JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wordlyknowledge.uz
ILMIY METODIK
JURNAL
275
Jamilova Guluruxxon Akobirovna
Romitan tuman 1-son politexnikumining
“Informatika va axborot texnologiyalar” fani o’qituvchisi
GLOBALLASHUV JARAYONIDA KIBERXAVFSIZLIKNING
TUTGAN O‘RNI
ANNOTATSIYA:
Ushbu ilmiy maqolada globallashuvning zamonaviy bosqichida axborot
texnologiyalarining keng tarqalishi bilan bog„liq holda vujudga kelayotgan kiberxavfsizlik
muammolari har tomonlama tahlil qilinadi. Xususan, internet tarmog„i va raqamli tizimlarning
kengayishi kiberhujumlar, ma‟lumotlar o„g„riligi, kiberjinoyatlar kabi xavf-xatarlarni yuzaga
keltirmoqda. Maqolada global miqyosdagi xavfsizlik siyosati, xalqaro tashkilotlarning roli,
O„zbekistondagi yondashuv va mavjud yechimlar atroflicha yoritiladi.
АННОТАТЦИЯ:
В данной научной статье всесторонне анализируются возникающие
проблемы кибербезопасности, связанные с широким использованием информационных
технологий в современную эпоху глобализации. В частности, расширение Интернета и
цифровых систем создает такие угрозы, как кибератаки, кража данных и
киберпреступность. В статье всесторонне освещаются глобальная политика безопасности,
роль международных организаций, подход в Узбекистане и существующие решения.
ANNOTATSION:
This scientific article comprehensively analyzes the emerging cybersecurity
problems associated with the widespread use of information technologies in the modern era of
globalization. In particular, the expansion of the Internet and digital systems creates threats such
as cyberattacks, data theft, and cybercrime. The article comprehensively covers global security
policy, the role of international organizations, the approach in Uzbekistan, and existing solutions.
Kalit so‘zlar:
globallashuv, kiberxavfsizlik, axborot texnologiyalari, raqamli xavfsizlik,
kiberhujum, qonunchilik, xalqaro hamkorlik, axborot xavfsizligi.
KIRISH
Globallashuv – bu zamonaviy dunyoning ajralmas xususiyatiga aylangan ijtimoiy, siyosiy va
texnologik jarayon bo„lib, unda insonlar, kompaniyalar va davlatlar o„rtasidagi aloqalar yildan-
yilga chuqurlashmoqda. Ayniqsa, axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining jadal rivojlanishi
inson faoliyatining barcha sohalarini raqamlashtirishga olib keldi. Internet, sun‟iy intellekt,
bulutli texnologiyalar, elektron hukumat, elektron to„lov tizimlari – bularning barchasi raqamli
infratuzilmaga asoslangan yangi ijtimoiy tuzumni shakllantirmoqda.
Shu bilan birga, ushbu taraqqiyot jarayoni bilan bir qatorda kiber makonda xavfsizlik tahdidlari
ham ortib bormoqda. Dastlabki oddiy viruslardan tortib, bugungi murakkab tarmoqli
kiberhujumlargacha bo„lgan tahdidlar davlatlar va jamiyatlar xavfsizligiga jiddiy xavf
tug„dirmoqda. Kiberxavfsizlik esa globallashuv jarayonining strategik omillaridan biriga aylandi.
ASOSIY QISM
1. Globallashuv va axborot texnologiyalari evolyutsiyasi
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wordlyknowledge.uz
ILMIY METODIK
JURNAL
276
Globallashuv jarayoni so„nggi 50 yil ichida dunyo bo„ylab iqtisodiy aloqalarni kuchaytirib,
raqamli almashuv imkoniyatlarini kengaytirdi. Internet 1990-yillardan boshlab nafaqat ma‟lumot
olish vositasi, balki davlat boshqaruvi, tibbiyot, ta‟lim, transport va hatto mudofaa tizimining
ajralmas qismiga aylandi.
