JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Xusanova Mohim
Alisher Navoiy nomidagi o‘zbek tili va
adabiyoti universiteti magistranti
NAJMIDDIN KOMILOV – TASAVVUF ADABIYOTI
TADQIQOTCHISI
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Najmiddin Komilovning “Tasavvuf” asari asosida uning tasavvuf
adabiyotini tahlil qilishdagi uslubi, tili, ilmiy yondashuvi va dalillash mahorati tahlil qilinadi.
Muallif o‘zining boy ilmiy saviyasi va tafakkuri orqali tasavvufiy matnlarni falsafiy, tarixiy va
adabiy jihatdan sharhlaydi. Maqolada Komilovning masalaga yondashuvidagi obyektivlik,
dalillarga tayangan tahliliy usuli va Sufi tafakkurini zamonaviy ong bilan bog‘lay olish qobiliyati
yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
Najmiddin Komilov, tasavvuf, so‘fiy tafakkuri, tahlil uslubi, ruhiy kamol, tarixiy
yondashuv, ma'naviyat, dalillash, adabiy tafsir, falsafa.
NAJMIDDIN KOMILOV – A RESEARCHER OF SUFI
LITERATURE
Annotation:
This article analyzes Najmiddin Komilov's analytical method, language, scientific
approach, and argumentation skills in his book “Tasavvuf.” The author presents a philosophical,
historical, and literary interpretation of Sufi texts. The paper highlights Komilov’s objective
methodology, his evidence-based analytical style, and his ability to connect Sufi thinking with
contemporary intellectual frameworks.
НАЖМИДДИН КАМИЛОВ – ИССЛЕДОВАТЕЛЬ
СУФИЙСКОЙ ЛИТЕРАТУРЫ
Аннотация:
В данной статье рассматриваются метод анализа, язык, научный подход и
аргументационные навыки Наджмиддина Комилова на основе его труда «Тасаввуф». Автор
философски, исторически и литературно интерпретирует суфийские тексты. В статье
анализируются объективность его подхода, использование доказательной аналитики и
способность увязать суфийскую мысль с современным сознанием.
KIRISH
XX asr oxiri va XXI asr boshlarida o‘zbek ilm-fanida tasavvufga ilmiy yondashuvda yangi bosqich
boshlangan bo‘lsa, bu jarayonda professor Najmiddin Komilovning o‘rni beqiyosdir. U o‘zining
chuqur bilim va tahliliy salohiyati bilan nafaqat tasavvuf tarixini o‘rgandi, balki uni falsafiy, adabiy
va ruhiy taraqqiyot nuqtayi nazaridan qayta talqin qildi. Komilovning asarlari, xususan “Tasavvuf”
nomli monografiyasi, bu yo‘nalishda bir maktabga aylangan desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Olim umr
bo‘yi shug‘ullangani tasavvuf ta’limotining mag‘zida ilmi Haq – botin ilmi, qalb tafakkuri yotadi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Inson o‘z zakovatiga ishonib, Haqning yagonaligi va ulug‘ligi haqida tafakkur qilishi lozim. So‘fiy
shoirlar ijodining markazida shu maqsadlar yotadi. Lekin, sobiq tuzum davrida bu ilm, hatto islom
dinining maqsad va vazifalari xalqimizdan yashirildi. Oqibatda o‘zbek xalqi ham dinsizlik,
e’tiqodsizlik va fikrsizlik botqog‘iga botdi. Asli, bu – shaxs va jamiyat tanazzuli, ulkan yo‘qotish,
orqaga ketish edi. Olim masalaning ayni shu nozik jihatiga jamoatchilik e’tiborini qaratib, fandagi
“bo‘shliq”ni to‘ldirishga harakat qiladi. Olim hokimiyat, podshoning imkoniyati bilan ma’rifat,
bilimning darajasini qiyoslab, mansabga xos ijobiy va salbiy qusurlarni sanab o‘tgan, insondagi
hokimiyatga hirs, dunyoparastlikni qattiq tanqid qilar ekan, «Har qanday podsho yaxshilarni
himoyasiga olib, olimlardan doimo maslahat so‘rab, yomonlarni jilovlashi va jazolashi lozim»,
degan fikrni ilgari suradi. Ushbu g‘oyalar hozirda ham jamiyatimizda o‘z qimmatini
yo‘qotmaganiga to‘la amin bo‘lmoqdamiz. Najmiddin Komilov Sharq xalqlari tafakkuri tarixida
chuqur ildiz otgan tasavvuf ta’limotini yaxshi bilmay turib, Alisher Navoiy dunyoqarashi va adabiy
merosini barcha murakkabliklari, falsafiy teranligi bilan to‘liq holda to‘g‘ri, haqqoniy yoritib berish
mushkulligini ta’kidlaydi.
