JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Qahhorov Bekmuhammad Nurmuhammad o’g’li
Andijon davlat texnika instituti
“TMJ” yo’nalishi 4-bosqich 83-21-guruh talabasi
GAZ TAQSIMLASH VALINI TA’MIRLASH TEXNOLOGIYASINI O‘RGANISH
Annotatsiya:
Gaz taqsimlash vali ichki yonuv dvigatellarining muhim tarkibiy qismlaridan biri
bo‘lib, uning nosozligi dvigatel ish faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu maqolada gaz
taqsimlash valini ta’mirlash texnologiyasi, nosozliklarni aniqlash usullari va tiklash jarayonlari
haqida ma’lumot beriladi.
Kalit so’zlar:
dvigatel, klapan, markaziy o‘q, kamlar, vizual ko‘rik, indikatorli soat, podshipnik
.
Ma’lumki, gaz taqsimlash vali ichki yonuv dvigatelining asosiy va ajralmas qismlaridan biri
bo‘lib, dvigatelning gaz almashinuvi jarayonini boshqaradi. U kiruvchi va chiqaruvchi
klapanlarni belgilangan vaqtda ochib-yopib, yonilg‘i aralashmasi va yonish natijasida hosil
bo‘lgan gazlarning silindrlarga kirish-chiqishini nazorat qiladi. Gaz taqsimlash valining to‘g‘ri
ishlashi dvigatelning umumiy ishlash samaradorligi, quvvati va yoqilg‘i sarfiga bevosita ta’sir
ko‘rsatadi. Dvigatel konstruksiyasida bu detal yuqori aniqlik bilan ishlangan bo‘lib, kuchli
mexanik va termik yuklamalarga bardosh berishi lozim. Aynan shuning uchun, valning ishlash
holatini nazorat qilish, nosozliklarni o‘z vaqtida aniqlab, to‘g‘ri ta’mirlash ishlari olib borish
dvigatelning uzoq muddat samarali ishlashini ta’minlaydi. Zamonaviy dvigatellar murakkab
tuzilishga ega bo‘lganligi bois, gaz taqsimlash tizimining har bir elementi, jumladan, taqsimlash
vali ham yuqori aniqlik va sifat bilan ishlab chiqariladi hamda texnik xizmat ko‘rsatishda alohida
e’tibor talab etadi.
Gaz taqsimlash valida yuzaga keladigan nosozliklar, odatda, ishqalanish, yomon moylanish,
materialning bosimda ishlashi yoki noto‘g‘ri ekspluatatsiya qilish oqibatida yuzaga keladi.
Valning ishchi yuzalarida yeyilish, deformatsiya, tirnalish yoki qattiqlikning pasayishi kabi
holatlar tez-tez uchraydi. Bunday muammolar dvigatelning noto‘g‘ri ishlashiga, yoqilg‘i
sarfining ortishiga, chiqindi gazlar miqdorining ko‘payishiga va hatto butun dvigatelning ishdan
chiqishiga olib kelishi mumkin. Ta’mirlash jarayonida avvalo nosozlik aniqlanadi, maxsus
asbob-uskunalar yordamida valning geometrik shakli, o‘lchamlari, sirt holati va materialning
mexanik xossalari tekshiriladi. Zarur hollarda valni silliqlash, qayta ishlov berish, qotirish yoki
butunlay almashtirish ishlari amalga oshiriladi. Shu bilan birga, ta’mirlashda foydalaniladigan
usullar va vositalar valning ishlash sharoitiga mos holda tanlanadi, bu esa ta’mirdan keyin uning
uzoq muddat ishlashini kafolatlaydi.
Gaz taqsimlash valini ta’mirlash texnologiyasini chuqur o‘rganish avtomobil va sanoat
dvigatellariga xizmat ko‘rsatish bo‘yicha malakali mutaxassislar tayyorlashda muhim o‘rin tutadi.
