JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
СОБИРОВА ХАНИФАБОНУ НОРКУЗИ КИЗИ
Ilmiy rahbar:
Мирзаева Малохат Тохиржон кизи
YURAK YETISHMOVCHILIGI MAVJUD BEMORLARDA TOMIR YOSHINING
O‘ZGARISHI
Annotatsiya:
Surunkali yurak yetishmovchiligi (SYY) yurakning nasoslik funksiyasining
pasayishi bilan kechuvchi murakkab sindrom bo‘lib, yurak-qon tomir tizimida uzoq muddatli
yuklanish va struktura-funksional o‘zgarishlarga sabab bo‘ladi. So‘nggi yillarda “tomir yoshi”
tushunchasi — tomirlarning biologik qarish darajasi — SYY bo‘lgan bemorlarda kasallik
prognozini aniqlovchi muhim biomarker sifatida paydo bo‘ldi. Pasport yoshiga nisbatan
tomirlarning tezroq qarishi yurak yuklamasining ortishiga, diastolik disfunksiyaning
chuqurlashishiga va yurak qayta remodellanishi xavfiga olib keladi. Ushbu narrativ tahliliy
maqola tomir yoshining mohiyati, uni baholash usullari, (puls to’lqini tezligi, arterial qattiqlik)
va yurak yetishmovchiligi mavzusidagi klinik ahamiyatini so‘nggi ilmiy adabiyotlar asosida
yoritadi.
Kalit so‘zlar:
yurak yetishmovchiligi, tomir yoshi, arterial qattiqlik puls to’lqini tezligi, yurak
remodellanishi, biologik qarish
ИЗМЕНЕНИЕ СОСУДИСТОГО ВОЗРАСТА У ПАЦИЕНТОВ С СЕРДЕЧНОЙ
НЕДОСТАТОЧНОСТЬЮ
Аннотация: Хроническая сердечная недостаточность (ХСН) представляет собой сложный
синдром, сопровождающийся снижением насосной функции сердца, и приводит к
длительной нагрузке на сердечно-сосудистую систему, а также к структурно-
функциональным изменениям. В последние годы понятие «сосудистый возраст» —
степень биологического старения сосудов — стало важным биомаркером для
прогнозирования течения заболевания у пациентов с ХСН. Преждевременное старение
сосудов по сравнению с паспортным возрастом приводит к увеличению нагрузки на
сердце, углублению диастолической дисфункции и повышению риска ремоделирования
миокарда. Настоящая обзорная статья посвящена анализу понятия сосудистого возраста,
методов его оценки (скорость пульсовой волны, артериальная жесткость) и клинического
значения в контексте сердечной недостаточности на основе последних научных
публикаций.
Ключевые слова: сердечная недостаточность, сосудистый возраст, артериальная жесткость,
скорость пульсовой волны, ремоделирование сердца, биологическое старение
CHANGES IN VASCULAR AGE IN PATIENTS WITH HEART FAILURE
Abstract:
Chronic heart failure (CHF) is a complex syndrome characterized by a reduction in
the heart's pumping function, leading to prolonged stress on the cardiovascular system as well as
structural and functional changes. In recent years, the concept of "vascular age" — the degree of
biological aging of blood vessels — has emerged as an important biomarker for predicting the
progression of the disease in patients with CHF. Premature vascular aging, compared to
chronological age, results in increased cardiac load, deepened diastolic dysfunction, and an
elevated risk of myocardial remodeling. This narrative review article is dedicated to analyzing
the concept of vascular age, its assessment methods (pulse wave velocity, arterial stiffness), and
its clinical significance in the context of heart failure, based on the latest scientific publications.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Keywords:
heart failure, vascular age, arterial stiffness, pulse wave velocity, myocardial
remodeling, biological aging.
Kirish.
Yurak yetishmovchiligi (YY) — yurakning organizm ehtiyojiga mos darajada qon
chiqarolmasligi bilan tavsiflanadigan sindrom bo‘lib, yurak-tomir kasalliklari orasida yetakchi
o‘lim sabablaridan biri hisoblanadi. SYY rivojlanishi faqat yurak mushagidagi o‘zgarishlar bilan
emas, balki tomirlar, ayniqsa katta arteriyalardagi qarish va qattiqlik jarayonlari bilan
chambarchas bog‘liq. Shu nuqtai nazardan, “tomir yoshi” tushunchasi klinik amaliyotda dolzarb
ahamiyat kasb etmoqda.
