JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Jo‘raqulova (Axmatova) Feruza
TMS instituti "pedagogika va psixologiya"
kafedrasida jismoniy madaniyat va sport fanidan o‘qituvchi
VOLLEYBOLGA TAYYORGARLIK MASHG'ULOTLARIDA TALABALARNI
JAMOA BILAN MUVAFFAQIYATLI ISHLAY OLISHGA O'RGATISH USULLARI
Annotatsiya:
Ushbu maqolada voleybol bo‘yicha tayyorgarlik mashg‘ulotlarida talabalarni
jamoaviy hamkorlikka o‘rgatishning samarali usullari yoritiladi. Jamoaviy o‘yin bo‘lgan
voleybolda har bir ishtirokchining o‘zaro muvofiqlashtirilgan harakati g‘alabaning asosiy
omillaridan biri hisoblanadi. Shu sababli, mashg‘ulot jarayonida nafaqat texnik va taktik
ko‘nikmalar, balki jamoa ichida muloqot qilish, o‘zaro yordam, liderlik va mas’uliyat hissi kabi
psixologik-ijtimoiy ko‘nikmalarni shakllantirish muhim ahamiyat kasb etadi. Maqolada ushbu
maqsadga erishish uchun qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan o‘yinli uslublar, juftlik va guruhli
mashqlar, muammoli vaziyatlar asosida ishlash, hamda o‘zaro tahlil va fikr almashuv metodlari
tahlil qilinadi. Shuningdek, talabalarni ruhlantirish, ularni bir-biriga ishonch asosida harakat
qilishga undash bo‘yicha amaliy tavsiyalar keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
voleybol, tayyorgarlik mashg‘ulotlari, talabalar, jamoaviy ish, hamkorlik,
metodika, psixologik ko‘nikmalar, sport pedagogikasi, o‘yin uslublari, jismoniy tarbiya.
Kirish
Voleybol — bu faqat individual texnika va jismoniy salohiyat emas, balki jamoa ichidagi
uyg‘unlik, o‘zaro ishonch va hamkorlik talab qiladigan sport turidir. Ayniqsa, oliy ta’lim
muassasalarida jismoniy tarbiya mashg‘ulotlari doirasida talabalarni voleybolga tayyorlashda,
ularning nafaqat texnik malakasi, balki jamoaviy fikrlash va ishlash ko‘nikmasi ham shakllanishi
muhim hisoblanadi.
Voleybolda ham boshqa sport turlari kabi o‘rgatishning asosiy vositasi jismoniy mashqlardir. Bu
mashqlar voleybolchilarning texnikasi, taktikasi va umumiy jismoniy tayyorgarligini
shakllantirishda muhim o‘rin tutadi. Ular juda turli-tumandir — umumiy rivojlantiruvchi
mashqlar, maxsus tayyorgarlik mashqlari, texnik va taktik elementlarni takomillashtiruvchi
mashqlar, shuningdek, o‘yin holatlariga asoslangan kompleks mashqlar.
Shuning uchun ular o‘rgatish bosqichida bajarilishi kerak bo‘lgan ma’lum vazifalarni hal qilish
darajasiga qarab turkumlanadi. Bu turkumlanish voleybolchilarning musobaqa faoliyati va
ularning tayyorgarlik jarayonining bosqichlari asosida shakllanadi. Masalan, boshlang‘ich
bosqichdagi mashqlar ko‘proq umumiy jismoniy sifatlarni rivojlantirishga, asosiy bosqichdagi
mashqlar esa texnik ko‘nikmalarni chuqurlashtirish va barqarorlashtirishga qaratilgan bo‘ladi.
Yuqori sport mahorati bosqichida esa murakkab taktika, tezkor qaror qabul qilish va raqib
harakatlariga javob berish qobiliyatini rivojlantirishga alohida e’tibor qaratiladi.
Jamoaviylik – bu a’zolar o‘rtasida o‘zaro yordam, mas’uliyatni bo‘lishish, umumiy maqsadga
intilish orqali natijaga erishishdir. Voleybolda bu holat ayniqsa to‘pni uzatish, zarba berish,
mudofaa va himoya harakatlarida yaqqol namoyon bo‘ladi. Har bir o‘yinchining o‘z vazifasini
to‘g‘ri bajarishi jamoa yutug‘ini belgilaydi.
Talabalarni jamoa bilan ishlashga o‘rgatishning bosqichlari
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
a) Ijtimoiy-psixologik muhit yaratish
Mashg‘ulotlarning dastlabki bosqichida do‘stona, o‘zaro ishonchga asoslangan muhit
shakllantiriladi. O‘quvchilar bir-birlari bilan tanishadi, guruhlarga bo‘linadi, muomala o‘rnatadi.
b) Roli taqsimlangan mashqlar
O‘yinchilar orasida pozitsiyalar (smasher, bloklovchi, uzatuvchi va h.k.) belgilab beriladi. Har
bir ishtirokchi o‘z roli va vazifasini biladi. Bu orqali jamoaviy javobgarlik va o‘zaro yordam
kuchayadi.
c) Birgalikdagi topshiriqlar
Masalan, “3 zarbali kombinatsiya”, “himoya va hujum aylanishi” kabi topshiriqlar o‘yinchilar
o‘rtasida muvofiqlashtirilgan harakatni talab qiladi. Bu orqali o‘zaro muloqot, e’tibor va ishonch
shakllanadi.
d) O‘zaro tahlil va fikr almashish
Har bir mashg‘ulotdan so‘ng kichik tahlil o‘tkazish tavsiya etiladi. Talabalar bir-birining
harakatiga fikr bildiradi, ijobiy jihatlar va kamchiliklar muhokama qilinadi. Bu o‘z-o‘zini va
jamoani tahlil qilishni o‘rgatadi.
