JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Nurboyeva Mahliyo Amaliddinovna
Guliston davlat pedagogika instituti
Tarix va san’atshunoslik kafedrasi o‘qituvchisi
TA’LIMNING DASTLABKI BOSQICHIDA BOLANING MUSIQIY RIVOJLANISHI,
BOLALAR BILAN BIRINCHI DARSLARNING ASOSIY MAZMUNI
Anotatsiya:
Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilari bilan musiqiy cholg‘ularini
o‘rganish uchun ilk qadam “Musiqa madaniyati” darslarining o‘ziga hosligi, Ta’limning
dastlabki bosqichida bolaning musiqiy rivojlanishi, bolalar bilan birinchi darslarning asosiy
mazmuni haqida ma’lumotlar keltirilgan. Musiqa madaniyati darslari oʼquvchilarda musiqani
idrok etish malakalarini oʼstirish, unga emotsional munosabatni shakllantirishdan iborat.
Kalit so‘zlar:
Musiqiy qobiliyat
,
kognitiv, optimistik, temperament, animatsion filmlar,
individual, amaliy va nazariy bilimlar, intellectual.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga fortepiano cholg‘usini chalishni o‘rgatish ko‘p kuch talab
qiladigan ko‘p qirrali va juda murakkab jarayondir. O‘ylaymanki, ta’limning boshlang‘ich davri
o‘qituvchi faoliyatidagi eng muhim va qiyin bosqich, bu farzandlarimizni keyingi rivojlanishiga
asos bo‘ladi. Boshlang‘ich ta’limning vazifasi bolani musiqa olami, uning ifodalash vositalari va
instrumental timsoli bilan ushbu yosh uchun qulay, badiiy va qiziqarli shaklda tanishtirishdir.
Ta’limning dastlabki yillaridanoq, o‘quvchi keng profilli musiqachi, ijodiy – eshitish, pianistik,
kognitiv qobiliyatlarni rivojlantirishni o‘qitish usullari va didaktik texnikasining yagona tizimida
moslashuvchan tarzda birlashtira oladigan o‘qituvchiga ehtiyoj seziladi. O‘qituvchining
mashaqqatli ishida zarur bo‘lgan barcha fazilatlarni sanab o‘tish qiyin. Bolalar o‘qituvchisi turli
xil iste’dodlarga ega bo‘lishi kerak, u ko‘p narsani bilishi va qila olishi kerak. Biroq, undan talab
qilinadigan eng muhim narsa bu bolalarga cheksiz muhabbatdir. Bolalar bilan ishlash faqat
o‘qituvchi bolalar psixologiyasining chuqur bilimiga tayanib, bolalik xususiyatlarini tushunsa,
muvaffaqiyatli bo‘lishi mumkin. O‘qituvchiga qo‘yiladigan asosiy talablardan biri - o‘quvchiga
nisbatan beqiyos xushmuomalalik va mutlaq hurmatdir. Haqiqiy ustoz, eng avvalo, haqiqiy
do‘st, suhbatdosh va maslahatchidir. O‘qituvchi va talaba o‘rtasidagi to‘liq o‘zaro tushunish
asosidagina yuqori natijalarga erishish mumkin.
O‘quvchilarni ilk
o‘quv mashg‘ulotiga tayyorlash.
O‘quvchi bilan darsga oldindan
tayyorgarlik ko‘rilib, ish rejasini o‘ylab ko‘rish, o‘rganish uchun aniq materialni tanlash
maqsadga muvofiq. Darslar tashkiliy, qiziqarli va hayajonli bo‘lishini ta’minlash o‘qituvchi
uchun muhim. Men birinchi darslarimni turli xil o‘yinlar tarzda o‘tkazaman. Bolaning e’tiborini
bir o‘yindan boshqasiga o‘tkazish darslarda ajralmas daqiqani vujudga keltiradi. Bu esa
o‘quvchining charchamasligini, qiziqish va istak bilan o‘qishini ta’minlaydi. O‘z his-
tuyg‘ularingizni bolaga yuklash emas, balki u bilan birga yaratish muhimdir. O‘qituvchining
kayfiyati har doim talabaga uzatiladi, shuning uchun o‘qituvchining shaxsiy hayotida nima
bo‘lishidan qat’i nazar, u sinfga do‘stona tabassum bilan kirishi, optimistik bo‘lishi va
o‘quvchiga ijodiy kuchini "yuqtirishi" shart. Yana bir muhim talab - o‘quvchilarning ota-onalari
bilan doimiy hamkorlik. Pedagogik takt nafaqat bolalarni, balki ota-onalarni ham mag‘lub etadi.
