JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Bahromova Sarvinoz Sherzotbek qizi
Kokand University Andijon filiali tibbiot fakulteti
Davolash ishi yo'nalishi 2 bosqich talabasi
[Xat yozish uchun:
]
VARIKOZ KASALLIGINI FITOTERAPIYA VA GIRUDOTERAPIYA BILAN
KOMPLEKS DAVOLASH YONDASHUVLARI
Annotatsiya:
Ushbu maqolada varikoz kasalligining etiologiyasi va patofiziologiyasini chuqur
tahlil qilish orqali, ushbu kasallikni davolashda fitoterapiya va girudoterapiyaning
samaradorligini o‘rganish hamda aholi orasida varikoz kasalligining tarqalishini kamaytirishga
qartilgan.
Kalit so’zlar:
Venoz yetishmovchilik, Flebologiya, Qon aylanishi, Fitoterapiya, Girudoterapiya,
Minimal-invaziv usulla, Skleroterapiya, Flebektomiya, Profilaktika, Trofik yaralar, Venotonik
preparatlar.
Mavzuning dolarbligi:
JSST ma’lumotlariga ko’ra varikoz kasalligi bugungi kunda keng tarqalgan kasalliklardan biri
bo‘lib, u sivilizatsiya kasalliklari ro‘yxatiga kiritilgan. Venoz tizimning asosiy vazifalaridan biri
qonning yurakka qaytishini ta’minlashdir. Agar venoz tizimni suyuqlik bilan to‘ldirilgan va tik
turgan quvur sifatida tasavvur qilsak, uning quyi qismida suyuqlik ustuni bosim hosil qiladi.
Venoz qon oqimi yurakka qaytish jarayonida tortishish kuchiga qarshi harakat qiladi. Organizm
bu sharoitlarga turli moslashuv mexanizmlari orqali moslashgan. Passiv holatda (yotgan, o‘tirgan
yoki tik turgan) venoz qon oqimini ta’minlashda sistolik bosim va nafas olish jarayoni muhim rol
o‘ynaydi. Nafas olayotganda pastki vena kavak tizimidagi bosim ortib, qon oqimi sekinlashadi.
Chuqur nafas olayotganda yoki nafasni ushlab turganda, u deyarli to‘xtaydi. Nafas chiqarish
jarayonida esa qorin bo‘shlig‘idagi bosim pasayib, qon oqimini rag‘batlantiruvchi assimilyatsiya
mexanizmi ishga tushadi. Varikoz kasalligining rivojlanishiga turmush tarzi va kasb bilan
bog‘liq omillar ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, uzoq vaqt harakatsiz qolish yoki doimiy o‘tirish talab
qilinadigan kasblarda ishlash (masalan, transport haydovchilari) kasallik xavfini oshiradi. Dunyo
miqyoshida rivojlangan mamlakatlar aholisi orasida varikoz kassaligining turli belgilari 70
foizgacha odamda uchraydi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, varikoz kassaligi ayollarning 35
foizi 25-45 yosh oralig’ida, erkaklarning esa 20 foizi 45-50 yosh oralig’ida ushbu kassalikdan
aziyat chekadi. Bu esa venoz tizimning arterial tizimga nisbatan murakkab sharoitlarda ishlashini
ko‘rsatadi.