Dunyodagi har qanday jarayon real vaqt rejimida kuzatilishi, boshqarilishi, ulashilishi mumkin
bo„lib qoldi. Lekin shu bilan birga, har qanday tizimga masofadan turib aralashish imkoniyati
ham paydo bo„ldi. Bu esa yangi turdagi xavflarni –
kiberxavflarni
yuzaga keltirdi.
2. Kiberxavfsizlik tushunchasi va asosiy komponentlari
Kiberxavfsizlik – bu texnologik, tashkiliy va huquqiy choralar majmuidir. Uning asosiy vazifasi
quyidagilardan iborat:
Ma‟lumotlar yaxlitligi va maxfiyligini ta‟minlash;
Axborot tizimlarini noto„g„ri foydalanishdan himoya qilish;
Kiberhujumlar natijasida yuzaga keladigan iqtisodiy va ijtimoiy yo„qotishlarning oldini
olish;
Real vaqtda tahdidlarni aniqlash va bartaraf etish.
3. Kiber tahdidlarning turlari va misollar
Bugungi kunda dunyoda minglab kiberhujumlar sodir bo„lmoqda. Ular quyidagi turlarga
bo„linadi:
Kiber josuslik
: Davlat sirlarini yoki tijorat ma‟lumotlarini noqonuniy ravishda qo„lga
kiritish. Misol: AQSh va Xitoy o„rtasidagi axborot urushlari.
DDoS hujumlar
: Tarmoq xizmatlarini ishdan chiqarish uchun sun‟iy ortiqcha yuklatish.
Masalan, Estoniyada 2007-yilda yuz bergan kiberhujumlar.
Phishing
: Foydalanuvchini soxta sahifalar orqali aldab, shaxsiy ma‟lumotlarini qo„lga
kiritish.
Ransomware
: Ma‟lumotlarni bloklab, foydalanuvchidan pul talab qilish. WannaCry virusi
bunga misoldir.
4. Xalqaro huquqiy va siyosiy yondashuvlar
Ko„plab xalqaro tashkilotlar kiberxavfsizlikni ta‟minlash borasida me‟yoriy hujjatlar ishlab
chiqmoqda:
Budapesht konvensiyasi
(2001) – kiber jinoyatlarga qarshi kurash bo„yicha birinchi
xalqaro shartnoma;
ITU
– Xalqaro Telekommunikatsiya Ittifoqi kiberxavfsizlik bo„yicha ko„rsatmalar beradi;
ENISA
– Yevropa Ittifoqining axborot xavfsizligi agentligi;
NATO
– Kiberhujumni harbiy tahdid deb e‟lon qilgan ilk tashkilotlardan biri.
5. O‘zbekistonda kiberxavfsizlik siyosati
O„zbekiston Respublikasi "Raqamli O„zbekiston – 2030" strategiyasi doirasida kiberxavfsizlikni
milliy xavfsizlikning asosiy yo„nalishlaridan biri sifatida belgilagan. Ushbu strategiyada quyidagi
chora-tadbirlar belgilangan:
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wordlyknowledge.uz
ILMIY METODIK
JURNAL
277
Axborot xavfsizligi bo„yicha milliy markaz tashkil etish;
Davlat muassasalarida zamonaviy xavfsizlik tizimlarini joriy qilish;
Axborot texnologiyalari sohasi mutaxassislarini tayyorlash;
"Kiberxavfsizlik to„g„risida"gi qonun loyihasini ishlab chiqish.
O„zbekistonda kiberhujumlar bo„yicha xabardorlik darajasi yildan-yilga ortib bormoqda.
Ayniqsa, bank sektorida biometrik autentifikatsiya va ikki bosqichli tekshiruv tizimlari keng joriy
etilmoqda.
6. Kiberxavfsizlikda ta’limning o‘rni
Globallashuv sharoitida aholining axborot madaniyatini oshirish muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Bugungi yosh avlodni kiber makondagi xavflardan ogoh qilish, ularni mas‟uliyatli foydalanuvchi
sifatida tarbiyalash zarur.
