JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Mirzaliyev Ulug’bek Begmurzayevich
Guliston davlat pedagogika institute dotsenti.
KKINCHI JAHON URUSHI YILLARI O”ZBEKISTON TARIXSHUNOSLIGI
ANNOTASIYA:
Maqolada O’zbekiston tarixshunosligida ikkinchi jahon urishi davrining tutgan
o’rni yoritilgan.
Kalit so’zlar:
O’zbekiston, tarixshunoslik ,aholi, urush , dissertasiya, xalq, millat, ko’chish,
iqtisod , ijtimoiy, tarixshunoslik..
Ikkinchi jahon urushi yillarida O’zbekiston xalqi jang maydonlarida, front ortida tengsiz jasorat
va matonat namunalarini ko’rsatib, g’alabani ta’minlashga munosib hissa qo’shdi. Shu bilan
birga O’zbekiston urush tufayli uy-joyi va yaqinlaridan ajralgan insonlarni o’z bag’riga oldi.
Turli millat bolalarini asrab olgan oilalar- xalqimiz insoniyligining ramziga aylandi.
Ikkinchi jahon urushi haqida so’z borganda avvalo, xalqimiz uchun o’rnini to’ldirib bo’lmas
yoqotishlar gavdalanadi. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 9-
may- Xotira va qadrlash kuni hamda Ikkinchi jahon urushida qozonilgan buyuk g’alabaning
79 yilligi munosabati bilan “O’zbekiston xalqiga bayram tabrigi”da qayd etilganidek, “O’sha
og’ir yillarda frontga safarbar etilgan 1 million 950 mingdan ziyod o’zbekistonlik janchilardan
538 mingdan ko’prog’i halok bo’lgani, 158 mingdan ortig’i bedarak yo’qolgani, 870 mingdan
oshig’i turli jarohatlar olgani, 60 ming nafardan ziyodi esa nogiron bo’lib qaytgani bu g’alaba
biz uchun naqadar qimmatga tushganini yaqqol ko’rsatib turibdi. Ana shu qirg’inbarot urush
xalqimiz qalbida qoldirgan bitmas jarohatni, oradan shuncha vaqt o’tgan bo’lsada, hamon
unutib bo’lmaydi{1}
Tarix va zamonaviylik o’rtasidagi bog’liqlik jamiyat taraqqiyotining shartlaridan biri sanaladi.
O’zbekiston tarixi fani ham bundan mustasno emas.
Ikkinchi jahon urushi yillari O’zbekiston tarixida alohida o’rin egallaydi. Bu davrni o’rganish
bo’yicha ma’lum ma’noda o’ziga xos natijalar ham qo’lga kiritilgan.O’tgan yillar davomida
mavzuga tarixchilardan tashqari ijtimoiy fanlarning boshqa vakillari ham murojaat etganlar.
1950-1990-yillar oralig’ida bu borada o’nlab yirik asarlar, yuzlab risolalar, minglab ilmiy
maqolalar, ommabop va badiiy asarlar dunyoga keldi.
Ularning tarixshunoslik bahosi mustaqillikning dastlabki yillarida D.A. Alimova, L.S.
Ivanovaning hammuallifligida yozilgan risolada aks etdi{2}
1995 yilda himoya qilingan O.I.Ivanovaning nomzodlik dissertasiyasi O’zbekistonning 1941-
1945- yillarda ijtimoiy rivojidagi muammolarni ilmiy adabiyotlarda yoritilishi masalalariga
bag’ishlangan{3}
Tadqiqotda urush yillarida sanoat va qishloq xo’jaligi, front orti holati, fan va ta’lim, ilmiy
tadqiqot muassasalarining o’rni, madaniy-ma’rifiy jarayonlarda ijodiy uyushmalar va
tashkilotlarning ahamiyatiga bag’ishlangan sovet yillari adabiyotlari, tarixchilarning
yondashuvlariga ta’sir ko’rsatgan omillar tahlil qilindi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
1990-yillarning birinchi yarmida urush yillarida halok bo’lgan va bedarak yoqolgan
o’zbekistonlik janchilarning xotirasini abadiylashtirish maqsadida har bir viloyat va tumanlarga
bag’ishlangan 34 jilddan iborat “ Xotira” kitobining chop etilishi Respublika ijtimoiy ma’naviy
hayotida voqelik bo’ldi. Ushbu kitob O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1994-
yil 22-iyuldagi “1941-1945- yillardagi urushda fashizm ustidan qozonilingan g’alabaning50
yilligiga tayyorgarlik ko’rish va uni nishonlashga oid chora- tadbirlar to’g’risida” gi 380- sonli
qarorida belgilangan topshiriq asosida bajarildi.
Shuningdek, 1995-yil o’zbekistonlik tarixchilar tomonidan mavzu doirasida yirik ilmiy-nazariy
anjumanning tashkillashtirilganligi va uning materiallarini nashr etilishi milliy tarixshunoslikda
o’ziga xos tarix egalladi{4}
Mustaqillik yillarida O’zbekiston tarix fanida Ikkinchi jahon urushi yillarini o’rganishga
bo’lgan qiziqish nisbatan pasaydi, deb aytish mumkin. To’g’ri, XX asr tarixi bilan bog’liq yirik
asarlar, darsliklar va boshqa ketma ketlikning bir qismi sifatida boblar, paragraflar ko’rinishida
taqdim etiladi. Ularda O’zbekistonning urush girdobiga tortilishi, front oldi va orti safarbarligi,
ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy sohalarning harbiy sur’atlarga moslashuvi va boshqa turli masalalar
yoritilgan.Ular alohida tarixshunoslik tahlilini taqozo etadi. Fanlar akademiyasi Tarix instituti va
respublikaning bir necha yetakchi olimlari tomonidan yaratilgan ikki jildlik “ O’zbekiston tarixi
(1917-1991)” bu boradagi eng yangi asarlardan biri hisoblanadi. Kitobning ikkinchi bo’lim, 3-
bobi to’laligicha O’zbekistonning Ikkinchi jahon urushi yillaridagi tarixiga bag’ishlanadi{5}
Maxsus Ikkinchi jahon urushiga bag’ishlangan A.A. Golovanov va I.M. Saidov, H.I. Azimov, H.
