JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Valiyeva Dildora Kamalovna
O‘zbekiston Davlat Jahon Tillari Universiteti
Mustaqil izlanuvchisi
DEYKSIS VA NUTQIY MULOQOT MATNI YOHUD MATNDA MAZMUNNING
IFODA TOPISHI
Annotatsiya:
Ushbu maqolada samarali nutqiy muloqotni tashkil qilishda til normalari va
xushmuomalalik tamoyillariga rioya etish, deyksis va nutqiy muloqot matni yohud matnda
mazmunning ifoda topishi bo‘yicha ma’lumotlar berilgan. Bu qoidalar o‘z navbatida chuqur
munosabatlarga yo‘naltirilgan nutqiy muloqot kontsepsiyasini rivojlantirishini hisobga olgan
holda , nutqiy muloqot jarayonida holatga mos tilni qo‘llash va xushmuomalalik ko‘rsatish xulq
atvori muvaffaqiyatning asosiy elementi ekanligi tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar:
deyksis, matn, muloqot, tadqiqot, xushmuomalalik, konsepsiya, ijobiy, salbiy,
kontekst, individualism, xulq-atvor.
Deyksis va nutqiy muloqot matni yohud matnda mazmunning ifoda topishi.
Isroillik professor Yehoshua Bar-hillel ingliz tilida tuzilgan gaplarning mazmunini qay yo‘sinda
aniqlash va ular vositasida uzatilayotgan axborotning to‘liq anglash muammosi haqida to‘xtalib,
quyidagi misollarni keltirgan edi
1) Ice floats on water – Muz suvda suzib yuribti .
2) It’s raining – Yomgir yog‘ayapti .
3) I am hungry – Och qoldim
Birinchi gap mazmunini qariyib barcha ingliz tili sohiblari bir xilda tushunishadi, chunki muz
qayerda suzayotganligi aniq , lekin mazmun idrokining keyingi bosqichlarida “qaysi suvda:
daryodami, dengizdami? kabi savolning tug‘ulishi ehtimoldan holi emas. Keyingi gapning
mazmunini anglash uchun ushbu voqea ya’ni yomgir yog‘ishi qachon va qayerda
kechayotganligini bilish zarur. Yoki bu gap talaffuz etilayotgan vaqt va joyni aniqlash kerak.
Shuningdek, gap mazmunining to‘liq idroki uning kim va qayerda aytayotgani bilan bog‘liq.
Muloqot faoliyati uchun makon va zamon hodisalarining muhumligini unutmaslik kerak. Har bir
voqea ma’lum makon va zamonda kechadi hamda u yoki bu hodisa haqidagi axborotning qabul
qilayotgan tinglovchi uning qachon va qayerda sodir bo‘lganligini bilishga intiladi. Undan
tashqari, axborotning to‘liq idroki uchun, har qanday faoliyat ma’lum shaxs tomonidan bajarilishi
sababli ushbu faoliyat amalining subyekti haqidagi ma’lumot ham talab qilinadi. Demak,
“qachon” va “qayerda“ savollari “kim” savolining hamrohligida nutqiy tuzilma mundarijasini
belgilaydi.
Ideal lisoniy faoliyat nutqiy tuzilmalar tarkibida aynan shu savollarga javob beruvchi
birliklarning to‘liq tartibda mavjud bo‘lishini taqazo etadi. Masalan, “15 avgust 2007 yil soat 17:
00 SN50 50 raqamli nexia va SN37 37 raqamidagi damas rusumli avto mashinalar Bo‘stonsaroy
ko‘chasida to‘qnashganlar” turidagi gapning mazmuni aniq, chunki sodir bo‘lgan voqea haqidagi
ma’lumot anchagina batafsil; qachon , qayerda, kim yoki nima savollariga javob bor. Huddi shu
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
gapni boshqacha shaklda ham tuzish mumkin: “Kecha kechqurun shu yerda o‘sha ikki mashina
to‘qnashgan”. Ammo bu ikki tuzilma mazmun mundarijasi jihatidan teng emas. Menimcha,
keyingi gapda ifodalanayotgan ma’lumot DAN xodimlarini hech ham qoniqtirmasa kerak.