Tomir yoshi
— bu bemorning haqiqiy (pasport) yoshidan mustaqil tarzda, uning arteriyalarining
biologik qarish darajasini ifodalaydigan ko‘rsatkichdir. Arterial qattiqlik, endoteliy disfunksiyasi,
kollagen/elastin nisbatining buzilishi, yallig‘lanish va oksidlovchi stress omillari tomir
devorlarining elastikligini pasaytiradi va tomir yoshini oshiradi. Yurak yetishmovchiligi bilan
og‘rigan bemorlarda tomir yoshining ortishi yurakga tushadigan sistolik yuklamani kuchaytiradi,
yurak devorining gipertrofiyasi va qayta remodellanishini jadallashtiradi, bu esa kasallikning
og‘irlashuvi va davoga javob yomonlashuviga olib keladi. Puls to’lqini tezligi (PTT) — bu tomir
yoshini baholashda asosiy va eng keng qo‘llaniladigan marker bo‘lib, yurak zarbasining aorta
bo‘ylab tarqalish tezligini o‘lchash orqali tomir devorining elastikligini baholash imkonini beradi.
Ushbu maqola aynan yurak yetishmovchiligi mavjud bemorlarda tomir yoshining ahamiyati, uni
aniqlovchi mezonlar va diagnostik qiymatini chuqur tahlil qilishga bag‘ishlanadi. Tomir yoshi —
bu inson tomir tizimining (asosan aorta va yirik elastik arteriyalarning) biologik qarish darajasini
ifodalovchi integratsion biomarker bo‘lib, u bemorning pasport yoshi bilan har doim ham mos
kelavermaydi. Bu ko‘rsatkich arterial devorning struktura va funksional holatiga, ya’ni elastikligi,
kollagen/elastin nisbatiga, endoteliy funksiyasiga va arterial qattiqlikka tayanadi. Ayniqsa, puls
to’lqini tezligi yordamida aniqlangan tomir qattiqligi tomir yoshini baholashda eng ishonchli
usul hisoblanadi.
Tomir yoshining klinik turlari tahlil qilinganda, u odatda bemorning pasport yoshi bilan
taqqoslanadi va quyidagi uch holatdan biriga to‘g‘ri keladi:
Normal tomir yoshi
bo‘lib, bu holatda insonning tomir tizimi pasport yoshi bilan mutanosib
tarzda qarigan bo‘ladi. Ya’ni tomirlar biologik jihatdan ham o‘z yoshidagi odamlardek
elastikligini saqlagan. Bunday shaxslarda yurak-qon tomir kasalliklari xavfi o‘rtacha darajada
bo‘ladi.
Ikkinchi holat — bu
supernormal tomir yoshi
. Bunda tomirlar pasport yoshiga nisbatan ancha
“yoshroq”, ya’ni elastik, sog‘lom va funktsional jihatdan faol holatda bo‘ladi. Bu holat ko‘pincha
muntazam jismoniy faollik bilan shug‘ullanuvchilar, sportchilar yoki sog‘lom turmush tarziga
amal qiluvchilarda kuzatiladi. Bunday shaxslarda yurak yetishmovchiligi va aterosklerotik
kasalliklar xavfi sezilarli darajada past bo‘ladi.
Uchinchi holat — bu
tomir erta qarishi
(TEQ) deb ataladi. Bu holatda tomirlar bemorning
haqiqiy yoshiga nisbatan ancha tez qarigan bo‘ladi, ya’ni biologik tomir yoshi pasport yoshidan
5–10 yilga katta bo‘ladi. TEQ asosan gipertenziya, qandli diabet, metabolik sindrom,
dislipidemiya va surunkali yallig‘lanish jarayonlari bilan bog‘liq bo‘ladi. Aynan TEQ holatida
yurak yetishmovchiligi rivojlanishi xavfi yuqori bo‘ladi, ayniqsa, diastolik disfunksiya va
FsSYY ( fraksiya saqlangan surunkali yurak yetishmovchiligi) rivojlanishida muhim rol
o‘ynaydi. Shunday qilib, tomir yoshining bu uch klinik holati bemorlarning yurak-tomir
salomatligini baholashda, profilaktika choralarini belgilashda va davo samaradorligini
monitoring qilishda muhim axborot manbaidir.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Bu yondashuv ko‘plab nufuzli adabiyotlarda qo‘llab-quvvatlangan. Masalan, Ben-Shlomo et al.