Pedagogik va psixologik usullar
Usul nomi
Maqsadi
Muloqotni rag‘batlantirish
O‘yinchilar o‘rtasidagi ishonch va ochiq
muloqotni rivojlantirish
Raqobatli juftlik mashqlari
Hamkorlikda ishlashni raqobat orqali
kuchaytirish
Ijobiy baholash usuli
Harakatni rag‘batlantirish va motivatsiyani
oshirish
Roli almashish texnikasi
Har bir o‘yinchining jamoada turli vazifani
his qilishi
Mashg‘ulotda qo‘llaniladigan amaliy mashqlar
-“3 kishilik aylanishli to‘p uzatish” – uzatuvchi, qabul qiluvchi va yakunlovchi o‘yinchilar
birgalikda ishlaydi;
-“Zanjirli bloklash” – bir nechta o‘yinchi birgalikda to‘pni to‘sishga harakat qiladi;
-“Kodli chaqiriq” – o‘yinchilar oldindan kelishilgan signal orqali harakat qiladi;
-“To‘pni o‘ldirmasdan 10 uzatma” – jamoa ichida bir-biriga to‘p uzatishni davom ettirish.
Sportchilarning musobaqalarda muvaffaqiyatli ishtirok etishi, ularning aynan shu sport turiga xos
bo‘lgan harakat malakalarini yuqori darajada, ya’ni maromiga yetkazib bajara olishlariga bog‘liq.
Harakat malakasini mahorat bilan, ya’ni texnik jihatdan mukammal tarzda ijro etish esa o‘z-
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
o‘zidan yuzaga kelmaydi – bu ko‘p yillik tizimli sport mashg‘ulotlari, trener nazorati va qat’iy
mashg‘ulot rejalarining natijasidir.
Harakat malakalarini ijro etish texnikasi qanchalik mukammallashgan bo‘lsa, sportchining
musobaqalarda g‘alabaga erishish imkoniyati ham shunchalik yuqori bo‘ladi. Texnik jihatdan
mukammal tayyorgarlik sportchiga nafaqat harakatni to‘g‘ri bajarish, balki real musobaqa
sharoitida samarali qarorlar qabul qilish, to‘g‘ri joylashish, vaqtni to‘g‘ri baholash va raqibning
harakatiga moslashish imkonini beradi.
Musobaqada g‘alabaga erishish – bu sportchining asosiy maqsadidir. Biroq bu g‘alaba tasodifan
kelmaydi, balki sportchining aniq reja asosida amalga oshiriladigan, ma’lum va yakuniy
natijalarni ko‘zlagan uzviy harakatlari natijasidir. Shu boisdan texnik tayyorgarlik sport
mashg‘ulotlarining, umuman olganda, sport faoliyatining asosiy negizi hisoblanadi.
Texnik tayyorgarlik orqali sportchi o‘ziga xos harakatlar tizimini shakllantiradi. Bu harakatlar
sport turiga xos bo‘lib, ular o‘zaro uyg‘un, izchil va muvozanatli bajarilishi talab etiladi. Aynan
shu mahorat sportchining individual yondashuvi, o‘z ustida doimiy ishlashi va trener bilan
doimiy aloqasi natijasida shakllanadi.
Sportchilarni yuqori natijalarga erishtirish uchun texnik tayyorgarlikni faqat boshlang‘ich
bosqichda emas, balki butun sport faoliyati davomida asosiy e’tibor markazida bo‘lishi zarur.
Shu bilan birga, bu jarayon boshqa tayyorgarlik shakllari (jismoniy, ruhiy, taktik va nazariy)
bilan uyg‘unlikda olib borilishi kerak.
Xulosa
Voleybolda jamoaviylikni shakllantirish — bu nafaqat sportchi sifatida, balki shaxs sifatida ham
talabalarni kamol toptirish demakdir. Yuqoridagi metodlar orqali talabalar o‘zaro yordam,
ishonch va mas’uliyatga asoslangan muhitda harakat qilishni o‘rganadi.
Adabiyotlar roʻyxati:
1. Пулатов А.А., Исроилов Ш.Х., Қурбонова М.А., Кдирова М.А. I-IV курс талабалари
билан семинар ва услубий машғулотлар ўтказиш бўйича услубий ишланмалар (волейбол
назарияси ва услубияти бўйича). Т., 2008. –78 б.
2. Пулатов А.А. Ёш волейболчилар тезкорлик-куч сифатларини шакллантириш услубияти.
// Услубий қўлланма. Т.: 2008. – 38 б