Ular bolaga psixologik xavfsizlik tuyg‘usini beradi, shuning uchun o‘quvchi bilan birinchi
darslarda ota-onalari hozir bo‘lishlari tavsiya etiladi deb o‘ylayman. Ota-onalar o‘qituvchiga
o‘quvchining yanada aniq va to‘liq tasavvurini yaratishga yordam beradi. Buning yordamida siz
bolangiz bilan aloqani tezroq topishingiz mumkin.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
O‘quvchi bilan aloqa o‘rnatish.
Sinfimga qadam qo‘ygan har bir yangi o‘quvchi o‘ziga xos
olam, o‘ziga xos xususiyatlar, xarakter, temperament, hali ishga solinmagan salohiyat va
qobiliyatga ega shaxs bo‘lib, ularni ochib berish albatta menga bog‘liq deb o‘ylayman. Bu
davrda alohida sezgirlik, chidamlilik va bu bolaning ichki dunyosi va manfaatlarini tushunish
qobiliyatini namoyon etish kerak. Bola uchun musiqa uyda, bolalar bog‘chasida kuylangan,
musiqiy ertak va animatsion filmlarda eshitilgan sevimli qo‘shiqlari tasvirida qoladi. Shuning
uchun ham hech qanday holatda o‘qituvchi o‘zining birinchi darslarini notalar, mashqlar va
barmoqlar bilan tanishtirish bilan boshlamasligi kerak. Men birinchi mashg‘ulotlarni o‘yinli
mashg‘ulotlarga aylantirishga harakat qilaman - o‘yinlar: biz qo‘shiq aytamiz, zarba beramiz,
qarsak chalamiz. O‘yin shaklida berilgan o‘quv materialini idrok etish osonroq, o‘ziga jalb qiladi
va o‘zingiz biror narsa qilish, eslash, takrorlash - ya’ni o‘rganish istagini uyg‘otadi. Bunday
vaziyatda bola osonroq "ochiladi" va biz bir-birimizni yaxshiroq bilib olishimiz oson kechadi.
O‘quvchilarning qobiliyatlarini aniqlash va rivojlantirish.
Musiqiy qobiliyatlar – bu
shaxsning individual xususiyatlari (musiqa sohasidagi odamning tabiiy iste’dodi), shu bilan
belgilanuvchi musiqiy tinglash , ritm hissi, musiqiy xotira kabi mezonlar, hissiy sezgirlik,
musiqiy fikrlash va tasavvurlardir. Musiqiy qobiliyatlar musiqiy faoliyat orqali rivojlanadi.
Barcha bolalarda musiqiy qobiliyatlar turlicha namoyon bo‘ladi. Bazi bolalarda mashg‘ulotning
ilk bosqichidan musiqiy qobiliyatlarning uchta asosiy turi: ritm, eshitish, xotira juda aniq
namoyon bo‘ladi, tez va oson rivojlanadi. Bu bolalarning musiqiy qobiliyatini ko‘rsatadi.
Musiqiy qobiliyatlarga bag‘ishlangan asarlar orasida B.M.Teplova "Musiqiy qobiliyatlar
psixologiyasi" kitobi alohida o‘rin tutadi.
Pianino chalishni o‘rganish nafaqat amaliy, nazariy va intellektual bilimlarni egallashni, balki
musiqiy qobiliyatlarni rivojlantirishni ham o‘z ichiga oladi: o‘quvchilarda musiqiylik. Musiqiylik
– bu o‘quvchilarning turli xil musiqiy faoliyat turlarida o‘zini faol namoyon etishiga imkon
beradigan qobiliyatlar yig‘indisi sifatida aniqlanadi. Musiqani tushunish, qo‘shiq aytish va
ifodali harakat qilish, musiqiy ijod bilan shug‘ullanish qobiliyati. Musiqiy qobiliyat musiqa
mazmunini his qilish qobiliyati bilan birgalikda musiqiylikni tashkil qiladi. Musiqachi o‘qituvchi
ikki omil – musiqa va o‘quvchining shaxsiyati, uning xususiyatlari, intilishlari va qobiliyatlari
bilan shug‘ullanishi kerak.
Ha, boshlang‘ich sinf o‘qituvchisining ishi, albatta, oson emas va o‘qituvchiga qo‘yiladigan
talablar haqiqatan ham juda qattiq. Ammo bu ishning mukofoti nihoyatda yuqori. Biz bolalarga
musiqaning sirli va ajoyib olamini ochamiz, ularni sehrli tovushlar olami bilan tanishtiramiz va
shu bilan haqiqiy, barkamol odamlarning tug‘ilishiga yordam beramiz.
