JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Toshboltayeva Nodiraxon Ibrohimjonova
FarDU psixologiya kafedrasi o’qituvchisi
TAFAKKUR BUZILISHLARI
Annotatsiya:
Mazkur maqolada tafakkur buzilishlarining psixologik va klinik jihatlari, ularning
asosiy turlari, sabablari va inson ruhiyatiga ta’siri yoritiladi. Tadqiqot davomida mavjud ilmiy
adabiyotlar tahlil qilinib, tafakkur buzilishlarining yuzaga kelish omillari, namoyon bo‘lish
shakllari va ularga nisbatan qo‘llanilayotgan psixologik yondashuvlar o‘rganildi. Shuningdek,
tadqiqot natijalariga asoslangan holda bu kabi buzilishlarning oldini olish va ularni korreksiya
qilishga oid takliflar ilgari surildi.
Kalit so‘zlar:
tafakkur, tafakkur buzilishi, psixik jarayonlar, nevroz, shizofreniya, psixoterapiya,
diagnostika.
Аннотация:
В данной статье освещаются психологические и клинические аспекты
расстройств мышления, их основные типы, причины и влияние на психику человека. В
ходе исследования была проанализирована имеющаяся научная литература, изучены
факторы возникновения нарушений мышления, формы их проявления и применяемые к
ним психологические подходы. Также на основании результатов исследований были
выдвинуты предложения по профилактике и коррекции подобных нарушений.
Ключевые слова:
мышление, расстройства мышления, психические процессы, невроз,
шизофрения, психотерапия, диагностика.
Annotation:
This article covers the psychological and clinical aspects of thinking disorders,
their main types, causes and effects on the human psyche. During the study, the existing
scientific literature was analyzed and studied the factors of the occurrence of thinking disorders,
forms of manifestation and the psychological approaches applied to them. Proposals have also
been put forward for the prevention and correction of such disorders based on the results of the
study.
Keywords:
thinking, thinking disorders, psychic processes, neurosis, schizophrenia,
psychotherapy, diagnostics.
Kirish
Tafakkur — inson ongining asosiy faoliyat shakli bo‘lib, muammolarni hal qilish, qaror qabul
qilish va ijodiy fikr yuritish jarayonlarining negizini tashkil etadi. Tafakkur buzilishlari esa
insonning real voqelikni to‘g‘ri idrok etishiga, mantiqiy fikrlashiga va kundalik hayotda
moslashuvchan bo‘lishiga jiddiy to‘sqinlik qiladi. Bugungi kunda turli psixik buzilishlar orasida
tafakkur bilan bog‘liq muammolar keng tarqalgan bo‘lib, ular shaxs rivoji, ijtimoiy munosabatlar
va umumiy hayot sifatiga sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatmoqda.
Adabiyotlar tahlili
Tafakkur buzilishlari bo‘yicha olib borilgan ilmiy izlanishlar bu muammo ko‘plab omillar
ta’sirida yuzaga kelishini ko‘rsatadi. J. Piaget, S. L. Rubinshteyn, K. Yung, V. Bek kabi olimlar
tafakkur rivojlanishi va buzilishlarini chuqur o‘rganishgan. K. Kleyn shizofreniyada tafakkurda
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
yuz beradigan assotsiativ bo‘linishni asoslab bergan. Zamonaviy psixiatriyada esa tafakkur
buzilishlari turli yo‘nalishlarda o‘rganiladi: mantiqiy fikrlashning yo‘qolishi, konkret fikrlash,
paralogik fikr yuritish va boshqalar. A. R. Luriya va B. V. Zeigarnik tadqiqotlarida tafakkur
buzilishlarining neyropsixologik asoslari, bosh miya faoliyatidagi o‘zgarishlar bilan bog‘liqligi
tahlil qilingan.
Tadqiqot metodologiyasi
Tadqiqot davomida quyidagi metodlardan foydalanildi:
-
Ilmiy adabiyotlar tahlili – mavjud nazariy manbalar asosida tafakkur buzilishlariga oid
bilimlar umumlashtirildi.
