JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wordlyknowledge.uz
ILMIY METODIK
JURNAL
55
G‘ulomjonova Mohinur
-CHDPU talabasi
Tursunova Sarvinoz
–CHDPU o‘qituvchisi
BOSHLANG‘ICH TA’LIMDA ONA TILI VA O‘QISH SAVODXONLIGI DARSLARINI
INTERFAOL METODLAR ORQALI O‘QITISHNING SAMARADORLIGINI OSHIRISH
Annotatsiya:
Ushbu maqolada ona tili hamda o‗qish darsliklarini interfaol metodlar orqali
yanada qiziqarli va samarali o‗qitish haqida so‗z yuritiladi. Bolalarning fikrlashi, tushunganini
erkin ifoda etish qobiliyati qanday shakllanishi oddiy misollar orqali tushuntiriladi.
Kalit so‘zlar:
boshlang‗ich ta‘lim, ona tili, o‗qish darsligi, interfaol metodlar, dars sifati,
ijodkorlik, muloqot, tanqidiy fikrlash, o‗quvchi faolligi, zamonaviy ta‘lim, metodik yondashuv,
innovatsiya, samaradorlik, mustaqil fikr, dars jarayoni.
Аннотация:
В статье рассматривается, как интерактивные методы делают уроки родного
языка и чтения более интересными и эффективными. Показано, как у детей развивается
мышление и способность свободно выражать понимание.
Ключевые слова:
начальное образование, родной язык, учебник по чтению,
интерактивные методы, качество урока, креативность, общение, критическое мышление,
активность учащихся, современное образование, методический подход, инновации,
эффективность, самостоятельное мышление, учебный процесс.
Annotation:
This article explores how interactive methods make native language and reading
lessons more engaging and effective. It shows how children learn to think and express what they
understand more freely.
Keywords:
primary education, native language, reading textbook, interactive methods, lesson
quality, creativity, communication, critical thinking, student activity, modern education,
methodological approach, innovation, effectiveness, independent thinking, lesson process.
XXI asr — o‗zgarishlar asri. Bugun dunyo ta‘limi tubdan yangilanmoqda. Sun‘iy intellekt,
raqamli o‗qitish, ijtimoiy-emotsional o‗rganish kabi tushunchalar muqaddas maktab
dargohlarining kundalik ish faoliyatiga kirib kelmoqda. Bu o‗zgarishlar orasida bizni eng ko‗p
o‗ylantiradigan masala — boshlang‗ich ta‘limda o‗quvchini o‗rganishga qiziqtirish, ularni dars
jarayoniga jalb etish va ijodiy tafakkurni shakllantirishdir.
So‗nggi yillarda dunyo miqyosida ta‘lim tizimining asosiy e‘tibori o‗quvchini tayyor
ma‘lumotni yod oluvchi emas, balki mustaqil fikrlovchi, izlanishga qodir, ijodiy yondashuvchi
shaxs sifatida shakllantirishga qaratilgan. Bu jarayonning negizida aynan boshlang‗ich ta‘lim
yotadi. Boshlang‗ich sinfda o‗qitiladigan fanlar, xususan, ona tili va o‗qish savodxonligi fanlari
bola tafakkurining shakllanishida, nutq madaniyatining asos solinishida, tafakkur egiluvchanligini
rivojlantirishda muhim rol o‗ynaydi. Zamonaviy ta‘lim jarayonida faqat bilim berish emas, balki
o‗quvchini faol o‗rganishga jalb qilish zarurligi ta‘kidlanmoqda. Shu nuqtayi nazardan qaralganda,
interfaol metodlar vositasida dars o‗tish o‗quvchilarning faolligini, muloqotga kirishishini,
mustaqil fikrlashini, savodxonlikni chuqur shakllantirishini ta‘minlaydi.Ayniqsa, ona tili va o‗qish
savodxonligi darslarida bu jarayonlar beqiyos ahamiyatga ega. Chunki bu fanlar orqali bola o‗z
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wordlyknowledge.uz
ILMIY METODIK
JURNAL
56
fikrini ifoda etishni o‗rganadi, muloqot madaniyati, nutq boyligi va tafakkuri shakllanadi. Ushbu
darslarni an‘anaviy metodlar asosida o‗tish bugungi bolalarning zamonaviy tafakkuriga mos
kelmaydi. Ana shu o‗rinda interfaol metodlar ta‘limga jon bag‗ishlaydi.
Bugungi kunda o‗qituvchi faqat bilim beruvchi emas, balki o‗quvchini yo‗naltiruvchi,
rag‗batlantiruvchi, darsga faol ishtirokchi sifatida jalb etuvchi shaxsdir. Aynan interfaol metodlar
bu yondashuvni samarali amalga oshirishda muhim rol o‗ynaydi. Ona tili va o‗qish savodxonligi
darslarini zamonaviy yondashuvlar asosida olib borish o‗quvchilarda nafaqat bilim, balki hayotiy
ko‗nikmalarni ham shakllantiradi.