Bu jarayonda ta’mirlashning zamonaviy uslublari, diagnostika vositalari, metallga ishlov berish
texnologiyalari, shuningdek, qayta yig‘ish va sozlash tartib-qoidalarini bilish zarur. Amaliyotda,
ayniqsa, yuqori aniqlik talab etiladigan hollarda, ta’mirlashdan so‘ng valni sinovdan o‘tkazish va
uning dvigatelga o‘rnatilishdan oldin texnik parametrlarini tekshirish muhim hisoblanadi.
Dvigatelning ishlashiga bevosita ta’sir qiluvchi ushbu detalni sifatli ta’mirlash orqali texnik
xizmat ko‘rsatish samaradorligini oshirish, ekspluatatsiya xarajatlarini kamaytirish va atrof-
muhitga chiqariladigan zararli gazlar miqdorini kamaytirish mumkin. Shu sababli, gaz
taqsimlash valining ta’mirlanish texnologiyasini o‘rganish nafaqat dvigatel ekspluatatsiyasi,
balki ekologik va iqtisodiy jihatdan ham dolzarb masalalardan biridir.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
1-rasm. Gaz taqsimlash valining ko’rinishi.
Gaz taqsimlash vali ichki yonuv dvigatelining muhim tarkibiy qismlaridan biri bo‘lib, dvigatel
ishlashi davomida kiruvchi va chiqaruvchi gazlarning harakatini muvofiqlashtirib turadi. Bu
valning asosiy vazifasi — klapanlar (ochuvchi-yopuvchi mexanizmlar) orqali silindrlarga havo-
yoqilg‘i aralashmasi kirishini va yonishdan so‘ng hosil bo‘lgan chiqindi gazlar tashqariga
chiqarilishini belgilangan vaqt oraliqlarida ta’minlashdir. Val dvigatelning aylanishiga sinxron
holda harakatlanib, klapanlarni ma’lum burilish burchagida ochadi yoki yopadi. Gaz taqsimlash
tizimi ichki yonuv dvigatelining har bir ish takti davomida (so‘rish, siqish, yonish va chiqarish)
klapanlar vazifasini bajaradi, va bu harakat aynan gaz taqsimlash vali orqali amalga oshiriladi.
Valning aylanish harakati odatda krivoship-shatun mexanizmidan olinib, tishli uzatma, zanjirli
yoki kamarli mexanizm orqali uzatiladi. Bu uzatma orqali val krank valiga nisbatan ikki baravar
sekinroq aylanadi (ya'ni krank valining ikki aylanishiga — gaz taqsimlash valining bir aylanishi
to‘g‘ri keladi), bu esa to‘rt taktili dvigatelning ishlash sikli uchun muvofiqlashtirilgan tizimdir.
Valning o‘zida maxsus profilga ega bo‘lgan cho‘qqili (kamlobli) qism — yuqoriga qarab bo‘rtib
chiqqan kamlar joylashgan bo‘lib, bu kamlar klapanlarni ochuvchi shliflar yoki shtoklar orqali
harakatga keltiradi. Valning aylanishi davomida har bir kam klapanni kerakli vaqtda bosadi, shu
orqali gazlarning o‘z vaqtida kirib chiqishi amalga oshiriladi.
