQLARDA GEMOLITIK KASALLIKDA MARKAZIY ASAB TIZIMINING

TOKSIK-METABOLIK ZARARLANISHLARINI ERTA TASHXISLASH VA OLDINI

OLISH

ANNOTATSIYA:

Ushbu maqolada neonatal gemolitik kasallik oqibatida yuzaga keladigan

markaziy asab tizimi (MAT)ning toksik-metabolik zararlanishlari muammosi yoritilgan.

Bilirubin neyrotoksikligining patogenezi, erta tashxis usullari va profilaktika choralarining ilmiy

asoslari klinik kuzatuvlar va adabiyotlar tahliliga asoslangan holda bayon etilgan.

Neyrosonografiya va elektroensefalografiya yordamida erta tashxis qo‘yish imkoniyatlari ochib

berilgan. Tadqiqot natijalari asosida neonatal ensefalopatiyaning oldini olishga qaratilgan amaliy

tavsiyalar ishlab chiqilgan.

Kalit so‘zlar:

neonatal gemolitik kasallik, giprerbilirubinemiya, toksik ensefalopatiya, markaziy

asab tizimi, neyrosonografiya, erta tashxis, profilaktika.

KIRISH

Neonatal gemolitik kasallik — onaning va homilaning qon guruhlari yoki rezus-faktorlarining

nomutanosibligi natijasida yuzaga keladigan og‘ir patologik holatdir. Eritrotsitlarning

parchalanishi natijasida qon zardobida bilirubin miqdori oshadi. Ayniqsa, erkin

(konyugatsiyalanmagan) bilirubinning neyrotoksik ta’siri natijasida markaziy asab tizimi

zararlanishi — bilirubin ensefalopatiyasi rivojlanadi. Ushbu holat bola hayoti va psixonevrologik

rivojlanishiga jiddiy xavf tug‘diradi.

Zamonaviy neonatologiyada erta tashxis va profilaktika choralarini amalga oshirish orqali ushbu

asoratlarning oldini olish imkoniyati mavjud. Shu bois, gemolitik kasallikda MATning toksik-

metabolik zararlanishlarini erta aniqlash, baholash va bartaraf etish pediatriya va bolalar

nevrologiyasi amaliyotida dolzarb muammo bo‘lib qolmoqda.

MATERIALLAR VA USULLAR

Tadqiqot 2024–2025 yillarda AVBKTTM Kasallikka moyil chaqaloqlar bo‘limida olib borildi.

Umumiy hisobda 30 nafar gemolitik kasallik tashxisi qo‘yilgan chaqaloqlar kuzatildi. Ulardan 20

nafari immun gemolitik kasallik (rezus-konflikt), 10 nafari esa ABO nomutanosibligi fonida

giprerbilirubinemiya bilan kechgan.

Tadqiqot davomida quyidagi usullar qo‘llanildi:

- Klinik baholash: umumiy va nevrologik simptomlar;

- Laborator tekshiruvlar: bilirubin, gemoglobin, retikulotsitlar, Koombs testi;

- Instrumental tekshiruvlar: neyrosonografiya, elektroensefalografiya (EEG);

- Zarurat tug‘ilganda: miya KT/MRT.

Davolash usullari sifatida fototerapiya va og‘ir holatlarda almashtiruvchi qon quyish (exchange

transfusion) amalga oshirildi.

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025

ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431

www.wordlyknowledge.uz

ILMIY METODIK JURNAL

NATIJALAR

Tadqiqotda quyidagi natijalar kuzatildi:

- 10 chaqaloqda umumiy bilirubin darajasi 300 mkmol/l dan yuqori bo‘lgan;

- 5 chaqaloqda klinik ensefalopatiya belgilari (reflekslar yo‘qolishi, apnoe, opistotonus) qayd

etilgan;

- 5 holatda neyrosonografiya orqali bazal gangliyada gipereksogenlik aniqlangan;

- 5 bemorda EEGda patologik sekin to‘lqinlar mavjudligi aniqlangan;

- Fototerapiya 28 holatda samarali qo‘llanilgan, 6 holatda esa almashtiruvchi qon quyishga

ehtiyoj tug‘ilgan.