Varikoz kasalliklarini rivojlantiruvchi asosiy omillar;
Kun davomida tik turgan holda ishlash,
genetika - biriktiruvchi to'qimalarning yetishmasligi tufayli qon tomirlari devorlarining
kongenital zaifligi[1]. qattiq kiyim- inguinal burmalardagi asosiy tomirlarni siqib chiqarish qon
aylanishini buzadi. Semizlik-tana massasi indeksining 27 kg/m2 gacha oshishi kasallik xavfini
33% ga oshiradi, harakatsiz ish va harakatsiz turmush tarzi-statik holat oyoq-qo'llardagi qonning
turg'unligini qo'zg'atadi, og'ir yuklarni ko'tarish bilan bog'liq ishlarda, noto'g'ri ovqatlanish
muhim ozuqa moddalarining yetishmasligi qon tomirlari devorlarining tuzilishini tiklashni
sekinlashtiradi, gormonal muvozanat varikoz tomirlarining rivojlanishi menopauza sindromi va
osteoporozni davolash uchun gormonal kontratseptsiya va dorilarni qo'llashni qo’zg’atada
xomiladorlik-kattalashgan bachadon tomonidan retroperitoneal venalarning siqilishi qon
aylanishini buzadi[2]. Varikoz rivojlantiruvchi kasalliklarini ikkilamchi omillarga esa
quyidagilarni misol qilishimiz mumkin: stress va asab kasalliklari, arterial- venoz anastomozlar,
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
sportiv zo'riqishlar, noqulay kiyim va poyabzallarni kiyish. Yu.L.Shevchenko varikoz
alomatlarini bevosita bosqichlarga bo'lib o'rganishni taklif qilgan. 1 va 2 bosqichlarda: oyoq,
boldir va sonlarda venoz naqshlarning paydo bo'lishi, oyoqlarda og'irlik, bosim, o'rtacha
og'riqlarni his qilish, tortishishlar (ayniqsa kechasi), ishdan keyin, kunning oxirida oyoqlarning
shishishi, tez charchash. 3 va 4 bosqichlarda: shishlar; qon tomirli yulduzlar (telangioektaziyalar),
turli og'riqlar (pulsli, mushaklarda qichishish, yurish paytida og'riq, vena bo'ylab og'riq, umumiy
og'riq va oyoqlarning qaqshab og'rishi), boldir va tovon yonlari terisi yuzasida uzun varikoz
venalar paydo bo'lishi, teri o'zgarishlari uning qurishi va pigmentatsiyasi, qorayishi va jigarrang
dog'lar bilan qoplanishi. Bundan tashqari, bu belgilarga keyinchalik bir qator kasalliklar, xususan
dermatit, ekzema va trofik kasalliklar, yaralar qo'shilishi mumkin[3].
Varikozni davolashda fitoterapiyaning ahamyati:
Fitoterapiya varikoz kasalligini yengillashtirishda yordam beruvchi tabiiy muolaja usullaridan
biri hisoblanadi[4]. Hamda ushbu kassalikni simtomlarini yegilashtirishda quyidagi tabiiy
mahsulotlarda foydalanish tavsiya etiladi. Andiz ildizi, mavrak va yalpizdan 100 g dan olib,
aralashma tayyorlanadi. Uch osh qoshiq yig‘mani kechqurun termosga solib, ustiga uch stakan
qaynoq suv quyiladi. Ertalab damlama suzilib, kun davomida to‘rt mahal ovqatdan yarim soat
oldin 150 ml dan ichiladi. Anor gulining quritilgan shakli issiq suvda ivitilib, tomirlarning
ko‘karib ketgan joylariga qo‘yiladi va ustidan bog‘lanadi. Bu usul ko‘karishlarni kamaytirishda
samarali hisoblanadi. Bo‘yimodaron, ruta va gazanda o‘simliklaridan bir choy qoshiqdan
aralashma tayyorlanadi. Ustiga bir stakan qaynoq suv quyib, yarim soat damlanadi. Kuniga ikki
mahal, ertalab va kechqurun, ovqatdan 15 daqiqa oldin bir stakandan iste’mol qilinadi. Bundan
tashqari, bo‘yimodaron va limono‘t 10 g dan, tog‘jumro‘t 15 g dan olinib, aralashtiriladi. Ustiga
qaynoq suv quyib, bir soat damlanadi va kuniga ikki mahal iste’mol qilinadi. Qichitqio‘t
bargidan ikki osh qoshiq olinib, ustiga yarim litr qaynoq suv quyiladi va bir soat davomida
damlanadi. Ushbu damlama kuniga uch mahal yarim stakandan ichiladi. Parhezga rioya qilish
(go‘sht, baliq, qovurilgan taomlardan tiyilish) venalarning varikoz kengayishini davolashda
yaxshi natija beradi. Qichitqio‘t, bo‘yimodaron va ruta o‘simliklaridan bir choy qoshiqdan olib,
aralashma tayyorlanadi. Ustiga bir stakan qaynoq suv quyib, yarim soat damlanadi va kuniga
ikki mahal iste’mol qilinadi. Dalachoy damlamasi ichish hamda vannalar qabul qilish venalar
tugunlariga ijobiy ta’sir qiladi. Soxtakashtan, tol va eman novdalaridan 500 g dan olinib, sirli
idishda yarim soat qaynatiladi. So‘ngra, 200 g ittikanak, moychechak va dalachoy o‘simliklari
qo‘shilib, bir kecha davomida damlanadi. Keyin uch buxanka javdar noni ham qaynatilib, har
ikkala qaynatma vanna uchun ishlatiladi. Har kuni uyqu oldidan 30-40 daqiqa davomida qabul
qilinadi. Suv harorati 38-40°C bo‘lishi lozim. Yerqalampir asosida dorivor bog‘lam tayyorlash
uchun 100 g javdar uni, 50 g dog‘lanmagan yog‘ va ikki osh qoshiq qirg‘ichdan chiqarilgan
yerqalampir aralashtiriladi. Ushbu aralashma og‘rigan joylarga surtiladi. Yashil, pishmagan
zaytun yong‘oqlari to‘g‘rab idishga solinadi va ustidan zaytun yog‘i quyiladi. Aralashma o‘n kun
davomida quyosh nuri ostida saqlanadi. So‘ngra, tayyor damlama ertalab va kechqurun og‘rigan
joylarga surtiladi. Olma sirkasi venalar varikozi uchun foydali hisoblanadi. Kuniga ikki mahal
suvda eritilmagan olma sirkasi jarohatlangan joylarga surtiladi. Bundan tashqari, bir stakan
suvga ikki choy qoshiq olma sirkasi solib, kun davomida 2-3 marta ichiladi. Shuningdek, ikki
choy qoshiq sirka bir stakan qaynoq suv bilan aralashtirilib, og‘rigan joylarga surtiladi.