Gaz taqsimlash valining tuzilishi texnik jihatdan murakkab va aniqlik talab etadi. Asosan, val
yuqori chidamli po‘lat yoki quyma temirdan tayyorlanadi, ba’zida esa sirtlari qattiqlashtirilgan
maxsus qotishmalar bilan qoplanadi. Valning asosiy konstruktiv elementlari quyidagilardan
iborat: markaziy o‘q (shatka), kamlar (klapanlarni ochuvchi bo‘rtma qismlar), tayanch sirtlar
(podshipnik o‘rnatiladigan joylar), tishli uzatma (a’loqada bo‘lgan krank vali bilan harakatni
sinxronlashtiradi) va moylanish kanallari. Ushbu qismlar o‘zaro aniq o‘lchamda joylashtirilgan
bo‘lib, ishqalanishni kamaytirish va valning uzoq xizmat qilishini ta’minlash uchun moylanish
tizimi bilan uzviy bog‘langan. Kamlar shakli va joylashuvi dvigatelning quvvati, aylanish tezligi
va ishlash rejimlariga qarab ishlab chiqiladi. Kamlar profili klapanlarning ochilish va yopilish
vaqti, ochilish darajasi va davomiyligini aniqlaydi. Aynan ushbu parametrlar dvigatel
samaradorligiga, yonilg‘i tejamkorligiga va chiqindi gazlarning ekologik normativlarga mos
bo‘lishiga ta’sir ko‘rsatadi. Ko‘pgina zamonaviy dvigatellarda bir nechta gaz taqsimlash vallari
bo‘lib, ular har xil funktsiyalarni bajaradi (masalan, DOHC tizimlarida alohida kirish va
chiqarish vallari mavjud). Ba’zida gaz taqsimlash tizimiga o‘zgartiriluvchi klapan vaqti tizimi
qo‘shiladi, bu esa dvigatel ishlashini avtomatik tartibda optimallashtirish imkonini beradi. Shu
tarzda, gaz taqsimlash vali nafaqat mexanik, balki aqlli boshqaruv tizimining ham muhim
komponentiga aylanadi. Dvigatelning har bir ish takti davomida biror kamchilik bo‘lsa, bu butun
tizimning noto‘g‘ri ishlashiga olib keladi. Shuning uchun valni yuqori aniqlikda ishlab chiqarish,
to‘g‘ri o‘rnatish, doimiy moylash va zarur hollarda texnik xizmat ko‘rsatish juda muhim
hisoblanadi. Gaz taqsimlash valining ishlash prinsipini chuqur tushunish orqali dvigatelning
umumiy mexanizmini to‘g‘ri anglash, nosozliklarni erta aniqlash va ta’mirlash ishlarini samarali
amalga oshirish mumkin bo‘ladi.
Gaz taqsimlash valining ishlashi davomida turli xil mexanik va termik yuklamalarga duch kelishi
uning nosozlanishiga sabab bo‘ladi. Ushbu nosozliklar dvigatel ish faoliyatiga salbiy ta’sir
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
ko‘rsatadi, yonilg‘i sarfini oshiradi, chiqindi gazlar miqdorini ko‘paytiradi va umumiy
samaradorlikni pasaytiradi. Shuning uchun gaz taqsimlash valida yuzaga keladigan nosozliklarni
o‘z vaqtida aniqlash va ularning sabablari bilan kurashish dvigatelning ishonchli ishlashi uchun
juda muhimdir.
Gaz taqsimlash valida uchraydigan eng keng tarqalgan nosozliklardan biri bu — kamlarning
ishchi yuzalarida yeyilishdir. Ushbu yeyilishlar, asosan, moylanishning yetarli bo‘lmasligi yoki
sifatsiz moy ishlatilgani sababli yuzaga keladi. Kamlar va klapanlar o‘rtasida kuchli ishqalanish
mavjud bo‘lib, moylashning yomonlashuvi ishqalanish kuchini oshirib, metal-metal kontaktga
olib keladi. Bu esa kamlarning silliq yuzasida tirnalishlar, chuqurchalar, mikroqirqimlar paydo
bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Natijada klapanlar o‘z vaqtida ochilib-yopilmaydi va dvigatel sikli
buziladi. Ikkinchi keng tarqalgan muammo — valning egilishi yoki deformatsiyalanishi
.
Bu
nosozlik ko‘pincha noto‘g‘ri yig‘ish, ortiqcha mexanik yuklama yoki krivoship-shatun
mexanizmining ishlamay qolishi natijasida yuzaga keladi. Val egilganda, klapanlar dvigatel
silindriga to‘g‘ri joyda ochilmaydi, bu esa gaz almashinuvi jarayonining buzilishiga olib keladi.