-
Kuzatuv va suhbat usuli – bemorlar va psixologik yordamga muhtoj shaxslar bilan suhbatlar
o‘tkazildi.
-
Diagnostik testlar – Rorschach testi, Luscher testi, assotsiativ so‘zlar metodi kabi psixologik
diagnostika vositalari qo‘llandi.
-
Taqqoslash va tahlil – normal va buzilgan tafakkur holatlari taqqoslab o‘rganildi.
Tadqiqot ob'ekti sifatida Farg‘ona viloyatidagi psixologik markazlarga murojaat qilgan 18–35
yoshdagi 20 nafar bemor tanlab olindi.
Natijalar va muhokama
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, tafakkur buzilishlariga olib keluvchi asosiy omillar
quyidagilar:
1. Og‘ir stress va psixotravmatik holatlar;
2. Irsi omillar (genetik moyillik);
3. Bolalik davridagi psixologik zo‘ravonlik;
4. Giyohvandlik va alkogolizm;
5. Biologik (miya faoliyatidagi) o‘zgarishlar.
Muhokama jarayonida shuni ta’kidlash lozimki, tafakkur buzilishlarining davolanishi kompleks
yondashuvni talab qiladi: psixoterapiya, dori vositalari, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash va
psixoprofilaktika muhim ahamiyatga ega.
Xulosa
Tadqiqot natijalaridan kelib chiqib quyidagi xulosalar chiqarildi:
-
Tafakkur buzilishlari inson psixikasining murakkab buzilishi bo‘lib, u mantiqiy fikrlash
jarayonini izdan chiqaradi;
-
Erta aniqlash, to‘g‘ri tashxis qo‘yish va individual yondashuv samarali tuzalishga asos
bo‘ladi;
-
Psixologik maslahatlar, guruh terapiyasi va art-terapiya kabi yondashuvlar bemorlarni
sotsiallashtirishda muhim o‘rin tutadi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Takliflar:
1. Maktabgacha va maktab ta’limi muassasalarida tafakkur faoliyatini baholovchi dasturlarni
joriy etish;
2. Psixologlar uchun tafakkur buzilishlarini aniqlash bo‘yicha maxsus malaka oshirish kurslarini
tashkil etish;
3. Tafakkur buzilishlariga chalingan bemorlar bilan ishlashda oilaviy psixoterapiyani kengroq
qo‘llash;
4. Jamiyatda psixologik madaniyatni oshirish orqali bu turdagi muammolarning oldini olishga
qaratilgan targ‘ibot ishlarini olib borish.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Luriya A. R. O‘rganish va miya. — Toshkent: O‘zbekiston Fan nashriyoti, 1998.
2. Rubinshteyn S. L. Umumiy psixologiya asoslari. — Moskva: Pedagogika, 2000.
3. Bek A. T. Depressiya: Klinik, eksperimental va nazariy jihatlar. — Nyu-York: Harper &
Row, 1967.
4. Vygotskiy L. S. Tafakkur va til. — Moskva: Labirint, 1999.
5. Piaget J. Bolalar tafakkuri va mantiqiy tafakkurning shakllanishi. — Moskva: Pedagogika,
1981.
6. K. Kleyn. Shizofreniya va tafakkur buzilishlari: Klinik tahlil. — London: Routledge, 1995.
7. Yung K. G. Psixik arxetiplar. — Moskva: Kanon+, 2012.
8. Umarova D. S. Psixik buzilishlar psixologiyasi. — Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi
Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi nashriyoti, 2015.
9. Karimov Z. Kognitiv psixologiya asoslari. — Toshkent: Innovatsiya, 2021.
10. American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders
(DSM-5®). — Washington, DC: APA Publishing, 2013.
11. Shaxobiddinov N. Sh. Klinik psixologiya. — Toshkent: Fan va texnologiya, 2019.