Keyingi gapdagi kecha, kechqurun, o‘sha , shu yerda birliklarining qo‘llanilishi qandaydir ikki
mashina to‘qnashgan. Lekin bu holda , zamon va sub’yekt-ob’yektlar haqidagi aniq ma’lumotni
ola olmaymiz. Umumlashtirish , kechayotgan hodisalar, predmetlar sifat-xususiyatlari kabilar
haqidagi ma’lumotni mujassamlashtirgan holda kontseptual qoliplar vositasida idrok etish
kognitiv faoliyatning samarasidir. Bunday qoliplar kontseptual birliklarning lisoniy voqelanishida
o‘z aksini topadi. Albatta, tashqi dunyodagi voqealar, predmetlar xususiy ko‘rinishdagi belgi,
xususiyatlarga egadirlar. Lisoniy tafakkur faoliyatining kognitiv bosqichidan lisoniy voqelanish
bosqichiga o‘tishda qiyoslash, analiz va sintez amallari muhim rol
o‘ynaydi. Shu amallar
vositasida umumiylik va xususiylik farqlanadi. Shuningdek , kognitiv faoliyat bevosita
mavhumlashtirish amalini ham qamrab oladi, chunki ushbu amal umumlashtirishning muhim
bosqichini tashkil etib, idrok etilayotgan ob’yektlarning alohida muhim xususiyatlarini ajratib
olib, ularni qiyoslash hamda yagona “mahrajga keltirish “ imkonini beradi.
Lisoniy tafakkur faoliyati jarayonida kuzatiladigan yana bir amal – tizimlashtirish, tasniflash
amalidir. Til ma’lumotni to‘plash va uzatishdan tashqari uni tartibga keltirish vazifasini
bajarishini ham unutmasligimiz zarur. Fransuz faylasufi Lill Universitetining professori Noil
Mulut nutqiy birliklar mazmunan ifodasining mantiqiy ifodasi haqida fikr yuritayotib, “nutqiy
ibora ma’lum bir ma’noni oddiygina belgilab, umumlashtirib va ifodalab qolmasdan, balki, u
bularning barchasini qanday tartiblashtirsa, huddi shu tartibda bajaradi”, degan xulosaga kelgan.
Mantiqshunos olimning mazmunning shakllanishi va nutqiy voqelanishi lisoniy tartiblashtirish va
umumlashtirish faoliyatlari natijasi ekanligi haqidagi fikri diqqatga sazovordir. Mantiqiy va
lisoniy umumlashtirish bir birini taqozo etadi va yaxlit yo‘nalishda kechadi. Mavhumlashtirilib,
tartibga keltirilgan tushunchalar umumlashtirilgan holda lisoniy qobiqqa ko‘chadi va lisoniy
birlikka aylanadi. Bunday umumlashmalar nutqiy faoliyatning mazmundorligini ta’minlab,
ma’lum qilinayotgan axborotning uni qabul qiluvchi shaxslar tomonidan idrok qilinishi uchun
imkon yaratadilar. Shu asnoda yuqorida keltirilgan “Kecha kechqurun shu yerda o‘sha ikki
mashina
to‘qnashgan” shaklidagi tuzilmalar mazmun ifodalsh qobiliyatiga ega bo‘lishadi.
Ammo semantik struktura jihatidan yetarli darajada to‘liq bo‘lgan ushbu gapning aniq mazmuni
yoki axborot mundarijasi faqat uning ma’lum muloqot muhitida, matn tarkibida qo‘llanilishi bilan
bog‘liq. Shuning uchun ham pragmatik nuqtai nazardan olganda , ushbu gapning mazmuni aniq
emas.
Buning sababi birinchidan , “kecha”, “kechqurun”, “shu yerda”, “o’sha ” bo‘laklarining
ma’nosi kontekst, matnda
qo‘llanishi bilan izohlanadi, ikkinchidan esa, har qanday
lisoniy struktura ma’lum maqsadni ko‘zlab tuziladi. Bu maqsad – nutqiy muloqotdir. Nutq
ijodkorlari u yoki bu lisoniy srtukturani tuzayotganida uni nutq vaziyatiga moslashtirishga
harakat qilishadi, ya’ni “lisoniy tuzilmalar bevosita matn qismlariga “langar” tashlaydilar”
( Levinson, 1983: 55): qizig‘i shundaki S. Levinson va boshqa ayrim tilshunoslar lisoniy
strukturalarni kontekstdan ayri holda o‘rganishga qanchalik harakat qilmasinlar, baribir nutq,
matn muhiti “zanjiri” dan chiqish imkonini topa olmadilar. Bu shundan dalolat beradiki,
kontekst qurshovining kuchi , ayniqsa, deyksis hodisasi talqinida yaqqol namoyon bo‘ladi. “Til
1
Levinson, S. C. 1983.
Pragmatics
. Cambridge: Cambridge University Press. Norwood, NJ: Ablex. 55–75.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
tizimi va kontekst o‘rtasidagi bog‘liqlikning lisoniy srtukturalarda aks etishini yaqqol
ko‘rsatuvchi yagona hodisa – bu deyksis hodisasidir”.