Ona tili - shaxsning tafakkurida, dunyoni idrok etishida, muloqotga kirishishida eng muhim
vositadir. Xususan, boshlang‗ich sinfda ushbu fan asosida bolalarda o‗qish, yozish, ifodali fikrlash
va eshitish ko‗nikmalari shakllanadi. ―O‗qish savodxonligi‖ atamasi xalqaro miqyosda PISA va
PIRLS baholashlarida keng qo‗llaniladi. Bu baholashlarda savodxonlik faqat matnni o‗qib
tushunish emas, balki matndagi fikrlarni tahlil qilish, muammolarni yechish, xulosa chiqarish kabi
ko‗nikmalarni o‗z ichiga oladi. Shunday ekan, ushbu darslarda faqat grammatikani o‗rgatish emas,
balki bolalarda tanqidiy fikrlash, matn bilan ishlash, ijodiy yondashish ko‗nikmalarini
shakllantirish dolzarb hisoblanadi.
Interfaol metodlar — faollikni uyg‗otuvchi kuch hisoblanadi.Interfaol metodlar — bu
shunchaki yangi usullar emas, balki o‗quvchini o‗rganishga ―tortuvchi‖, uni fikrlashga
majburlovchi va eng asosiysi, hamkorlikda o‗rganishga chorlovchi vositalardir. Bunday metodlar
orasida ―Insert‖, ―Aqliy hujum‖, ―Klaster‖, ―Fikrlar charxi‖, ―Rolga kirish‖, ―Blits-so‗rov‖ kabi
usullar aynan boshlang‗ich sinf o‗quvchilari uchun samarali hisoblanadi.
Interfaol metodlar juda ko‗p. Jumladan,―Insert‖ usuli: matn bilan ishlashda belgilar qo‗yib,
keyin muhokama qilishga yo‗naltiriladi.―Fikrlar charxi‖: biror savol yuzasidan o‗quvchilarning
barcha fikrlarini jamlab, umumlashtirish imkonini beradi.―Rolga kirish‖ (rol o‗ynash): matndagi
obrazlarga kirib, ularning nuqtai nazaridan fikr yuritish ko‗nikmasini shakllantiradi.―Aqliy
hujum‖: biror muammo yechimiga doir ijodiy g‗oyalarni ochib beradi.―Baliq skeleti‖: sabab–
natijalarni vizual tarzda tasvirlash orqali mantiqiy tahlilga o‗rgatadi.Har bir metod bolaning
darsdagi ishtirokini oshirib, faol, interaktiv, ongli o‗rganish muhitini yaratadi.
Masalan, ―Insert‖ metodi orqali matn ustida ishlash jarayoni izchil va tushunarli bo‗ladi.
O‗quvchi matndan o‗ziga kerakli ma‘lumotni ajratadi, anglaydi va tahlil qiladi. Bu — faqat o‗qib
tushunish emas, balki tanqidiy fikrlashning boshlanishidir.
Amaliyot shuni ko‗rsatmoqdaki, interfaol metodlar qo‗llanilgan darslarda o‗quvchilarning
ishtirok darajasi 2-3 baravar ortadi. O‗quvchi darsda faqat eshituvchi emas, balki fikr bildiruvchi,
savol beruvchi, izohlovchi, muhokama qiluvchi bo‗lib shakllanadi. Ayniqsa, og‗zaki nutq, savollar
berish, erkin yozuv (creative writing) kabi ko‗nikmalar keskin rivojlanadi. Shu bilan birga,
o‗quvchilarning darsga nisbatan qiziqishi, ishtiyoqi ortadi.
Zamonaviy bola har doim zamonaviy metodga ehtiyoj sezadi. Hozrgi boshlang‗ich sinf
o‗quvchilari — ―ekran avlodi‖. Ular tug‗ilganidan beri multfilm tomosha qiladi, planshetda o‗yin
o‗ynaydi va raqamli muhitga ko‗nikkan. Shu sababli dars ham ularning hayotiga yaqin, qiziqarli,
rang-barang va jonli bo‗lishi kerak. Interfaol metodlar bu talabni qondiradi. Masalan, rolli
o‗yinlar, matnga asoslangan bahslar, ijodiy topshiriqlar orqali bolalar o‗zini erkin his qiladi,
sahnalashtirish orqali esa adabiy obrazlarni ―yashab ko‗rishadi‖. Bu ularning xotirasiga kuchli
ta‘sir qiladi, shaxsiy munosabatini shakllantiradi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wordlyknowledge.uz
ILMIY METODIK
JURNAL
57
Interfaol metodlardan foydalanadigan o‗qituvchi — doimiy izlanishda bo‗lgan, o‗z faniga
muhabbat bilan yondashadigan ustozdir. U o‗quvchini ―to‗ldiriladigan idish‖ deb emas, balki
―yoqiladigan chiroq‖ deb biladi. Shunday ustoz qo‗l ostida o‗quvchi o‗zini kashf etadi, fikr
bildiradi, adabiy asarlarni o‗z dunyosidan o‗tkazadi.
