JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Inomjonov Olimjon Azamjon o‘g‘li
Kokand University Andijon filiali Tibbiyot fakulteti 1-bosqich talabasi
olimjoninomjonov121117@gmail.com
ORQA UMURTQA DISKI CHURRASI (GRIJA DISKI)
Annototsiya:
Ushbu maqolada orqa umurtqa diski churrasi (grija diski)ning asosiy sabablari,
klinik belgilari va davolash usullari tahlil qilinadi. Grija diski — bu orqa umurtqa disklari
orasidagi oraliq qismning joyidan siljib, asab tolalariga bosim o‘tkazishi natijasida yuzaga
keladigan patologik holatdir. Maqolada ushbu holatning paydo bo‘lish mexanizmlari, xavf
omillari, bemorlarning his qiladigan og‘riqlari va nevrologik o‘zgarishlari bayon etiladi.
Shuningdek, zamonaviy tashxis qo‘yish usullari, jumladan, MRT (magnit-rezonans tomografiya)
va KT (kompyuter tomografiyasi)dan foydalanish ko‘rib chiqiladi. Davolash usullari sifatida
konservativ (dori vositalari, jismoniy muolajalar) va jarrohlik amaliyotlari tahlil qilinadi. Maqola
ushbu kasallikning oldini olish choralari va bemorlarning hayot sifatini yaxshilashga qaratilgan
tavsiyalar bilan yakunlanadi.
Kalit so‘zlar:
Grija diski, orqa umurtqa churrasi, disk churrasi, umurtqa patologiyasi, tashxis
qo‘yish, davolash usullari, MRT, jarrohlik muolaja, orqa og‘rig‘i, nevrologik simptomlar.
Kirish:
Zamonaviy texnologiyalar va urbanizatsiyalashgan turmush tarzi insonlarning jismoniy
faolligini keskin kamaytirgan. Bu esa orqa umurtqa tizimiga ortiqcha yuk tushishiga olib
kelmoqda. Xususan, uzoq vaqt davomida noto‘g‘ri o‘tirish, og‘ir yuk ko‘tarish, noqulay holatda
ishlash kabi omillar orqa umurtqa sohasida turli kasalliklarning, jumladan, **orqa umurtqa diski
churrasi (grija diski)**ning keng tarqalishiga sabab bo‘lmoqda.
Grija diski
— bu oraliq (intervertebral) diskning o‘z joyidan siljib, asab ildizlariga bosim
o‘tkazishi natijasida yuzaga keladigan og‘riqli va jiddiy holatdir. Bu kasallik nafaqat jismoniy
noqulayliklar, balki mehnat faoliyatining susayishi, harakat cheklanishi, hatto nogironlikka olib
keladigan oqibatlarga sabab bo‘lishi mumkin. Shu sababli, orqa umurtqa diski churrasining
sabablari, alomatlari, tashxisi va davolash usullarini o‘rganish hamda bu kasallikning oldini olish
choralarini ko‘rib chiqish bugungi kunda dolzarb masalalardan biridir.
Grija diskining ta’rifi va rivojlanish mexanizmi:
Orqa umurtqa ustuni inson tanasining
tayanch-tayyorlov tizimining asosiy qismi bo‘lib, u 33–34 ta umurtqadan tashkil topgan. Har bir
juft umurtqa orasida intervertebral disk joylashgan bo‘lib, u elastik tuzilishga ega va
umurtqalarga amortizatsiya vazifasini bajaradi. Bu disklar markaziy qismda joylashgan nukleus
pulpozus (jelimsi modda) va tashqi halqali qatlam — annulus fibrozusdan iborat.
Grija diski rivojlanishi
— bu oraliq diskning tashqi tolali qavati (annulus fibrozus) yorilishi va
ichki jeli moddaning (nukleus pulpozus) tashqariga chiqib, asab ildizlari yoki orqa miya kanaliga
bosim berishi natijasida yuzaga keladigan holatdir. Bu bosim asablar faoliyatini buzadi va og‘riq,
uyushish, harakatlanishdagi muammolar kabi simptomlarga olib keladi.
Grija diskining rivojlanishi odatda bir necha bosqichda yuz beradi:
1. Degeneratsiya bosqichi – Diskning elastikligi yo‘qola boshlaydi, suvsizlanish kuzatiladi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
2. Protruziya bosqichi – Ichki jeli modda tashqi halqani bosadi, ammo yorilish hali yo‘q.
3. Ekstruziya bosqichi – Tashqi halqa yorilib, jeli modda tashqariga chiqadi.
4. Sekvestratsiya bosqichi – Ajralib chiqqan jeli modda bo‘laklari orqa miya kanaliga tushib,
jiddiy asoratlarga olib keladi.