Olmaning "Antonovka" navi damlamasi qonni tozalash, uyqu va ishtahani yaxshilash
xususiyatiga ega. Uch dona olma sovuq suvda yuvilib, sirli idishga joylashtiriladi va ustidan bir
litr qaynoq suv quyiladi. Idish yopilib, to‘rt soat davomida jun mato bilan o‘rab qo‘yiladi. Keyin
olmalar ezilib, damlama suzib olinadi va asal bilan ichiladi. 50 ml olma damlamasiga bir osh
qoshiq asal qo‘shilib, nahorgi paytda va uxlash oldidan ichiladi. Bu usul venalar varikozi va
tromboflebitda qo‘llaniladi.Tirnoqgul va qoncho‘pdan 75 g dan, gazanda va mavrakdan 100 g
dan olinib, aralashma tayyorlanadi. Uch osh qoshiq yig‘mani kechqurun termosga solib, ustiga
uch stakan qaynoq suv quyiladi. Ertalab damlama suzilib, kun davomida to‘rt mahal ovqatdan
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
yarim soat oldin 150 ml dan ichiladi. Eman novdalari qaynatmasi venalarning varikozini
davolashda foydalidir. Eman, tol va kashtan novdalaridan bir osh qoshiqdan olib, bir litr suvda
yarim soat davomida qaynatiladi. So‘ngra, bir osh qoshiqdan moychechak, dalachoy va ittikanak
o‘simliklari qo‘shilib, 12 soat davomida damlanadi. Suzib olingandan keyin, unga ikki osh
qoshiq asal qo‘shiladi. Dastlabki ikki kun davomida 50 ml, keyingi ikki kun 100 ml, qolgan
kunlar 150 ml dan ichiladi. Davolanish kursi 20 kun davom etadi. 5-10 kun tanaffus qilingandan
so‘ng, muolaja takrorlanadi.
Varikozni davolashda girudaterapiyaning ahamyati:
Girudoterapiya – bu zuluklar yordamida amalga oshiriladigan muolaja bo‘lib, u qadimdan turli
kasalliklarni, jumladan, varikoz kengaygan venalarni davolashda qo‘llanib kelinadi. Ushbu
terapiyaning asosiy maqsadi qon aylanishini yaxshilash, tomirlardagi tiqilmalarni oldini olish va
yallig‘lanish jarayonlarini kamaytirishdir. Girudoterapiya varikoz kasalligini to‘liq davolay
olmasa ham, kasallikning simptomlarini yengillashtirish va bemorning holatini yaxshilashda
muhim rol o‘ynaydi[6]. Girudin – 65 aminokislotali polipeptid va u trombinning eng kuchli
tabiiy ingibitori hisoblanadi. Girudin trombinning serin, proteaza faol joyiga, shuningdek
fibrinogenni bog’lovchi ekzozit I bilan bog’lanadi. Girudin thrombin bilan bog’lanishi juda
yaqinlik bilan sodir bo’ladi va asosan qaytarilmas hisoblaniladi. Girudinning N-terminal
hududiga 3 ta disulfide ko’prik bilan o’zaro bog’langan ixcham tuzulmani hosil qiladi.Qon
quyuqlashining V, Vll, Xlll faktorlariga ta’sir ko’rsatadi[5]. Apiraza trombotsitlar agregatsiyasini
pasaytiradi, ya’ni qon hujayralarining bir-biriga yopishib, quyqaga aylanishining oldini oladi.