Shunday ekan, pianino chalishni o‘rgatish jarayoni faqat texnik ko‘nikmalarni shakllantirish
bilangina cheklanmaydi. U, ayni vaqtda, o‘quvchining musiqiy dunyoqarashini kengaytirish,
estetik didini shakllantirish, emotsional sezuvchanligini oshirish kabi muhim vazifalarni ham
bajaradi. Ayniqsa, musiqani ongli ravishda idrok etish va uni ijro etishda ifodali yondashuv
bolalar tafakkurining rivojlanishida alohida o‘rin tutadi. Shu boisdan boshlang‘ich bosqichdan
boshlab o‘quvchilarda musiqiy eshituv, ritmni his qilish, tovush balandligi va ohangdagi
farqlarni anglash, melodiyani tinglab, u orqali hissiy holatlarni tasavvur qilish qobiliyatlari ustida
doimiy ishlash lozim. Bundan tashqari, pianino chalish darslari bolalarning xotirasi, diqqat
markazi, nozik motorikasi va mustaqil fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishga ham ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi. O‘qituvchining vazifasi – har bir bola shaxsiy xususiyatlarini inobatga olgan holda,
ularda musiqiy ifoda vositalaridan to‘g‘ri foydalanish ko‘nikmasini singdirish, o‘z ijrosiga ijodiy
yondashishni rag‘batlantirishdir. Musiqa orqali bolalarning ichki dunyosi boyiydi, ularning
emotsional-intellektual salohiyati to‘laqonli ochiladi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Xulosa qilib aytganda, pianino chalishni o‘rganish – bu oddiy amaliy mashg‘ulot emas, balki
shaxs kamoloti yo‘lida amalga oshiriladigan murakkab, ammo ilhomlantiruvchi pedagogik
jarayondir. Bu jarayonda o‘qituvchi – yo‘lko‘rsatuvchi, bola esa o‘z iste’dodini anglash sari
intilayotgan izlovchidir. Shu bois musiqiy ta’lim, ayniqsa, boshlang‘ich bosqichda o‘quvchining
har tomonlama rivojlanishida o‘ta muhim o‘rin tutadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo
etamiz. Toshkent, “O‘zbekiston”, NMIU, 2017.
2. Курбанов, Э. (2022). Размеры демократии в современное время. Общество и
инновации, 3(3/S), 286-291.
3. D.Soipova. musiqiy ba musiqiy-nazariy bilimlami o‘zlashtirish jarayonini takomillashtirish.
Toshkent, fan va texnologiyalar markazi nashriyoti, 2005.
4. M.Ho‘jayeva. “Umumta’lim maktablarida musiqa o‘qitish metodikasi” O‘z.D.K.tahrir-
nashriyot bo‘limi. Toshkent., 2008.
5. Sattarov Alisher Alikul Ogli MUSIQA DARSLARIDA RAQAMLI MUHIT ORQALI
O'QUVCHILARNING IJODIY QOBILIYATLARINI RIVOJLANTIRISH // YOPA. 2024. №4.
URL: https://cyberleninka.ru/article/n/musiqa-darslarida-raqamli-muhit-orqali-oquvchilarning-
ijodiy-qobiliyatlarini-rivojlantirish;
6. Jumaboev Nabi Pardaboevich. (2025). BEAUTY AND MORAL EDUCATION IN
EASTERN PEDAGOGY: OPPORTUNITIES FOR APPLICATION IN THE PROCESS OF
ARTISTIC
EDUCATION.
IQRO
INDEXING,
16(01),
170-172.
https://worldlyjournals.com/index.php/IFX/article/view/12671;
7.
Xusan Xolmuratovich Muratov, Shoxista Alimjanovna Yusupova UMUMIY O'RTA
TA'LIM MAKTABLARIDA DARS MASHG'ULOTLARINI AUTOPLAY MEDIA STUDIO
DASTURI ORQALI INTEGRATSIYALASH // Academic research in educational sciences.
2020.
№3.
URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/umumiy-orta-talim-maktablarida-dars-
mashgulotlarini-autoplay-media-studio-dasturi-orqali-integratsiyalash;
8. GENERAL BLOOD ANALYSIS. (2025). International Conference on Scientific Research
in Natural and Social Sciences, 20-24. http://econfseries.com/index.php/1/article/view/1095
