JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wordlyknowledge.uz
ILMIY METODIK
JURNAL
279
Avezova Gullola Elmurodovna
Romitan tuman 1-son politexnikumining
Davlat va huquq asoslari fani o‘qituvchisi.
XALQARO HUQUQ: NAZARIY ASOSLARI, AMALIY QO‘LLANILISHI VA
DOLZARB MASALALARI
Annotatsiya:
Mazkur ilmiy maqolada xalqaro huquqning shakllanish tarixi, nazariy asoslari,
asosiy prinsiplari, subyektlari hamda huquqiy manbalari haqida chuqur tahlil yuritilgan. Unda
xalqaro huquqning tinchlikni saqlash, urush va mojarolarni oldini olish, inson huquqlarini himoya
qilishdagi o„rni ochib beriladi. Xalqaro shartnomalar, huquqiy mas'uliyat, xalqaro tashkilotlar va
xalqaro sudlar faoliyati ham yoritiladi. Shuningdek, XXI asrda xalqaro huquq oldida turgan
muammolar va ularni hal qilish yo„llari tahlil qilinadi. Maqola yuridik yo„nalishdagi talabalar,
ilmiy tadqiqotchilar va xalqaro munosabatlarga qiziquvchilar uchun mo„ljallangan.
Аннотатция:
В научной статье дается глубокий анализ истории становления
международного права, его теоретических основ, основных принципов, субъектов и
правовых источников. Раскрывается роль международного права в поддержании мира,
предотвращении войн и конфликтов, защите прав человека. Также рассматриваются
международные договоры, юридическая ответственность, деятельность международных
организаций и международных судов. Анализируются проблемы, стоящие перед
международным правом в XXI веке, и пути их решения. Статья предназначена для
студентов юридических факультетов, научных работников и лиц, интересующихся
международными отношениями.
Annotatsion:
This scientific article provides an in-depth analysis of the history of the formation
of international law, its theoretical foundations, basic principles, subjects and legal sources. It
reveals the role of international law in maintaining peace, preventing war and conflicts, and
protecting human rights. It also covers international treaties, legal responsibility, the activities of
international organizations and international courts. It also analyzes the problems facing
international law in the 21st century and ways to solve them. The article is intended for students
of law, researchers and those interested in international relations.
Kalit so‘zlar:
xalqaro huquq, xalqaro munosabatlar, davlatlararo shartnoma, BMT,
xalqaro tashkilotlar, inson huquqlari, xalqaro sudlar, suverenitet, tinchlik, mojarolar.
Kirish
Global siyosiy, iqtisodiy va ekologik muammolar ortib borayotgan bir paytda xalqaro
huquqning ahamiyati har qachongidan ham ortib bormoqda. Davlatlar va xalqaro tashkilotlar
o„rtasidagi hamkorlik, nizolarni huquqiy yo„l bilan hal qilish, inson huquqlarini himoya qilish
kabi masalalarda xalqaro huquqning o„rni beqiyosdir. Shu bois, uning nazariy asoslarini chuqur
o„rganish va amaliyotdagi rolini anglash dolzarb masala bo„lib qolmoqda.
Xalqaro huquq tushunchasi va rivojlanish bosqichlari
Xalqaro huquq – bu davlatlar, millatlar, xalqaro tashkilotlar o„rtasidagi munosabatlarni
tartibga soluvchi huquqiy normalar tizimidir. Uning asosiy vazifasi xalqaro tinchlikni saqlash,
xavfsizlikni ta‟minlash, ijtimoiy-iqtisodiy hamkorlikni rivojlantirishdir.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wordlyknowledge.uz
ILMIY METODIK
JURNAL
280
Rivojlanish bosqichlari:
Qadimgi davr:
Misr, Vavilon, Xitoy va Hindiston davlatlari o„rtasida shartnomalar mavjud
bo„lgan. Bu shartnomalar diplomatik elchilik va urush qoidalarini tartibga solgan.
O‘rta asrlar:
Papalik va monarxiyalar o„rtasidagi shartnomalar xalqaro munosabatlarga
asos solgan.
Vestfaliya tizimi (1648):
Davlat suvereniteti prinsipi joriy etildi.