Gialuronidaza to‘qimalar o‘rtasidagi o‘tkazuvchanlikni oshiradi va hujayralar orasidagi modda
almashinuvini yaxshilaydi. Lipaza va kollagenaza yog‘ va oqsil moddalarning parchalanishini
faollashtiradi, bu esa qon tomirlarini mustahkamlashga yordam beradi.
Varikoz kasalligida zuluk qo‘yish nuqtalari
; Zuluklarni to‘g‘ri nuqtalarga joylashtirish muhim
ahamiyatga ega bolib. Varikoz kasalligida quyidagi biologic faolnuqtalarga qo‘yilishi tavsiya
etiladi: Shikastlangan venalarning atrofida – to‘g‘ridan-to‘g‘ri venalar ustiga emas, balki uning
yon tomonlariga (2-3 sm uzoqlikda) qo‘yiladi. Son va boldir mushaklari atrofida – qon
aylanishini yaxshilash uchun ushbu sohalarga qo‘yiladi. Chanoq sohasida – venoz qon
aylanishining umumiy yaxshilanishi uchun qo‘llaniladi. Jigar sohasi – jigar faoliyatini qo‘llab-
quvvatlash va organizmdan toksinlarni chiqarish uchun tavsiya etiladi. Bir seans davomida
odatda 3-7 ta zuluk ishlatiladi. Kurs 7-10 muolajadan iborat bo‘lib, ularning har biri 3-5 kun
oralig‘ida o‘tkaziladi. Girudoterapiya tabiiy va muolajaviy usul bo‘lsa ham, ba’zi nojo‘ya
ta’sirlar kuzatilishi mumkin: Allergik reaksiya – ba’zi odamlarda zuluk so‘lagiga allergiya
kuzatilishi mumkin. Qon ketishi – zuluklar qonni suyultirgani sababli, ba’zan uzoq davom
etuvchi qon ketishlari kuzatilishi mumkin. Terining qizarishi va shish – muolaja o‘tkazilgan
joylarda qizarish va yengil shish paydo bo‘lishi mumkin. Infeksiya xavfi – noto‘g‘ri antiseptika
yoki gigiyenaga rioya qilinmaganida infeksiya rivojlanishi ehtimoli mavjud. Kamqonlik
(anemiya) – ko‘p va tez-tez o‘tkaziladigan girudoterapiya seanslari qonda hemoglobin
darajasining pasayishiga olib kelishi mumkin. Shuning uchun girudoterapiya shifokor nazorati
ostida amalga oshirilishi tavsiya etiladi. Ayniqsa, qandli diabet, gemofiliya, onkologik kasalliklar
va homiladorlik holatlarida zuluk bilan davolanish tavsiya etilmaydi.
Xulosa:
Varikoz kasalligi – bu venoz tizimning surunkali yetishmovchiligi bilan bog‘liq
patologik holat bo‘lib, unda venalarning kengayishi va qon aylanishining buzilishi kuzatiladi.
Kasallik rivojlanishining asosiy omillari orasida irsiy moyillik, uzoq vaqt davomida tik yoki
o‘tirib ishlash, gormonal o‘zgarishlar, noto‘g‘ri ovqatlanish va kamharakat turmush tarzi muhim
o‘rin tutadi. Xulosa o'mida shuni aytish kerakki, varikoz kasalligi hozirgi kunda sezilarli
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
darajada ko'payib borayotgan kasalliklaridan biri bo'lib, uni davolash uchun xalq tabobatidan
foydalanish juda samaralidir. Varikoz kasalligini davolashda ishlatiladigan dori vositalarining
organizmga nojo'ya ta'sirlari ko'p. Sintetik vositalardan ko'ra tabiiy mahsulotlar organizmga tez
ta'sir ko'rsatadi hamda oson so'riladi. Shuningdek, tabiiy mahsulotlarning tannarxi sintetik dori
vositalaridan ancha arzon. Shuning uchun ham varikoz kasalligini davolashda ayniqsa, ushbu
kasallikning dastlabki bosqichida xalq tabobatidan foydalanish har tomonlama samarali.
Foydalanilgan adabiotlar:
1. Xolmirzayev S. S. Flebologiya asoslari. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy nashriyoti, 2018.
2. Веденский А.Н. Варикозная болезнь. Л., Медицина, 1983.
3. Ю.Л. Шевченко Ю.М. Стойко клиническая флебология. М., ДПК Пресс, 2016.
4. Karimov A. T. Tibbiyotda muqobil davolash usullari. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2020.
5.https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Lipaza.
6. Nurmatov U. H. Girudoterapiya va uning zamonaviy tibbiyotdagi ahamiyati. – Samarqand:
Ilmiy Nashr, 2019.
