JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wordlyknowledge.uz
ILMIY METODIK
JURNAL
291
Nematov Elbek Ulug'bekovich
Romitan tuman 1-son politexnikumining
“Fizika” fani o’qituvchisi
.
YORUG‘LIK OQIMI VA UNING KUCHI.
YORITILGANLIK QONUNI
Annotatsiya:
Ushbu maqolada yorug‘lik oqimi, yorug‘likning kuchi va yoritilganlik
tushunchalari ilmiy asosda yoritilgan. Yorug‘lik oqimining fizik tabiatini, o‘lchov birliklarini va
uning amaliyotdagi ahamiyatini tahlil qilish orqali, turli yoritish tizimlarining samaradorligi va
inson hayotidagi o‘rni ochib berilgan. Shuningdek, yoritilganlik qonunlari, xususan,
yoritilganlikning masofaga bog‘liqligi, yoritish darajasini hisoblash usullari va ushbu
qonunlarning texnika, tibbiyot, arxitektura hamda kundalik hayotdagi qo‘llanilishi batafsil ko‘rib
chiqilgan.
Аннотатция :
В данной статье на научной основе рассматриваются понятия светового
потока, силы света и освещенности. Путем анализа физической сущности светового
потока, единиц его измерения и практического значения раскрывается эффективность
различных систем освещения и их роль в жизни человека. Также подробно
рассматриваются законы освещенности, в частности, зависимость освещенности от
расстояния, методы расчета уровня освещенности и применение этих законов в технике,
медицине, архитектуре и быту.
Annotatsion :
This article discusses the concepts of luminous flux, luminous intensity, and
illumination on a scientific basis. By analyzing the physical nature of luminous flux, its units of
measurement, and its practical significance, the effectiveness of various lighting systems and
their role in human life are revealed. The laws of illumination, in particular, the dependence of
illumination on distance, methods for calculating the level of illumination, and the application of
these laws in technology, medicine, architecture, and everyday life are also examined in detail.
Kalit so‘zlar:
Yorug‘lik oqimi, yorug‘lik kuchi, yoritilganlik, lyumen, yoritish tizimi, yorug‘lik
manbai, fizik kattalik, masofa, yoritilganlik qonuni.
Kirish
Yorug‘lik — elektromagnit to‘lqinlarning inson ko‘zi tomonidan seziladigan qismini
tashkil etadi. Yorug‘likning tarqalishi, intensivligi va uning moddalar bilan o‘zaro ta’siri fizikada
alohida o‘rganiladi. Yorug‘lik oqimi va uning kuchi, yoritilganlik darajasi insonning atrof-
muhitni idrok etishida muhim rol o‘ynaydi. Zamonaviy texnologiyalar, ayniqsa energiya
samaradorligi talab etilayotgan davrda, yorug‘lik manbalarining to‘g‘ri tanlanishi va
joylashtirilishi muhim ahamiyatga ega.
1. Yorug‘lik oqimi tushunchasi
Yorug‘lik oqimi — bu yorug‘lik manbai tomonidan bir soniyada chiqariladigan
elektromagnit to‘lqinlar oqimining umumiy miqdoridir. U
lyumen (lm)
birligida o‘lchanadi. Bu
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wordlyknowledge.uz
ILMIY METODIK
JURNAL
292
fizik kattalik inson ko‘zi sezadigan yorug‘lik miqdorini ifodalaydi. Yorug‘lik oqimi yorug‘lik
manbaining qanday kuch bilan nurlanishini ko‘rsatadi.
Masalan, oddiy elektr lampasi 800 lm yorug‘lik oqimini tarqatadi, bu esa taxminan 60 Vt
quvvatdagi lampaning chiqarayotgan yorug‘ligini anglatadi.
2. Yorug‘lik kuchi
Yorug‘lik kuchi — bu yorug‘lik manbai tomonidan muayyan yo‘nalishda chiqarilayotgan
yorug‘lik oqimining zichligini bildiradi. U
kandela (cd)
birligida o‘lchanadi. Yorug‘lik kuchi
manba nurlanayotgan burchakni ham hisobga oladi:
I=ΦΩI = \frac{\Phi}{\Omega}
Bu yerda:
II — yorug‘lik kuchi (kandela),
Φ\Phi — yorug‘lik oqimi (lyumen),
Ω\Omega — fazoviy burchak (steradian).
Kandela xalqaro birliklar tizimidagi asosiy birliklardan biridir va yorug‘lik texnikasida keng
qo‘llaniladi.
3. Yoritilganlik va uning qonunlari
Yoritilganlik (yoki yoritish darajasi) – bu biror tekislikka tushayotgan yorug‘lik oqimining shu
tekislik yuzasiga nisbatan zichligidir. U
lyuks (lx)
bilan o‘lchanadi.
E=ΦSE = \frac{\Phi}{S}
Bu yerda:
EE — yoritilganlik (lyuks),
Φ\Phi — yorug‘lik oqimi (lyumen),
SS — yoritilgan yuzaning maydoni (m²).