Eng ko‘p uchraydigan joylashuv sohasi — bu bel (lumbal) qismdir, chunki bu soha tananing eng
katta og‘irligini ko‘taradi. Kamroq hollarda grija bo‘yin (servikal) va ko‘krak (torakal)
qismlarida kuzatiladi.
Grija diskining asosiy sabablari:
Orqa umurtqa diski churrasining (grija diski) rivojlanishiga turli omillar sabab bo‘lishi mumkin.
Bu omillar organizmning umumiy holati, hayot tarzi, mehnat sharoiti va genetika bilan bog‘liq.
Quyida ushbu kasallikning eng asosiy sabablari keltirilgan:
1. Degenerativ o‘zgarishlar (yosh bilan bog‘liq)
Yosh o‘tishi bilan organizmdagi oraliq disklar o‘z elastikligini yo‘qotadi, suvsizlanadi va
yupqalashadi. Bu esa disklarning mustahkamligini kamaytiradi va ularni yorilish xavfiga olib
keladi.
2. Og‘ir jismoniy mehnat
Og‘ir yuk ko‘tarish, to‘satdan burilishlar, noto‘g‘ri holatda egilish yoki qayta-qayta
takrorlanuvchi harakatlar orqa umurtqaga katta bosim tushiradi va disklarning shikastlanishiga
olib keladi.
3. Noaktiv (passiv) hayot tarzi
Uzoq vaqt davomida o‘tirib ishlash, harakat yetishmasligi orqa mushaklarining zaiflashishiga
olib keladi. Bu holat orqa umurtqaga tengsiz yuklanishga sabab bo‘ladi va disklar osonlik bilan
zarar ko‘radi.
4. Genetik moyillik
Ayrim odamlar genetik jihatdan orqa umurtqa disklarining zaif tuzilishiga ega bo‘lib, bu ularni
yoshroq davrlardayoq grijaga moyil qiladi.
5. Ortiqcha tana vazni
Semizlik umurtqa ustuniga ortiqcha yuk tushishiga sabab bo‘ladi. Bu esa ayniqsa bel sohasidagi
disklar uchun xavflidir va ularning tezda yemirilishiga olib keladi.
6. Travmalar
Avtomobil halokatlari, yiqilish, sport jarohatlari kabi travmatik holatlar orqa umurtqani bevosita
shikastlab, disk churrasining paydo bo‘lishiga olib kelishi mumkin.
7. Notabiiy harakatlar yoki noto‘g‘ri holatda uxlash
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Doimiy tarzda noqulay yostiq yoki matrasda uxlash, egilgan holatda kompyuterda ishlash kabilar
umurtqa tizimiga zarar yetkazadi va grijaning rivojlanish xavfini oshiradi.
Klinik belgilari va simptomlar:
Orqa umurtqa diski churrasi (grija diski) o‘zining turli belgilar bilan namoyon bo‘ladi. Belgilar
grijaning joylashuvi va bosim o‘tkazayotgan asab tolalarining holatiga qarab farqlanadi. Asosan
quyidagi asosiy simptomlar uchraydi:
1. Og‘riq sindromi
Eng ko‘p uchraydigan va bemorlarni shikoyat qilishiga sabab bo‘ladigan simptom.
Og‘riq asosan bel sohasida (lumbal grija) yoki bo‘yin sohasida (servikal grija) seziladi.
Og‘riq pastki oyoqqa (siyatik nerv ta’siri) yoki qo‘lga tarqalishi mumkin.
Harakat qilganda yoki uzoq vaqt bir holatda o‘tirganda og‘riq kuchayadi.
2. Uyushish va sovuq ta’sir
Og‘riq bilan birga ko‘pincha oyoq yoki qo‘l sohasida uvishish, uyushish (paresteziya) paydo
bo‘ladi.
Terining sezgirligi pasayishi mumkin, ya’ni bemor sovuq, issiq yoki teginishni yaxshi his
qilmasligi mumkin.
3. Mushak kuchsizligi va harakat cheklanishi
Asablarning bosilishi natijasida mushaklar zaiflashadi.
Ba’zi holatlarda bemor oyoq yoki qo‘l mushaklarini boshqarishda qiyinchilik sezadi, ba’zan
oyoq yoki qo‘lning bir qismini harakatga keltira olmaydi.
Bu holat uzoq davom etsa, nogironlikka olib kelishi mumkin.