XX asr:
BMTning tashkil topishi (1945), xalqaro tashkilotlarning roli oshdi. Inson
huquqlari, ekologik xavfsizlik, yadroviy xavf-xatar kabi yangi sohalar huquqiy tartibga tushdi.
Xalqaro huquq prinsiplari
BMT Ustavining 2-moddasida xalqaro huquqning asosiy prinsiplari bayon etilgan. Ular
quyidagilardir:
1.
Davlatlar suveren tengligi
– har bir davlat, uning hududi, siyosiy tuzumi teng huquqqa ega.
2.
Zo‘ravonlikdan tiyilish
– davlatlar kuch ishlatmasdan nizolarni hal etishi kerak.
3.
Chegaralarning daxlsizligi
– davlatlarning hududiy yaxlitligi kafolatlanadi.
4.
Ichki ishlariga aralashmaslik
– boshqa davlatning siyosiy yoki iqtisodiy masalalariga aralashish
taqiqlanadi.
5.
Xalqaro majburiyatlarga rioya qilish
– shartnoma va bitimlar bajarilishi shart.
6.
Tinchliksevar yechimlar
– mojarolar diplomatik va huquqiy vositalar orqali hal qilinadi.
Bu prinsiplarga amal qilish xalqaro tartib va barqarorlikning kafolati hisoblanadi.
Xalqaro huquq subyektlari
1. Davlatlar
Xalqaro huquqning asosiy subyektidir. Davlat quyidagi belgilarga ega bo„lishi kerak: doimiy
aholi, aniq hudud, hukumat va boshqa davlatlar bilan munosabatga kirishish qobiliyati.
2. Xalqaro tashkilotlar
BMT, YUNESKO, Yevropa Ittifoqi, SHHT, OPEK kabi tuzilmalar xalqaro huquqning faol
subyektlaridir.
3. Millatlar va xalqlar
O„z taqdirini o„zi belgilash huquqi xalqaro normalarda tan olingan. Masalan, Falastin, Kurdiston.
4. Jismoniy va yuridik shaxslar
Xalqaro jinoyatlar (genotsid, urush jinoyatlari) bo„yicha javobgarlikka tortilishi mumkin.
Xalqaro Jinoyat Sudi bunga misoldir.
Xalqaro huquq manbalari
BMT Xalqaro sudining Nizomiga ko„ra asosiy manbalar quyidagilar:
Xalqaro shartnomalar
– ikki yoki ko„p tomonlama huquqiy hujjatlar.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wordlyknowledge.uz
ILMIY METODIK
JURNAL
281
Umumiy xalqaro urf-odatlar
– davlatlarning muntazam amaliyoti.
Huquqiy prinsiplar
– xalqaro huquqda tan olingan umumiy qoidalar.
Sud qarorlari va olimlar fikrlari
– ikkilamchi manba sifatida ishlatiladi.
Misol:
1949-yil Cenevradagi harbiy mahbuslar to‘g‘risidagi konvensiyalar
xalqaro
gumanitar huquqning asosidir.
Xalqaro huquqda shartnomalar va ular bilan bog‘liq masalalar
Xalqaro shartnomalar – bu xalqaro huquqiy majburiyatlarni belgilovchi asosiy hujjatlar
bo„lib, ular:
yozma shaklda bo„ladi,
ishtirokchi tomonlar tomonidan imzolanadi va ratifikatsiya qilinadi,
buzilishi huquqiy javobgarlikka olib keladi.
Vena konvensiyasi (1969)
– shartnomalar huquqining asosiy manbasi hisoblanadi.
Xalqaro huquqda inson huquqlarining o‘rni
Inson huquqlari xalqaro huquqning asosiy yo„nalishlaridan biridir. Asosiy hujjatlar:
Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi (1948)
Fuqarolik va siyosiy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro pakt (1966)
Yevropa inson huquqlari konvensiyasi (1950)
Bu hujjatlar asosida har bir insonning hayot, so„z erkinligi, diniy e‟tiqod, adolatli sudlov kabi
huquqlari xalqaro miqyosda kafolatlanadi.
Xalqaro tashkilotlar va sudlar
1. Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT)
Tinchlikni ta‟minlash, inson huquqlarini himoya qilish, rivojlanishga ko„maklashish asosiy
vazifalaridir.