Yoritilganlik qonuni
Yoritilganlik manbaga bo‘lgan masofaning kvadratiga teskari proporsionaldir. Bu fizik qonun
quyidagi formulada ifodalanadi:
E=I
⋅
cos
θr2E = \frac{I \cdot \cos \theta}{r^2}
Bu yerda:
EE — yoritilganlik,
II — yorug‘lik kuchi,
rr — manbadan yoritilayotgan nuqtaga bo‘lgan masofa,
θ\theta — yorug‘lik tushish burchagi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wordlyknowledge.uz
ILMIY METODIK
JURNAL
293
Agar yorug‘lik normal tushsa (ya’ni θ=0
∘
\theta = 0^\circ), unda cos
θ=1\cos \theta = 1, va
formuladan:
E=Ir2E = \frac{I}{r^2}
Bu qonun orqali, yoritilganlikning manbadan uzoqlashgan sari qanday o‘zgarishini aniqlash
mumkin. Masalan, masofa ikki baravar oshirilsa, yoritilganlik to‘rt baravar kamayadi.
4. Yorug‘likning amaliy ahamiyati
Yorug‘lik oqimi, yorug‘lik kuchi va yoritilganlik ko‘plab sohalarda qo‘llaniladi:
Arxitektura va dizayn
: ichki va tashqi makonlarda qulaylik yaratish uchun optimal yoritish tizimi
tanlanadi.
Tibbiyot
: operatsion xonalar yoki laboratoriyalarda yoritilganlik darajasi yuqori bo‘lishi kerak.
San’at va teatr
: yorug‘lik kuchi orqali sahna va asarlarni estetik jihatdan yoritish mumkin.
Kundalik hayot
: ish joyi, o‘qish xonasi, ko‘chalar va transport vositalarining yoritilishi inson
salomatligi va xavfsizligi uchun muhim.
5. Energiya tejamkor yoritish tizimlari
Zamonaviy energiya tejovchi lampalar (LED, CFL) yorug‘lik oqimi va kuchi bo‘yicha ancha
samaraliroqdir. Masalan, 10 Vt LED chiroq 800 lm yorug‘lik oqimi bera oladi, bu esa 60 Vt
halogen lampaga teng. Bu orqali energiya sarfini kamaytirish mumkin.
Xulosa
Yorug‘lik oqimi, kuchi va yoritilganlik qonunlari — bu nafaqat fizikaning muhim bo‘limi, balki
kundalik hayotda va texnik sohalarda amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan tushunchalardir. Ushbu
kattaliklar orqali insonlar uchun qulay va xavfsiz muhit yaratiladi, energiya tejashga erishiladi
hamda turmush sifati oshiriladi. Shuning uchun bu sohada ilmiy yondashuv va aniq hisob-kitoblar
muhimdir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.S.A. Akbarov.
Fizika asoslari
, Toshkent, 2018.
2.G.D. Landsberg.
Optika va yorug‘lik nazariyasi
, Moskva, 1980.
3.ISO 8995-1:2002.
Lighting of indoor work places
.
4.IESNA Lighting Handbook, 10th Edition.
5.Turakulovich, M. O. (2024). BASIC PRINCIPLES AND RULES OF INNOVATIVE
PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN THE EDUCATIONAL PROCESS.
Multidisciplinary
Journal of Science and Technology
,
4
(3), 836-843.
6.To’raqulovich, M. O. (2024). INNOVASION AXBOROT TEXNOLOGIYALARI VA ULARNI
TA’LIMDA
QO’LLASH
ISTIQBOLLARI.
Международный
журнал
научных
исследователей
,
9
(1), 190-193.
7.Murodov, O. T. R. (2024). SUN'IY INTELLEKT VA MASHINASOZLIK ASOSLARINI
MAKTABLARDA O ‘RGATISH IMKONIYATLARI.
The latest pedagogical and psychological
innovations in education
,
1
(2), 73-79.
8.Murodov, O. T. R. (2024). INFORMATIKA FANINING ZAMONAVIY TA'LIMDAGI O ‘RNI
VA AHAMIYATI.
The latest pedagogical and psychological innovations in education
,
1
(2), 52-
58.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wordlyknowledge.uz
ILMIY METODIK
JURNAL
294
9.TO’RAQULOVICH, M. O. (2025). KIBERXUJUMLAR TURLARI VA ULARDAN
HIMOYALANISH.
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 72-75.
10.
TO’RAQULOVICH, M. O. (2025). OPERATSION TIZIMLAR TAVSIFI.
PEDAGOGIK
TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 88-91.
11.
TO’RAQULOVICH, M. O. (2025). AXBOROT TIZIMLARINI HIMOYALASH
VOSITALARI: NAZARIY ASOSLAR VA AMALIY QO’LLANILISHI.
PEDAGOGIK
TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 76-79.
12.
TO’RAQULOVICH, M. O. (2025). RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING BUGUNGI
KUNDAGI O ‘RNI.
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 92-95.
13.
TO’RAQULOVICH, M. O. (2025). INFORMATIKA VA AXBOROT TEXNOLOGIYALARI
FANI O'QITISHDA ZAMONAVIY TEXNOLOGIYALARNI QO'LLASH.
PEDAGOGIK
TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 96-99.
14.
TO’RAQULOVICH,
M.
O.
(2025).
INTERNETDAN
XAVFSIZ
FOYDALANISH.
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 84-87.
15.
TO’RAQULOVICH,
M.
O.
(2025).
ELEKTRON
POCHTADAN
FOYDALANISH.
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 80-83.