Jon Layonz va Stefen Levinsonlar aslida tilda avtonom, kontekstdan holi tizim sifatida qarash
mumkinligi haqidagi fikr tarafdoridirlar. Ular bu fikrni isbotlash uchun deyksis hodisasidan
foydalanadilar, go‘yo, deyksis belgilari
qo‘llanmaguncha, lisoniy srtukturalar
alohida tizimda saqlanaveradi. Har qanday hodisaning bir tamonlama tahlili natijasida
bildiriladigan fikr xolisonalikdan yiroqlashib qolish xavfidan ogohlantiradi. Ma’quli, til va nutqni
bir- biridan ozuqa oluvchi, yaxlitlikda faoliyat ko‘rsatuvchi tizimlar sifatida tasavvur qilishdir.
Ularning yaxlitligini ta’minlovchi omil va vositalarni aniqlash borasidagi ilmiy izlanishlarning
mahsuli tilshinoslik fani taraqqoyotida o‘z o‘rnini topadi. Til tizimi va uning nutqiy faollashuvi
o‘rtasidagi
“vositachilik”,
“hakamlik” rolini tilshunoslar bekorga deyksis hodisasiga
bag‘ishlayotganlari yoq. Til tizimining o‘zi nutqiy faoliyat natijasida mavjuddir, uning tabiati va
mohiyati nutqiy muloqot jarayonida namoyon bo‘ladi. Shunday ekan , til birliklarining ma’no
xususiyatlari nutqda voqealanadi, aniq tus oladi. Har bir nutq ijodkori (matn muallifi) voqealikda
kechayotgan hodisani o‘zicha idrok etadi, uni ma’lum makon , zamon hududida tasavvur qilib ,
hosil bo‘lgan mantiqiy tasavvurga lisoniy libos beradi. Lisoniy voqealanish va mazmun
shakllanishi nutq muallifi tanlagan ”sanoq boshi”, yani kechayotgan hodisani zamon, makon
maydoniga joylashtirish bilan bog‘liqdir.
Demak, nutqiy faoliyatda doimo lisoniy shaklni voqelik bilan bo‘shlash hamda unga nisbatan
shaxsiy munosabat bildirish ehtiyoji tug‘iladi. Huddi shu vazifalar deyktik vositalar zimmasidadir.
Shu o‘rinda “deyksis” so‘zining ma’nosiga
to‘xtalsak, u asl yunoncha ma’noga ega
bo‘lib, “ko‘rsatish”, “ishora” bo‘lib ilmiy qo‘llanishda lison vositasida “voqelikka ishora,
ko‘rsatish” mazmunini olgan.
Ko‘rsatish, ishora vazifasini ado etuvchi birliklarni deyktik
idora deb atashadi. Bu iboralarga nisbatan ayrim faylasuf va tilshunoslar “indeksikallar”
(indexicalls) atamasini ham qo‘llab kelishmoqda. Ushbu turdagi iboralar nutqiy muloqot tizimi
mazmundorligini ta’minlovchi doimiy vositalardan biridir. Masalan, biror bir notanish narsani
ko‘rib qolib, “bu nima?” savoli bilan suhbatdoshga murojaat qilinganda deyktik ibora (“ bu “)
vositasida shu muhitda mavjud bo‘lgan narsa predmetga ishoradir.
Deyktik iboralar bolalar nutqiy rivojining dastlabki bosqichlaridanoq paydo
bo‘ladi.
Lingvistlarninng kuzatishlari guvohlik berishicha 3-7 yoshdagi bolalar nutqi, birinchidan,
egosentrik bo‘lsa, ikkinchidan, telegraf uslubida, yani “grammatikasiz” tartibda yuzaga keladi.
Shu sababli bo‘lsa kerakki, go‘daklar grammatik shakllardan ko‘ra “men”, “sen”, “u yerda”,
“mana”, “bu”, “hozir”, “keyin”, kabi iboralarni ma’qul ko‘radilar. Bunday iboralarning lisoniy
qobiliyat shakllanishining dastlabki bosqichlarida paydo bo‘lishiga yana bir sababi ushbu
iboralarning ma’no xususiyatlari bilan bog‘liq deb hisoblash tarafdorimiz. Ma’lumki, deyktik
belgilarining ma’no xususiyatlari boshqa nominativ belgilarnikidan tubdan farq qiladi. Ular
voqelikdagi predmet-hodisalarni bevosita atamasidan, balki predmet, hodisa, shaxslarning nutq
vaziyatiga nisbatan joylashuvini ko‘rsatadi. Bunday ko‘rsatish muloqot ishtrokchilari (so‘zlovchi
va tinglovchi) predmet va shaxslarni egallagan o‘rni hamda muloqot kechayotgan vaqt kabilarni
qamrab oladi. Shu xususiyatlariga binoan deyktik iboralar bilvosita ma’noga ega lisoniy belgilar
sifatida qaraladi. Go‘daklar talaffuz qiladigan so‘zlar ham, odatda, bevosita referentga ega emas,
ular vositasida aniq hodisa nomlanmaydi. Go‘dak yagona bir so‘z bilan butun bir kechayotgan
hodisani yoki hodisalar qatorini ifodalashga qodir (Ushakova ,1991).