4. Reflekslarning pasayishi yoki yo‘qolishi
Asab tolalarining bosilishi natijasida shifokor tekshiruvida reflekslar pasaygan yoki umuman
yo‘qolgan bo‘lishi mumkin.
5. Harakat paytida cheklovlar
Bemor bel yoki bo‘yin sohasida harakatni bajarishda qiynaladi, egilish, burilish harakatlari
cheklangan bo‘ladi.
Tashxis qo‘yish usullari:
Orqa umurtqa diski churrasini aniqlashda aniq tashxis muhim ahamiyatga ega, chunki u to‘g‘ri
davolashni belgilashga yordam beradi. Tashxis jarayoni quyidagi bosqichlardan iborat:
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
1. Klinik tekshiruv
Bemorning shikoyatlari va simptomlari tahlil qilinadi.
Shifokor orqa umurtqa va asab tizimi faoliyatini tekshiradi.
Mushak kuchi, reflekslar, sezgirlik darajasi va harakat doirasi baholanadi.
2. Radiologik tadqiqotlar
Rentgenografiya: Umurtqalar holatini va umurtqa orasidagi bo‘shliqlarni baholash uchun
ishlatiladi. Grija diskini bevosita ko‘rsatmasa ham, boshqa sabablarni istisno qilishda yordam
beradi.
Komp’yuter tomografiyasi (KT): Orqa umurtqaning yanada aniqroq tasvirini beradi, ayniqsa
suyaklarning holatini ko‘rsatishda foydalidir.
Magnit-rezonans tomografiya (MRT): Grija diski va yumshoq to‘qimalarni, shu jumladan asab
ildizlarini aniqlashda eng samarali usul hisoblanadi. MRT yordamida diskining holati, bosim
qilingan joylari aniq ko‘rinadi.
3. Nevrologik testlar
Mushak kuchini o‘lchash, reflekslarni baholash va sezgirlik testlari yordamida asab tolalarining
holati aniqlanadi.
4. Elektronevrografiya (ENG)
Asab impulslarini o‘lchash orqali asab faoliyatining buzilgan joylarini aniqlashda yordam beradi.
Davolash usullari:
Orqa umurtqa diski churrasini davolashda bemorning holati, grijaning joylashuvi va og‘irligiga
qarab turli yondashuvlar qo‘llaniladi. Davolash ikki asosiy usulga bo‘linadi: konservativ va
jarrohlik.
1) Konservativ yondashuvlar
a) Dori-darmonlar:
Og‘riqni kamaytiruvchi vositalar (analgetiklar)
Yallig‘lanishga qarshi dorilar (nonsteroid yallig‘lanishga qarshi preparatlar, NSAID)
Mushak gevşetici (mushakni bo‘shashtiruvchi dorilar)
Vitaminlar va nevrotrop preparatlar (nerv hujayralarini qo‘llab-quvvatlash uchun)
b) Fizioterapiya:
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Ultrasonik davolash, lazer terapiyasi, magnitoterapiya kabi usullar og‘riqni kamaytiradi va
yallig‘lanishni bartaraf etadi.
c) Massaj va maxsus gimnastika:
Orqa mushaklarni mustahkamlash va egiluvchanlikni oshirishga qaratilgan mashqlar yordam
beradi.
d) Ortopedik vositalar:
Maxsus belbog‘ yoki bo‘yin yostig‘i og‘riqni kamaytirishga yordam beradi va orqa umurtqani
qo‘llab-quvvatlaydi.
e) Hayot tarzini o‘zgartirish:
Og‘ir yuk ko‘tarishni cheklash, to‘g‘ri o‘tirish va yotish odatlarini shakllantirish, ortiqcha
vazndan qutulish.
2) Jarrohlik amaliyotlar
Jarrohlik aralashuv odatda konservativ davolash samarasi bo‘lmaganda, og‘riq va nevrologik
simptomlar kuchayganda, mushak kuchsizligi yoki nogironlik xavfi yuzaga kelganda qo‘llaniladi.
Operatsiya turlari:
a) Mikrodiskektomiya: Kichik jarrohlik aralashuvi bo‘lib, bosim qilayotgan diskining bir
qismini olib tashlash.
b) Diskektomiya: Diskning bir qismi yoki to‘liq olib tashlanadi.
c) Laminektomiya: Umurtqaning orqa qismini qisqartirish yoki olib tashlash orqali bosimni
kamaytirish.
d) Umurtqani barqarorlashtirish (fusion): Umurtqalar orasini barqarorlashtirish uchun metall
implantlar qo‘yilishi mumkin.
Jarrohlik amaliyotidan so‘ng bemor uchun reabilitatsiya muhimdir, bu orqa mushaklarni
mustahkamlash va harakat doirasini tiklashga yordam beradi.