Zamonaviy o‗qituvchi — metodik erkinlikka ega ijodkor shaxsdir. U nafaqat fan mazmunini, balki
bolaning ruhiy, axloqiy, muloqotiy salohiyatini rivojlantiruvchi vositachi. Interfaol metodlardan
foydalana oladigan pedagog — yangi avlod ta‘limining poydevorini yaratadi. Bunda
o‗qituvchining darsga puxta tayyorgarligi, metod tanlashdagi mahorati, refleksiya qilish
ko‗nikmasi muhim ahamiyatga ega.
Germaniya ta‘lim tizimida boshlang‗ich sinflarda o‗quvchi o‗zini erkin ifoda eta oladigan
muhit yaratiladi. Savodxonlik darslarida "dialogli o‗rganish", ―ko‗rgazma asosida fikr bildirish‖
asosiy metod hisoblanadi. Finlyandiya ta‘limida esa "o‗rgatuvchi o‗yinlar", "mustaqil loyihalar"
orqali savodxonlik chuqurlashtiriladi.
O‗zbekistonda esa so‗nggi yillarda ―Milliy o‗quv dasturi‖ asosida ona tili va o‗qish fanlari
integratsiyalashgan holda olib borilmoqda. Har bir mavzuda interfaol topshiriqlarga, guruhli
ishlarga, yakuniy mulohazalarga e‘tibor kuchaygan.
Bugun global ta‘limda o‗quvchilar savodxonligi (literacy) muammosi dolzarb. PISA, PIRLS
kabi xalqaro baholash dasturlarida o‗z fikrini mustaqil yozib berolmaydigan o‗quvchilar soni
oshib borayotganini ko‗rish mumkin. Buning oldini olish faqat interfaol va faol o‗qitish
metodlarini keng joriy etish bilan bog‗liq. Chunki ular nafaqat o‗rgatadi, balki fikrlashga
o‗rgatadi.
Xulosa qilib aytganda, interfaol metodlar orqali ona tili va o‗qish savodxonligi darslarini
tashkil etish o‗quvchilarning fikrlash salohiyati, muloqot madaniyati va ijodiy yondashuvini
keskin rivojlantiradi. Ular mustaqil fikrlovchi, savodli, ifodali, ijtimoiy faollikka tayyor shaxs
sifatida shakllanadi.
Boshlang‗ich ta‘limda ona tili va o‗qish savodxonligi fanlarini interfaol metodlar orqali
o‗qitish - bu nafaqat dars sifati, balki ta‘limning kelajagidir. Bu metodlar orqali:o‗quvchida
mustaqil
fikr,
matnga
nisbatan
munosabat,ijodiy
yondashuv,
muloqot
madaniyati
shakllanadi,o‗qituvchi uchun esa dars ijodiy laboratoriyaga aylanadi.Tavsiya shuki, har bir
o‗qituvchi o‗z darsini shunchaki rejaga emas, bolaning ichki dunyosiga qarab qurishi lozim.
Chunki har bir o‗quvchi -bu alohida olam, va biz ustozlar shu olamlarni kashf etuvchilarmiz.
Har bir boshlang‗ich sinf o‗qituvchisi interfaol metodlar bo‗yicha maxsus trening va
amaliyotlardan o‗tkazilishi kerak. Ona tili darslari matn tanlashda zamonaviy, hayotga yaqin,
milliy qadriyatlarga boy bo‗lishi muhim. Boshlang‗ich ta‘limga doir darslik va metodik
qo‗llanmalarga interfaol topshiriqlar soni ko‗paytirilishi lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. M.Qodirova ―Ona tili o‗qitish metodikasi‖ Toshkent: ― O‗qituvchi‖, 2017-yil 224- bet.
2. B.To‗xtasinov M.Qodirova ―Boshlang‗ich ta‘lim metodikasi‖ Toshkent: ―Innovatsiya Ziyo‖
2020-yil 268-bet.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wordlyknowledge.uz
ILMIY METODIK
JURNAL
58
3. D.S.Hasanova ―Interfaol metodlar asosida dars samaradorligini oshirish‖ Samarqand: ―Ilm
Ziyo‖ 2019-yil 144-bet.
4. A.Tursunxo‗jayev ,D. Qosimova ―Boshlang‗ich ta‘limda zamonaviy pedagogik texnologiyalar‖
Toshkent: ―Fan va texnologiya‖ 2021-yil 198-bet.
5.Sarvinoz, T., & Mirziyoyev, S. (2024). BOSHLANG'ICH TA'LIM O'QUVCHILARINING
MAKTABDAN TOSHQARI TA'LIM SAMARADORLIGINI OSHIRISH.
O'ZBEKISTONDA
FANLARARO INNOVATSIYALAR VA ILMIY TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(33), 174-177.
6. Sayfullayeva, R. R., & Tursunova, S. T. (2022). So ‗z ma ‗nosi ustida ishlashda o
‗quvchilarning kreativ qobiliyatlarini takomillashtirish.
Образование и наука в XXI веке
,
2
(5),
194-196.
7.
Sarvinoz,
T.
(2024).
BOSHLANG'ICH
SINFLARDA
TANQIDIY
FIKRLASH
QOBILIYATLARINI SHAKLLANTIRISH.
Elita. uz-Elektron Ilmiy Jurnal
,
3
(1), 197-200.