Vaqtida tashxis qo‘yilib, intensiv muolajalar boshlangan bemorlarda MAT shikastlanish belgilari

rivojlanmagan.

MUHOKAMA

Olingan natijalar neonatal gemolitik kasallik fonida MATning toksik-metabolik zararlanish xavfi

ayniqsa hayotining ilk 72 soati ichida yuqori bo‘lishini ko‘rsatdi. Bilirubin ensefalopatiyasi

rivojlanishining oldini olishda quyidagilar muhim ahamiyatga ega:

- Sariqlikning erta belgilarini aniqlash;

- Bilirubin darajasini yoshga va tana vazniga nisbatan baholash;

- Neyrosonografiya va EEG yordamida MAT holatini baholash;

- Vaqtida fototerapiya yoki qon quyishni qo‘llash.

Bundan tashqari, antenatal davrda Rh nomutanosibligini aniqlash, anti-D immunoglobulin

yuborish kabi choralarning o‘z vaqtida amalga oshirilishi kasallikning oldini olishga xizmat

qiladi.

XULOSA

Neonatal gemolitik kasallik chaqaloqlarda og‘ir nevrologik asoratlar, xususan, bilirubin

ensefalopatiyasiga olib keluvchi holatdir. Bilirubinning neyrotoksik ta’siri bazal gangliya va

miya po‘stlog‘ida chuqur metabolik va funksional buzilishlar keltirib chiqaradi.

Erta tashxislash usullari — laborator (bilirubin, gemoglobin, retikulotsitlar), instrumental

(neyrosonografiya, EEG) va klinik (reflekslar, mushak tonusi) baholash asosida MAT

zararlanishini erta aniqlash va profilaktika choralari ko‘rish mumkin.

Gemolitik kasallik tashxisi qo‘yilgan har bir chaqaloq intensiv kuzatuv va kompleks baholash

asosida nazorat qilinishi, bu esa bola hayoti va sog‘lom rivojlanishini ta’minlashda muhim o‘rin

tutadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:

1. Bhutani, V. K., Johnson, L., & Sivieri, E. M. (1999). Predictive ability of a predischarge

hour-specific serum bilirubin for subsequent significant hyperbilirubinemia in healthy term and

near-term newborns. Pediatrics, 103(1), 6–14.

2. Watchko, J. F., & Tiribelli, C. (2013). Bilirubin-induced neurologic damage — mechanisms

and management approaches. New England Journal of Medicine, 369(21), 2021–2030.

3. Maisels, M. J., & McDonagh, A. F. (2008). Phototherapy for neonatal jaundice. New

England Journal of Medicine, 358(9), 920–928.

4. Kuzovleva, E. A., & Ryumina, I. I. (2016). Neonatal hyperbilirubinemia and bilirubin

encephalopathy: modern views on pathogenesis and diagnosis. Journal of Neonatology, 5(3), 12–

17.

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025

ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431

www.wordlyknowledge.uz

ILMIY METODIK JURNAL

5. American Academy of Pediatrics Subcommittee on Hyperbilirubinemia. (2004).

Management of hyperbilirubinemia in the newborn infant 35 or more weeks of gestation.

Pediatrics, 114(1), 297–316.

6. WHO (World Health Organization). (2019). Neonatal jaundice: Guidelines for treatment

and prevention. Geneva.

7. Feruza T., Rustamov A. (2020). Yangi tug‘ilgan chaqaloqlarda gemolitik kasallik va uning

asoratlari. O‘zbekiston pediatriya jurnali, 2(34), 45–49.

8. BiliTool™ – Online hyperbilirubinemia risk assessment calculator. https://bilitool.org

9. Stanford Medicine – Bhutani Nomogram. https://med.stanford.edu/newborns/professional-

education/jaundice-and-phototherapy/bhutani-nomogram.html

10. H. I. Karimov, M. M. Toshmatova. (2022). Chaqaloqlarda sariqlikni erta aniqlash va

neyroasosiy asoratlarni oldini olish. Tibbiyotda innovatsiyalar, 3(10), 87–90