Profilaktika va reabilitatsiya:
Orqa umurtqa diski churrasining oldini olish va davolash
jarayonidan so‘ng to‘liq sog‘ayish uchun profilaktika va reabilitatsiya muhim ahamiyatga ega.
Profilaktika choralari
To‘g‘ri turish va o‘tirish: Orqa umurtqaga teng yuk taqsimlash uchun doimiy ravishda to‘g‘ri
holatda turish va o'tirish zarur. Ish joyida ergonomik o‘rindiqlar va ish stoli moslamalari ishlatish
tavsiya etiladi.
Jismoniy faollikni oshirish: Orqa mushaklarni kuchaytiruvchi maxsus mashqlar muntazam
bajarilishi kerak. Yurish, suzish kabi sport turlari foydalidir.
Ortiqcha vazndan qochish: Sog‘lom ovqatlanish va vaznni nazorat qilish orqa umurtqaga
ortiqcha yuk tushishini kamaytiradi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Og‘ir yuk ko‘tarishni cheklash: Noto‘g‘ri usulda og‘ir jismoniy ishlarni bajarishdan saqlanish
yoki to‘g‘ri texnikani qo‘llash zarur.
Yotish va dam olish sharoitlarini yaxshilash: Ortopedik yostiq va matraslardan foydalanish,
to‘g‘ri uyqu holatini saqlash muhimdir.
Reabilitatsiya dasturlari
Fizioterapiya mashqlari: Orqa mushaklarni mustahkamlash, egiluvchanlikni oshirish va og‘riqni
kamaytirishga qaratilgan maxsus mashqlar.
Massaj va manual terapiya: Mushaklarning bo‘shashishi va qon aylanishining yaxshilanishiga
yordam beradi.
Fizioterapiya usullari: Ultrasonik davolash, lazer terapiyasi va boshqa fizioterapevtik usullar
qo‘llaniladi.
Psixologik yordam: Og‘riq bilan kurashishda psixologik barqarorlikni oshirish va stressni
kamaytirish muhim hisoblanadi.
Xulosa
Orqa umurtqa diski churrasi — zamonaviy jamiyatda keng tarqalgan va hayot sifatini sezilarli
darajada pasaytiradigan tibbiy muammo hisoblanadi. Ushbu kasallikning asosiy sabablari orasida
degenerativ o‘zgarishlar, noto‘g‘ri turmush tarzi, og‘ir jismoniy mehnat va genetik moyillik
muhim o‘rin tutadi. Grija diskining aniq tashxisi uchun zamonaviy diagnostika usullari —
rentgen, MRT va nevrologik tekshiruvlar keng qo‘llaniladi. Davolash usullari konservativ va
jarrohlik yo‘llarini o‘z ichiga oladi, har bir bemor uchun individual yondashuv muhimdir. Eng
asosiysi, grija diskining oldini olish va qaytalanmasligi uchun profilaktik choralarga rioya qilish,
sog‘lom turmush tarzini olib borish zarur. Reabilitatsiya jarayoni esa bemorning sog‘lig‘ini
tiklash va mehnatga qaytishini ta’minlashda katta rol o‘ynaydi. Shu bois, vaqtida tashxis va
to‘g‘ri davolash, shuningdek, muntazam profilaktika tadbirlari orqa umurtqa diski churrasi kabi
og‘ir kasallikning oldini olishda muhim omildir.
Foydalanilgan manbalar ro‘yxati:
1.
Mayo Clinic
https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/herniated-disc/symptoms-causes/syc-20354095
— Orqa umurtqa diski churrasi haqida umumiy ma’lumot, sabablari, simptomlari va davolash
usullari.
2.
Cleveland Clinic
https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/17600-herniated-disk
— Kasallikning diagnostikasi va davolash usullari haqida amaliy ma’lumotlar.
3.
Bogduk, N. (2005). Clinical Anatomy of the Lumbar Spine and Sacrum. 3rd Edition.
Churchill Livingstone.
— Orqa umurtqa anatomiyasi va patologiyalari haqida batafsil ma’lumot.
4.
Ropper, A.H., Samuels, M.A. (2019). Adams and Victor’s Principles of Neurology. 11th
Edition. McGraw-Hill Education.
— Nevrologiya asoslari va orqa umurtqa diski churrasi bilan bog‘liq nevrologik belgilar.
5.
Benzel, E.C. (2012). Spine Surgery: Techniques, Complication Avoidance, and
Management. 3rd Edition. Elsevier.
— Orqa umurtqa jarrohligi va davolash usullari.