Yana bir muhim nosozlik turi — kamlar orasidagi bo‘shliqlarning noto‘g‘ri sozlanishi. Bu holat
asosan texnik xizmat ko‘rsatishda e’tiborsizlik natijasida yoki dvigatelning uzoq muddat ishlashi
davomida bo‘lishi mumkin. Klapanlar va kamlar orasidagi bo‘shliq me’yoridan kichik bo‘lsa,
klapanlar to‘liq yopilmaydi; agar bo‘shliq ortiqcha bo‘lsa, klapanlar o‘z vaqtida ochilmay qoladi.
Ikkala holatda ham yonilg‘i aralashmasining to‘liq yonmasligi, quvvatning pasayishi va
dvigatelning "noto‘g‘ri" ishlashi yuzaga keladi. Bundan tashqari, valning podshipnik joylarida
ishqalanish yoki yeyilish kuzatilishi mumkin. Bu holat valning siljishi, ortiqcha tebranishlar va
shovqinlar keltirib chiqaradi. Bu esa dvigatelga uzoq muddatli zarar yetkazadi.
Barcha yuqoridagi nosozliklar sabablarini umumlashtiradigan bo‘lsak, ular quyidagilar bo‘lishi
mumkin: sifatsiz yoki vaqtida almashtirilmagan moy, noto‘g‘ri yig‘ish texnologiyasi, ortiqcha
mexanik yoki termik yuklama, texnik xizmatning sustligi va dvigatel ish sharoitlarining
og‘irlashuvi. Ushbu nosozliklarni erta bosqichda aniqlash va ularni bartaraf etish orqali gaz
taqsimlash valining ishlash muddati ancha uzaytiriladi va dvigatel samaradorligi saqlab qoliladi.
Shu sababli, texnik xizmat ko‘rsatish va davriy diagnostika ishlari nosozliklarning oldini olishda
hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.
Gaz taqsimlash vali tizimi murakkab va nozik mexanizmlardan iborat bo‘lganligi sababli, uning
nosozliklarini aniqlashda aniq va ishonchli diagnostika usullaridan foydalanish talab etiladi.
Dvigatel ishida kuzatiladigan tebranishlar, shovqinlar, quvvatning pasayishi yoki yonilg‘i
sarfining ortishi kabi belgilar val bilan bog‘liq nosozliklardan darak beradi. Diagnostika
jarayonida avvalo tashqi ko‘rikdan boshlab, maxsus o‘lchov asboblari va zamonaviy texnologik
vositalargacha bo‘lgan usullardan foydalaniladi.
Eng sodda usullardan biri — vizual ko‘rik bo‘lib, bunda valning yuzasida tirnalishlar, korroziya,
mexanik shikastlanishlar bor-yo‘qligi tekshiriladi. Ammo bu faqat yirik shikastlanishlarni
aniqlashda samara beradi. Keng qo‘llaniladigan mexanik diagnostika vositalariga mikrometr,
indikatorli soat, yuzani silliqlik o‘lchagichlari kiradi. Ular yordamida valning diametri,
egilganlik darajasi, kamlar orasidagi bo‘shliq va val o‘qining siljishi aniq o‘lchanadi.
Yuqori aniqlikni talab qiladigan hollar uchun noto‘g‘riliklar va yashirin nuqsonlarni aniqlashda
zamonaviy fizikaviy usullar qo‘llaniladi. Masalan, ultratovushli defektoskopiya val ichidagi
mikroyaraliqlarni aniqlashda juda foydali. Magnitli zarracha usuli esa po‘latdan yasalgan
detallarda yuzaki nuqsonlarni topishda ishlatiladi. Bundan tashqari, 3D skanerlash usuli orqali
butun val geometriyasini raqamli model asosida tekshirish mumkin.