(JACC, 2014) o‘z meta-tahlilida PWV 10 m/s dan yuqori bo‘lgan bemorlarda yurak-qon tomir
kasalliklari xavfi ikki barobarga ortishini ko‘rsatgan. Boutouyrie va Laurent (Nat Rev Cardiol,
2021) esa tomir yoshi biologik stress, metabolik sindrom va gipertenziya bilan yaqin
bog‘liqligini aniqlagan. Shu bilan birga, Cecelja va Chowienczyk (J R Soc Med Cardiovasc Dis,
2012) arteriyalarning “funksional qarishi” yurak yetishmovchiligi prognoziga kuchli ta’sir
ko‘rsatishini tasdiqlagan.
Tomir yoshiga ta’sir qiluvchi asosiy omillar quyidagilar hisoblanadi:
Biologik yosh o‘zgarishi
– tabiiy qarish jarayonida elastin parchalanib, kollagen miqdori ortadi.
Arterial gipertenziya
– surunkali yuqori bosim natijasida tomir devorlari “qattiqlashadi”.
Dislipidemiya
– aterosklerotik blyashkalar rivojlanishi orqali tomirlar elastikligini yo‘qotadi.
Yallig‘lanish omillari
(SRO, IL-6) – endoteliyni zararlab, fibroz jarayonlarini faollashtiradi.
Oksidlovchi stress
– erkin radikallar elastik strukturalarni buzadi.
Qandli diabet
– glikozillangan oqsillar endotelial disfunksiyani kuchaytiradi.
Metabolik sindrom
– abdominal semizlik, insulinga rezistentlik orqali tomir qarishini
tezlashtiradi.
Chekish va gipodinamiya
– tomirning yallig‘lanishli va oksidlovchi muhitga tushishiga olib
keladi.
Genetik omillar
– ayrim oilalarda TEQ holati kuzatiladi.
Tomir yoshi ortishi
— bu arterial devorning tuzilma va funksiyasida ro‘y beruvchi quyidagi
patobiokimyoviy o‘zgarishlar bilan kechadi:
Elastin parchalanishi va o‘rnini kollagen to‘qimaning egallashi → tomir devori qattiqlashadi.
Endoteliy disfunksiyasi → NO (azot oksidi) ishlab chiqarilishi kamayadi → tomir kengaya
olmaydi.
Yallig’lanish → IL-1, IL-6, TNF-α→ qattiqlik va fibrozni kuchaytiradi.
Oksidlovchi stress → superoksid va peroksid radikallar elastik strukturalarni yemiradi.
Ateroskleroz → blyashka bilan to‘silgan joylarda laminar oqim buziladi va devor
shikastlanadi.
Bu o‘zgarishlar aorta va yirik arteriyalarning elastiklik darajasini pasaytiradi, yurakka qaratilgan
sistolik bosimni oshiradi va reflektiv to‘lqinlarning tez qaytishini yuzaga keltiradi.
Klinik ahamiyati:
1. Yurak yuklamasining ortishi
Tomir yoshining ortishi yurakga reflektiv to‘lqinlar erta qaytishi orqali so’nggi yuklamani
oshiradi, bu esa:
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Sistolik bosim ortishiga
Yurak mushagining gipertrofiyasiga
Diastolik disfunksiyaga olib keladi.
2. Yurak qayta remodellanishi
Yuqori tomir yoshi yurak mushagining geometriyasini o‘zgartiradi (konsentrik gipertrofiya) va
bu qon otish fraksiyasi saqlangan yurak yetishmovchiligi (FsSYY) bilan bog‘liq.
3
.
Yurak-qon tomir kasalliklari prognozi
Ko‘plab tadqiqotlar (masalan, Ben-Shlomo et al., JACC, 2014) shuni ko‘rsatadiki, PWV > 10
m/s bo‘lgan bemorlarda yurak-qon tomir asoratlari (MI, insult, SYY yomonlashuvi) xavfi 2
baravargacha ortadi.
4. Qarish va metabolik sindrom bog‘liqligi
Metabolik sindromli bemorlarda tomir yoshi har doim tezroq ortadi. Bu SYY kechishini
yomonlashtiradi va davolash samaradorligini pasaytiradi.
Tomir yoshi
— bu modifikatsiya qilinadigan biomarker. Sport, ovqatlanish, antigipertenziv
terapiya, SGLT2 ingibitorlar, statinlar yordamida uni yoshartirish mumkin. Bu yurak
yetishmovchiligi prognozini yaxshilashi isbotlangan.