Ziyoyevning asarlari mustaqillik yillari tarixshunosligi uchun muhim hissa bo’lib qo’shildi.Qayd
etish kerak, A.A.Golovanov va I.M. Saidovning hammuallifligidagi 2 qismli asarida yangi davr
nuqtayi nazaridan sovet davlati siyosati va mafkurasini Keskin qoralovchi fikrlar taqdim etilgan.
Biroq unda berilgan aksariyat ma’lumotlar 1981-1985- yillarda yaratilgan uch jildlik”
Uzbekskaya SSR v godi Velikoy Otechestvennoy voyni” kitobidagi ma’lumotlarni takrorlaydi.
Ma’lumki, tarix fanining rivojlanish darajasini belgilashda dissertasiya tadqiqotlari alohida o’rin
tutadi. Ular orqali milliy tarixshunoslikda kechayotgan o’zgarishlar, davr ruhi, fan rivojidagi
ziddiyatlarni aniqlash imkoniyati mavjud. Shu ma’noda, mustaqillik davrida O’zbekistonning
1941-1945- yillardagi tarixi mavzusiga bag’ishlangan maxsus dissertasiyalar soni
kamayganligini ta’kidlash o’rinli.
Statistic usul bilan tahlil etilsa, 1991-2020- yillar mobaynida O’zbekistonning Ikkinchi jahon
ururshi yillaridagi turli muammolar tarixi bilan bog’liq himoya qilingan nomzodlik
dissertasiyalalar 8 tani tashkil etadi.
Agar mustaqillikning dastlabki yillaridagi dissertasiyalarda muammoga yondashuvda sovet davri
fani tamoyillari ustuvorligi kuzatilsa, 1997-yildan boshlab oldingi tadqiqotlarda yetarli e’tibor
qaratilmagan ijtimoiy mavzularga qiziqish ortib bordi.
Xususan, D. M. Li dissertasiyasida o’zbekistonliklarning insonparvarlik va baynalmilallik
jihatlari nafaqat ko’chirib kelingan aholi, balki surgun qilingan xalqlar bilan munosabatida ham
ko’rsatishga harakat qilindi{6}
H. I. Azimov tadqiqoti o’zbek xalqSining Ikkinchi jahon urushiga safarbar etilishi, milliy
diviziyalar va umumqo’shin birlashmalarining tuzilishi. O’zbekistonlik harbiylarning frontdagi
jasoratlari, ularning hayotiga urushning ta’siri va oqibatlariga bag’ishlangan.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Aytish lozim, mustaqillik yillarida bir qator maqola va kitoblarda harbiy asirlar va ularning
taqdiri, xususan “ Turkiston legion” masalasiga alohida to’xtala boshlandi{7}.
Ushbu mavzu yuqorida qayd etilgan “O’zbekiston tarixi (1917-1991)” ikkinchi kitobiga
kiritilganligini aytish zarur.
Shunday ekan, tarix-badiiy mavzuga qo’l urgan yozuvchi eng avvalo xolis yondashuvda bo’lishi,
so’nggi tadqiqotlar va yangi tarixiy faktlar bilan ham yaqindan tanishishi talab etiladi. Zero
jamiyatning tafakurini shakllantirishda yaratilayotgan har bir turdagi adabiyot oldida mas’uliyat
borligini unutmaslik darkor.
Фойдаланилган адабиётлар.
1.
Shavkat
Mirziyoyev.O’zbekiston
xalqiga
bayram
tabrigi.2024
yil
8
may-
https:president.uz/uz/lists/view/7219.
2.Alimova D.A., Ivanova L.S. 50 let izucheniya istorii Uzbekistana v godi voyni 1941-1945 gg.,
sovremenniye zadachi i perespektivi istoriografii.-Tashkent, 1995.-24 s.
3.Ivanova O.I. Aktualniye problem obshestvennogo razvitiya Uzbekistana v godi voyni 1941-
1945 gg. V istoricheskoy literature. Dissertasiya na soiskaniya uchenoy stepeni kandidata
istoricheskix nauk.-Tashkent, 1995.-218 s.
4.Fashizm ustidan qozonilgan g’alabada O’zbekistonning tarixiy hissasi (Ilmiy- nazariy
konferensiya materiallari). -Toshkent: Fan, 1995.-382 b.
5.O’zbekiston tarixi (1917-1991 yillar). Ikkinchi kitob.- Toshkent: O’zbekiston, 2019.-B.5-76.
6.Li D.M. Ukrepleniye splochennosti Naroda Uzbekistana v period voyni s germanskim
fashizmom (1941-1945 gg.). Dissertasiya na soiskaniya uchenoy stepeni kandidata istoricheskix
nauk.- Tashkent,1997.-S.94-140.
7.Hayitov Sh. Ikkinchi jahon urushi oqibatida muhojirlikda o’tgan o’zbeklar// O’zbekiston
tarixi.-Toshkent, 2005.-2-son.-B. 15-23.