Dvigatel to‘liq yig‘ilgan holatda bo‘lsa, kompyuter diagnostikasi yordamida vaqtincha
ishlamayotgan klapanlar, gaz almashinuvidagi muvofiqlik buzilishi yoki sinxronlashuvdagi
nosozliklar aniqlanadi. Ayniqsa zamonaviy dvigatellarda (VVT tizimlarida) klapanlarning
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
ochilish va yopilish vaqtlarini elektron boshqaruv bloklari aniqlaydi. Ushbu blokdagi kodlar
yordamida valdagi muammolar dasturiy tarzda aniqlanishi mumkin.
Quyidagi jadvalda gaz taqsimlash vali nosozliklarini aniqlashda qo‘llaniladigan asosiy
diagnostika usullari va ularning afzalliklari keltirilgan:
1-jadval
Diagnostika usullari jadvali
№ Diagnostika usuli
Qo‘llanilishi
Afzalliklari
1
Vizual ko‘rik
Val
yuzasida
ko‘rinadigan
shikastlarni aniqlash
Tez, arzon, oddiy
2
Mikrometr
bilan
o‘lchash
Diametr va yeyilishni aniqlash
Aniq o‘lchov, kichik nuqsonlarni
aniqlaydi
3
Indikatorli soat
Egilganlik, bo‘shliq o‘lchovi
Harakatdagi aniqlikni tekshiradi
4
Ultratovushli
defektoskopiya
Ichki mikroyaraliqlarni aniqlash
Noinvaziv, yuqori aniqlik
5
Magnitli
zarracha
usuli
Yuzaki yoriqlarni aniqlash
Tez
va
ishonchli,
metall
detallarga mos
6
3D skanerlash
Geometriya tahlili
Barcha
deformatsiyalarni
aniqlaydi
7
Kompyuter
diagnostikasi
Elektron boshqaruvli tizimlarda
tahlil
Keng
qamrovli,
avtomatik
aniqlash
To‘g‘ri tanlangan diagnostika usuli nosozlikni tezda aniqlash va ta’mirlashga tayyorgarlik
ko‘rish imkonini beradi. Dvigatelning uzluksiz va samarali ishlashi uchun gaz taqsimlash vali
har doim nazorat ostida bo‘lishi lozim. Tez-tez amalga oshiriladigan diagnostika texnik xizmat
sifatini oshirib, valning ishlash muddatini uzaytiradi.
Gaz taqsimlash valini ta’mirlash va uning nosozliklarini aniqlash masalalari dvigatelning
samarali va ishonchli ishlashini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur tizim ichki
yonuv dvigatelining gaz almashinuvi jarayonini boshqaruvchi markaziy element sifatida xizmat
qiladi. Uning to‘g‘ri ishlashi dvigatelning quvvati, yonilg‘i samaradorligi va chiqindi gazlarning
ekologik xavfsizligini ta’minlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Shu sababli gaz taqsimlash
valining tuzilishini chuqur anglash, uning nosozliklarini o‘z vaqtida aniqlash va to‘g‘ri ta’mirlash
texnologiyasini qo‘llash dvigatel texnik xizmatining ajralmas qismidir.
Tahlillar va tajribalar ko‘rsatadiki, gaz taqsimlash valida yuzaga keladigan nosozliklarning
asosiy sabablaridan biri bu — mexanik yeyilish va termik yuklamalarning ta’siridir. Moylanish
tizimining yetarli darajada tashkil etilmasligi, noto‘g‘ri montaj yoki ish sharoitlarining keskin
o‘zgarishi valning ishchi yuzalarida shikastlanishlarga olib keladi. Buning natijasida
klapanlarning ochilish va yopilish vaqtlarida nosozliklar yuzaga kelib, gaz almashinuvi buziladi.
Bu esa dvigatelning samaradorligini kamaytiradi, yonilg‘i sarfini oshiradi va chiqindilarni
ko‘paytiradi. Shu bois, nosozliklarni erta aniqlash va ularni bartaraf etish uchun muntazam
diagnostika ishlari olib borilishi zarur.