Asosiy qism
Komilovning yondashuvi klassik musulmon falsafasiga, ayniqsa Ibn Sinoning “nafs” va “ruh”
haqidagi qarashlariga tayanadi. U tasavvufda ko‘tarilgan masalalarni ontologik va epistemologik
doirada talqin qiladi. Misol uchun, “haqiqiy inson” tushunchasi Komilovda faqat diniy me’yor
bilan emas, balki mavjudlik va o‘zlik anglash doirasida tahlil qilinadi. Najmiddin Komilov
tasavvufiy tafakkurni o‘rganishda uni tarixiy sharoitdan ajratmaydi. U Ahmad Yassaviy,
Bahouddin Naqshband, Navoiy kabi mutasavviflar asarlarini ularning yashagan davri, siyosiy-
ijtimoiy muhiti bilan bog‘lab tahlil qiladi. Yozuvchi yoki shoir mehnati va badiiy asari salmog‘ini
kitobxon ongiga yetkazish, uni to‘g‘ri baholay olish adabiyotshunosdan bilimdonlikdan tashqari,
dadillik va jur’atni ham talab qiladi. Oqni oq, qorani qora deb aytish oson emas. Adabiyotshunos
bo‘lishning qiyinligi ham, uning eng kerakli jihati ham shunda. Ammo chin tanqidchi uchun faqat
jur’at, dadil fikr aytishning o‘zi yetarli emas. Bunda yana aytadigan so‘ziga, bildirayotgan fikriga
talabchanlik ham zaruriy talablardan sanaladi. N.Komilovning munaqqidlik faoliyatiga nazar
tashlanganda, uning o‘ziga talabchanligi yaqqol ko‘zga tashlanadi. Tanqidchi uslubi mavzu, badiiy
matn, kompozisiya, til, ilmiylik va badiiylik sintezi, xayotiy tajriba va ijod etilayotgan davr ta’siri
singari masalalarning uyg‘un birligida namoyon bo‘luvchi o‘ziga xos tizim. Yozuvchining uslubi
uning dunyoni ko‘rish, san’atni (asosan, badiiy) idrok etish va bu hayot qonunlarini anglashi bilan
bog‘liq. Tanqidchi uslubi ham uning ijodiy niyatini, o‘z oldiga qo‘ygan vazifalarni, uning
boshqalardan ajralib turadigan yozish uslubini amalga oshirish vositasi va usuli sanaladi.
Adabiyotshunoslikda ma’lum bir milliy mentalitetning xususiyatlarini aks ettiruvchi milliy uslub
mavjud bo‘ladi. Milliy uslub uslub tizimining barcha darajalarida namoyon bo‘ladi: so‘z, ifoda,
janrlarda, ilmiy tafakkurda, muxolifning nuqtai nazarida va shu kabilar.
Najmiddin Komilovning tili ilmiy aniqlik va badiiy yuksaklik uyg‘unligiga ega. Bu esa uni
o‘quvchiga yanada yaqinlashtiradi. Quyidagi jihatlar alohida ta’kidlashga arziydi:
–
Tushunarli va obrazli ifoda: Komilov eng murakkab tushunchalarni ham ravon, sodda va
badiiy tilda tushuntira oladi.
–
Ramz va metaforalar: “Ichki zolim” – nafs, “qalb g‘avvosi” – mutasavvif olimlar, “zohir –
qobiq, botin – yadro” kabi iboralar orqali fikrini ta’sirli yetkazadi.
–
Uslubiy aniqlik: Har bir bo‘lim mavzuga muvofiq tarzda izchil va mantiqiy tuzilgan.