Xulosa
Tomir yoshi — bu yurak yetishmovchiligi patofiziologiyasida tobora katta klinik ahamiyat kasb
etayotgan, ammo hanuz to‘liq baholanishi yo‘lga qo‘yilmagan muhim biomarker hisoblanadi.
Yurak yetishmovchiligi mavjud bemorlarda tomir yoshining pasport yoshidan ortib borishi
kasallik kechishining og‘irlashuvi, yurak yuklamasining oshishi, diastolik disfunksiya va yurak
qayta remodellanishi bilan bevosita bog‘liq. Arterial qattiqlik darajasini baholovchi PTT kabi
parametrlar tomir yoshini aniqlashda ishonchli va oddiy usul bo‘lib, ularning ko‘rsatkichlari
yurak yetishmovchiligi prognozini aniqlashda, individual davo strategiyasini tuzishda katta
yordam beradi. Ayniqsa, metabolik sindromli bemorlarda tomirlarning erta qarishi yurak
yetishmovchiligining klinik manzarasini yomonlashtiradi va kechki bosqichlarga o‘tish xavfini
oshiradi. Tomir yoshi — bu nafaqat kasallik og‘irligini ko‘rsatuvchi passiv marker, balki uni
ijobiy tomonga o‘zgartirish mumkin bo‘lgan, profilaktik va terapevtik imkoniyatlarga ochiq
bo‘lgan biomarkerdir. Shu bois, yurak yetishmovchiligi bo‘lgan bemorlarni kompleks
baholashda tomir yoshini o‘lchashni amaliyotga joriy etish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. McDonagh T.A., Metra M., Adamo M., et al.
2021 ESC Guidelines for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure.
European Heart Journal
, 2021; 42(36): 3599–3726.
doi:10.1093/eurheartj/ehab368
2. Vlachopoulos C., Aznaouridis K., Stefanadis C.
Prediction of cardiovascular events and all-cause mortality with arterial stiffness: a systematic
review and meta-analysis.
J Am Coll Cardiol
, 2010; 55(13):1318–1327.
doi:10.1016/j.jacc.2009.10.061
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
3. London G.M., Guerin A.P.
Influence of arterial pulse and reflected waves on blood pressure and cardiac function.
Am Heart J
, 1999; 138(3 Pt 2): S220–S224.
doi:10.1016/S0002-8703(99)70241-7
4. Ben-Shlomo Y., Spears M., Boustred C., et al.
Aortic pulse wave velocity improves cardiovascular event prediction: an individual participant
meta-analysis of prospective observational data from 17,635 subjects.
J Am Coll Cardiol
, 2014; 63(7):636–646.
doi:10.1016/j.jacc.2013.09.063
5. Janner J.H., Godtfredsen N.S., Ladelund S., Vestbo J., Prescott E.
High arterial stiffness predicts hospitalization and mortality in individuals with known or
suspected heart failure.
Eur J Heart Fail
, 2014; 16(6): 688–695.
doi:10.1002/ejhf.86
6. Safar M.E., London G.M.
Arterial stiffness and wave reflections in hypertension.
Hypertension
, 2000; 36(5): 805–812.
doi:10.1161/01.hyp.36.5.805
7. Cecelja M., Chowienczyk P.
Role of arterial stiffness in cardiovascular disease.
J R Soc Med Cardiovasc Dis
, 2012; 1(4): 1–10.
doi:10.1258/cvd.2012.012016
8. Yoon H.J., Kim S.A., Choi D.J., et al.
Arterial stiffness by brachial-ankle pulse wave velocity is closely associated with left ventricular
diastolic dysfunction in patients with hypertension.
Hypertens Res
, 2010; 33(3): 241–246.
doi:10.1038/hr.2009.234
9. Dumor K., Shoemaker-Moyle M.
Pulse Wave Velocity as a Marker of Arterial Stiffness and Cardiovascular Risk in Heart Failure
Patients: Current Evidence and Future Applications.
Curr Heart Fail Rep.
, 2023; 20(1): 1–10.
doi:10.1007/s11897-022-00560-1
10. Boutouyrie P., Laurent S.
Arterial stiffness and pulse wave velocity: pathophysiological mechanisms and clinical
applications.
Nat Rev Cardiol
, 2021; 18: 684–698.
doi:10.1038/s41569-021-00543-7