Gaz taqsimlash valining texnik diagnostikasida turli usullarni qo‘llash mumkinligi
samaradorlikni oshiradi. Vizual ko‘rikdan boshlab, mikrometr va indikatorli soatlar yordamida
o‘lchash, ultratovushli defektoskopiya va magnitli zarracha usullariga qadar bo‘lgan keng
ko‘lamli vositalar val holatini aniq va tez aniqlash imkonini beradi. Zamonaviy dvigatellarda esa
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
elektron boshqaruv tizimlari orqali avtomatik monitoring tizimlari joriy etilgan bo‘lib, bu
nosozliklarni real vaqtda aniqlash imkonini beradi. Shunday qilib, texnologik yangiliklardan
foydalanish valning xizmat muddatini uzaytirish va ta’mirlash xarajatlarini kamaytirishga
yordam beradi.
Ta’mirlash jarayonida esa valning har bir qismini sinchiklab tekshirish, zarur hollarda silliqlash,
honlash va termik ishlov berish kabi protseduralarni bajarish muhimdir. Shuningdek, valni
to‘g‘ri yig‘ish, moylash tizimini samarali tashkil etish va yuqori sifatli ehtiyot qismlar bilan
almashtirish uning ishonchliligini ta’minlaydi. Ishlab chiqarish va texnik xizmat ko‘rsatish
bo‘limlari uchun gaz taqsimlash valining holatini muntazam nazorat qilish va diagnostika
usullarini doimiy yangilab borish tavsiya etiladi.
Umuman olganda, gaz taqsimlash valining to‘g‘ri ishlashi ichki yonuv dvigatelining umri va
samaradorligiga bevosita ta’sir qiladi. Uning nosozliklarini erta aniqlash va sifatli ta’mirlash
ishlarini amalga oshirish dvigatelning yuqori texnik holatini saqlashga xizmat qiladi. Shu bois,
mutaxassislar va texnik xodimlar ushbu tizimni mukammal o‘rganib, texnologik jarayonlarni
yangilash, zamonaviy diagnostika vositalaridan keng foydalanish hamda sifatli texnik xizmat
ko‘rsatishga alohida e’tibor qaratishlari zarur. Bu nafaqat dvigatel samaradorligini oshirish, balki
iqtisodiy jihatdan ham xarajatlarni kamaytirishda muhim omil hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Axmedov, A.A. Avtomobil dvigatellari tuzilishi va ishlash prinsipi. — Toshkent: “Fan va
texnologiya”, 2019.\
2. Yo‘ldoshev, D.A. Ichki yonuv dvigatellari. — Toshkent: O‘zMU nashriyoti, 2020.
3. Karimov, B.M., To‘xtaboyev, I.R. Avtomobil servisida texnik xizmat va ta’mirlash. —
Toshkent: “Innovatsiya ziyo”, 2021.
4. G‘ulomov, S.S. Avtomobil detallarining texnologik ekspluatatsiyasi. — Samarqand:
SamDU, 2018.
5. Qodirov, M.X., Rahmatov, B.T. Dvigatel nosozliklarini tashxislash usullari. — Buxoro:
BuxDU, 2020.
6. Миронов, С.В. Ремонт и обслуживание газораспределительных механизмов ДВС. —
Москва: Машиностроение, 2017.
7. Kadyrov, A.N. Transport vositalarini texnik diagnostika asoslari. — Toshkent: TDTTU,
8. Сaфаров, Р.А. Техническое обслуживание и ремонт автомобилей. — Санкт-Петербург:
Лань, 2019.
9.
Avtomobil texnik ekspluatatsiyasi bo‘yicha metodik qo‘llanma. — Toshkent: Texnika
universiteti nashriyoti, 2020.
10. Egamberdiev, A.T. Avtomobil dvigatellarining gaz taqsimlash mexanizmlari va ularning
diagnostikasi. — Qarshi: QDU, 2021.