O„zbekistonda oliy ta‟lim muassasalarida “Axborot xavfsizligi”, “Kiberxavfsizlik asoslari” kabi
fanlar kiritilgan. Bundan tashqari, maktab bosqichidan boshlab raqamli madaniyat asoslari
o„rgatilmoqda.
XULOSA
Kiberxavfsizlik masalasi hozirgi kunda har bir mamlakat, har bir tashkilot, hatto har bir shaxs
uchun dolzarb bo„lib qolmoqda. Globallashuv axborot tizimlarini ochiq va tezkor qilgan bo„lsa-
da, ayni paytda ularni himoyasiz qoldirish xavfini ham kuchaytirdi. Shu sababli kiberxavfsizlikni
ta‟minlash – bu nafaqat texnologik, balki ijtimoiy, siyosiy va madaniy muammo hamdir.
O„zbekiston bu borada jadal rivojlanib borayotgan davlatlardan biri bo„lib, xalqaro tajribani
o„zlashtirish va milliy yondashuvlarni joriy etishda muhim qadamlar tashlamoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Ibragimov T. “Kiberxavfsizlik asoslari”, Toshkent, 2021.
2.
Budapesht konvensiyasi, 2001 (Council of Europe).
3.
“Cybersecurity and Global Politics”, Cambridge University Press, 2022.
4.
ISO/IEC 27001:2022 – Axborot xavfsizligi boshqaruvi standarti.
5.
Turakulovich, M. O. (2024). BASIC PRINCIPLES AND RULES OF INNOVATIVE
PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN THE EDUCATIONAL PROCESS.
Multidisciplinary
Journal of Science and Technology
,
4
(3), 836-843.
6.
To‟raqulovich, M. O. (2024). INNOVASION AXBOROT TEXNOLOGIYALARI VA
ULARNI TA‟LIMDA QO‟LLASH ISTIQBOLLARI.
Международный журнал научных
исследователей
,
9
(1), 190-193.
7.
Murodov, O. T. R. (2024). SUN'IY INTELLEKT VA MASHINASOZLIK ASOSLARINI
MAKTABLARDA O „RGATISH IMKONIYATLARI.
The latest pedagogical and psychological
innovations in education
,
1
(2), 73-79.
8.
Murodov, O. T. R. (2024). INFORMATIKA FANINING ZAMONAVIY TA'LIMDAGI O
„RNI VA AHAMIYATI.
The latest pedagogical and psychological innovations in
education
,
1
(2), 52-58.
9.
TO‟RAQULOVICH, M. O. (2025). KIBERXUJUMLAR TURLARI VA ULARDAN
HIMOYALANISH.
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 72-75.
10.
TO‟RAQULOVICH, M. O. (2025). OPERATSION TIZIMLAR TAVSIFI.
PEDAGOGIK
TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 88-91.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wordlyknowledge.uz
ILMIY METODIK
JURNAL
278
11.
TO‟RAQULOVICH, M. O. (2025). AXBOROT TIZIMLARINI HIMOYALASH
VOSITALARI: NAZARIY ASOSLAR VA AMALIY QO‟LLANILISHI.
PEDAGOGIK
TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 76-79.
12.
TO‟RAQULOVICH, M. O. (2025). RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING BUGUNGI
KUNDAGI O „RNI.
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 92-95.
13.
TO‟RAQULOVICH,
M.
O.
(2025).
INFORMATIKA
VA
AXBOROT
TEXNOLOGIYALARI
FANI
O'QITISHDA
ZAMONAVIY
TEXNOLOGIYALARNI
QO'LLASH.
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 96-99.
14.
TO‟RAQULOVICH,
M.
O.
(2025).
INTERNETDAN
XAVFSIZ
FOYDALANISH.
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 84-87.
15.
TO‟RAQULOVICH,
M.
O.
(2025).
ELEKTRON
POCHTADAN
FOYDALANISH.
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1), 80-83.