2. Xalqaro Jinoyat Sudi
Urush jinoyatlari, insoniyatga qarshi jinoyatlar va genotsid bo„yicha jinoiy javobgarlikni
ta‟minlaydi.
3. Xalqaro sud (G‘agada)
Davlatlararo nizolarni hal etadi. Masalan, dengiz chegaralari, hududiy mojarolar.
Zamonaviy xalqaro huquq muammolari
1.
Xavfsizlik va terrorizm
– xalqaro huquqning kuch bilan bog„liq bo„lgan mojarolarga munosabati.
2.
Kiberxavfsizlik
– virtual makondagi huquqiy bo„shliqlar.
3.
Muhojirlar va qochqinlar muammosi
4.
Yadro qurollarining tarqalishi
– NPT (Non-Proliferation Treaty).
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wordlyknowledge.uz
ILMIY METODIK
JURNAL
282
5.
Iqlim o‘zgarishi va ekologik huquq
– Parij kelishuvi.
Xulosa
Xalqaro huquq zamonaviy dunyoda tinchlikni saqlash, global xavfsizlikni ta‟minlash va
insoniyat farovonligiga erishishda muhim o„rin tutadi. Davlatlar, tashkilotlar va fuqarolar bu
normalarga amal qilgan holda barqaror va adolatli jamiyat qurishga xizmat qiladilar. Shu bois,
xalqaro huquqni o„rganish, uni rivojlantirish va hurmat qilish har bir zamonaviy davlatning
strategik vazifasidir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Vaxabov A.V. “Xalqaro huquq asoslari”. – Toshkent: O„zbekiston, 2019.
2.
Qodirov A.Sh., Mirzayev S.X. “Xalqaro huquq va xalqaro tashkilotlar”. – T.: TSU,
2022.
3.
Malcolm N. Shaw.
International Law
, 9th Edition. – Cambridge University Press,
2021.
4.
United Nations Charter, 1945.
5.
Turakulovich, M. O. (2024). BASIC PRINCIPLES AND RULES OF
INNOVATIVE
PEDAGOGICAL
TECHNOLOGIES
IN
THE
EDUCATIONAL
PROCESS.
Multidisciplinary Journal of Science and Technology
,
4
(3), 836-843.
6.
To‟raqulovich, M. O. (2024). INNOVASION AXBOROT TEXNOLOGIYALARI
VA ULARNI TA‟LIMDA QO‟LLASH ISTIQBOLLARI.
Международный журнал научных
исследователей
,
9
(1), 190-193.
7.
Murodov, O. T. R. (2024). SUN'IY INTELLEKT VA MASHINASOZLIK
ASOSLARINI MAKTABLARDA O „RGATISH IMKONIYATLARI.
The latest pedagogical
and psychological innovations in education
,
1
(2), 73-79.
8.
Murodov, O. T. R. (2024). INFORMATIKA FANINING ZAMONAVIY
TA'LIMDAGI O „RNI VA AHAMIYATI.
The latest pedagogical and psychological innovations
in education
,
1
(2), 52-58.
9.
TO‟RAQULOVICH, M. O. (2025). KIBERXUJUMLAR TURLARI VA
ULARDAN HIMOYALANISH.
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 72-75.
10.
TO‟RAQULOVICH,
M.
O.
(2025).
OPERATSION
TIZIMLAR
TAVSIFI.
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 88-91.
11.
TO‟RAQULOVICH, M. O. (2025). AXBOROT TIZIMLARINI HIMOYALASH
VOSITALARI: NAZARIY ASOSLAR VA AMALIY QO‟LLANILISHI.
PEDAGOGIK
TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 76-79.
12.
TO‟RAQULOVICH, M. O. (2025). RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING
BUGUNGI KUNDAGI O „RNI.
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 92-95.
13.
TO‟RAQULOVICH, M. O. (2025). INFORMATIKA VA AXBOROT
TEXNOLOGIYALARI
FANI
O'QITISHDA
ZAMONAVIY
TEXNOLOGIYALARNI
QO'LLASH.
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 96-99.
14.
TO‟RAQULOVICH,
M.
O.
(2025).
INTERNETDAN
XAVFSIZ
FOYDALANISH.
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 84-87.
15.
TO‟RAQULOVICH,
M.
O.
(2025).
ELEKTRON
POCHTADAN
FOYDALANISH.
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 80-83.