2
Lyons,J “Language, meaning and context”, 1981.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Nutqiy harakat koordinatlarining qaysi biri ko‘rsatilishiga ko‘ra deyktik birliklar turli
guruhlarga
ajratiladi. Ilk tasniflar morfologik tamoyilga asoslangan bo‘lib ularda shaxs
olmoshlari “ men-sen-u “deyektiv guruhlariga taqsimlangan. Nemis
tilshunosi Karl
Brugmanning ushbu morfologik tasnifining keyinchalik Karl Byuller qayta ko‘rib chiqib,
guruhlar soni va tarkibini nutqiy vaziyatning boshqa qismlari hisobida kengaytirdi. Til tizimi
tahlili nazariy asoslari bilan qiziqqan ushbu psixolog olim 1936 yilda e’lon qilingan “Tilning
struktural modeli” nomli maqolasida “til nazariyasi ijtimoiy nutq vaziyati tahliliga tayonmog’i
shart va lozimmi?”,-degan savolga tastiq javobining dalillarini izlaydi. U har qanday tilda
ko‘rsatish maydoni mavjudligini va bu maydon uchun “hizmat qiluvchi ko‘rsatgich so‘zlar”
guruhlari borligini qayt etadi. Bu so‘zlar egallagan o‘ringa ishora (bu yerda, shu yerda,
u
yerda) va shaxslar ishtirokini ko‘rsatuvchilar turlariga bo‘linadi. Haqiqatda ham K.Byuller
aytganidek, “Aniq nutqiy vaziyat tahliliga tayanmasdan turib, qanday boshqa yo‘sinda barcha
ko‘rsatish so‘zlarining vazifalarini aniqlash mumkin?”. Muallif “Til nazariyasi” asarida deyksis
hodisasining mohiyati haqidagi o‘z ilmiy qarashlarini jamlab, ushbu hodisaning til qurilishi va
nutqiy muloqot tizimida tutgan o‘rni, bajaradigan vazifalarini yanada aniqlashtirishga harakat
qilgan. Deyktik iboralarni guruhlashda u nutqiy muloqot maydonining asosiy belgilovchi “o‘q”
lari so‘zlovchi – tinglovchi munosabati predmet yoki shaxsning nutq subyektiga nisbatan
egallagan o‘rni va nutqiy akt vaqti farqlariga tayanishini taklif qiladi.
K.Byuller aynan shu kitobida ko‘rsatish obyektining farqlanishiga nisbatan deyksis iboralarni
yana o‘zgacha uch turga ajratish mumkunligini ham qayd etadi: 1) ko‘rinib turgan obyektga
ishora : so‘zlovchi o‘z ko‘zi bilan ko‘rib turgan obyektni ko‘rsatish vazifasini bajaruvchi lisoniy
belgilar;
2) kontekst deyksisi yani matnda oldingi o‘rinlarda qo‘llangan so‘zlarga ishora;
3) tasavvur deyksisi ya’ni so‘zlovchi bevosita ko‘rmayotgan va matnda eslatilmagan, ammo
so‘zlovchilar uchun ma’lum bo‘lgan predmetga ishora.
Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlash joizki , deyksis hodisasining mohiyati matnda so‘zlarning
egallagan o‘niga nisbatan ma’nosini anglash nutqiy muloqot jarayonida shaxslar ishtirokini
ta’minlash bilan chambarchas va uzviy tarzda olib boriladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. A.Musayev “Nutqiy muloqotni shakllantirish omillari va uning asosiy
xususiyatlari”. 1998. jdpu.uz.
2. “Til va nutq”. Ne’matov X. , Bozorov A. Toshkent 1993.
3. Maqsudova M.A. “ Muloqot psixologiyasi”. Toshkent 2006. nauchniyimpuls.ru
4. Sh. Hamroyev “Zamon va yoshlar nutqi”. Toshkent 2020.
5. Aslonov I. N. “Ijtimoiy faoliyat va muomala Psixologiyasi”. Toshkent 2019.
americanjournal.org
6. Brown P, Levinson S “Politeness” Cambridge, 1987
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