–
Dalillash va manbashunoslik madaniyati: Najmiddin Komilovning ilmiy yondashuvi,
avvalo, dalillashga asoslanadi. U o‘z fikrlarini hech qachon sub’ektiv qarash asosida bermaydi. Har
bir da’vo Qur’on, hadis yoki klassik tasavvufiy asarlar bilan asoslanadi. Bu uslub Komilov ilmida
puxta manbashunoslik va ilmiy halollik asosida ishlashini ko‘rsatadi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Komilov tasavvufni tarixiy-folkloriy meros emas, balki bugungi ma’naviy inqiroz davrida
insoniyat uchun zarur bo‘lgan ruhiy tizim sifatida ko‘radi. Tasavvufda dunyoviylik va ruhiylik
muvozanatiga urg‘u beriladi. Bu esa uni hozirgi jamiyatda dolzarb qiladi. Komilov faqatgina bir
olim emas – u butun bir ilmiy maktab asoschisi. Uning shogirdlari, izdoshlari, tasavvuf merosini
o‘rganayotgan ilmiy tadqiqotchilar undan ilhom olib, yangi asarlar yaratmoqda.
Xulosa
Jahon sivilizasiyalari tarixidan ma’lumki, insondagi axloqiy sifatlarni tarbiyalash yo‘li orqali
jamiyatni barqarorlashtirish, yuksaltirish imkoniyati mavjud. Shundan kelib chiqib, professor
N.Komilov “jamiyatda oddiy insonga hurmat, e’zoz, e’tibor va rag‘bat hamisha ulug‘lanishi
darkor» , deydi. Murakkab davrda inson ham o‘zini anglab, tarbiyalab, pog‘onama-pog‘ona
yuksalib bormog‘i lozim. Taniqli adabiyotshunos olim B.Omon professor Najmiddin Komilovning
o‘zbek ilm-fani, adabiyoti, umuman, jamiyatimiz oldidagi xizmatlarini quyidagicha e’tirof etadi:
«Najmiddin Komilovning birinchi xizmati shuki, davlatning yuqori lavozimlarida ishlagan davrida
jamiyat hayotida ma’naviyatning nufuzi, obro‘sini oshirish zarurligini isbotlab berdi.
Ikkinchi xizmati shuki, davlat va jamiyat boshqaruvi akademiyasi tinglovchilari bo‘lgan vazirlik
va idoralar rahbarlari, o‘rinbosarlari, mas’ul xodimlariga islom dinining ma’rifiy vazifasi, tasavvuf
ilmining mohiyatini yangi talqinlarda tushuntirib, ilm-fan, ma’naviyatga o‘zgacha mehr-
muhabbatni uyg‘ota bildi. Islom falsafasi, taraqqiyot falsafasi, o‘tish davri psixologiyasini
talabalarga, rahbarlarga yaxshi anglata bildi. Uchinchi xizmati shuki, qadim yurtimizda tasavvuf
qoidalarini yoyib, o‘zining ilmiy maktabini yaratdi. Bu maktabning Ibrohim Haqqul, Sultonmurod
Olim, Sadriddin Salim Buxoriy, Anvar Tursunov singari davomchilari tug‘ildi. To‘rtinchi xizmati
shuki, tasavvuf ilmidan boxabar, halol, iymonli, sadoqatli shogirdlarni tarbiyalashga erishdi.
Najmiddin Komilov – tasavvuf adabiyotini chuqur, ilmiy va zamonaviy ong bilan tahlil qila olgan
yirik tadqiqotchidir. U ilmiy an’ana va ruhiy tafakkurni uyg‘unlashtirib, tasavvufni yangi bosqichga
olib chiqqan. Uning asarlari nafaqat tarixiy yoki nazariy ahamiyatga ega, balki ma’naviy
hayotimizda amaliy o‘ringa ega. Komilov yondashuvi, uning tili, dalillash uslubi va metodologiyasi
o‘zbek ilm-fanida, xususan, diniy-falsafiy fikrda muhim o‘rin egallaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Komilov, N. (2020). Tasavvuf. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy
uyi.
2.
Haqqul, I. Ma’naviyat izlari. G‘oyibnazarov, A. (2018). “Tasavvufiy tafakkur va
zamonaviylik.” Ilm va Hayot jurnali.
Chittick, W. (2000). Sufism: A Short Introduction. Oxford: Oneworld. Nasr, S. H. (1975). Sufi
Essays. New York: SUNY
