JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
A.Xujanazarova
Magistrant Qarshi davlat universiteti
AN'ANAVIY SAN'AT VA GLOBAL E'TIROF: O'ZBEKISTONNING BAXSHICHILIK,
MAQOM VA AMALIY SAN'AT TURLARI ORQALI XALQARO HAMKORLIGI
Annotatsiya:
Ushbu maqolada O‘zbekistonning an’anaviy san’at turlari - baxshichilik, maqom
va amaliy san’at orqali xalqaro miqyosdagi e’tirofi, ularning YUNESKO va boshqa xalqaro
tashkilotlar doirasida tan olinishi, hamda bu san’at turlari orqali madaniy diplomatiya va xalqaro
hamkorlikka qo‘shgan hissasi chuqur tahlil qilinadi. Tadqiqotda tarixiy yondashuv, madaniy
tahlil, interaktiv strategiyalar va statistik ma’lumotlarga asoslangan holda, O‘zbekistonning
madaniy merosini dunyoga tanitish usullari ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
Baxshichilik, maqom, amaliy san’at, xalqaro hamkorlik, YUNESKO, madaniy
diplomatiya, madaniy meros, O‘zbekiston
Аннотация:
В данной статье подробно рассматриваются традиционные виды узбекского
искусства - бахшичилик, макам и прикладное искусство - их международное признание,
особенно в рамках ЮНЕСКО, и роль в культурной дипломатии и международном
сотрудничестве. Также анализируются механизмы продвижения этих искусств на
международной арене.
Ключевые слова:
Бахшичилик, макам, прикладное искусство, международное
сотрудничество, ЮНЕСКО, культурная дипломатия, Узбекистан
Abstract:
This article provides an in-depth examination of Uzbekistan's traditional art forms -
Bakhshi art, Maqam music, and applied arts - their international recognition, particularly by
UNESCO, and their role in cultural diplomacy and international cooperation. The article also
explores mechanisms of global cultural promotion.
Keywords:
Bakhshi art, Makam, applied arts, international cooperation, UNESCO, cultural
diplomacy, Uzbekistan.
O‘zbekiston qadimdan boy va rang-barang madaniyatga ega bo‘lgan yurt sifatida tanilgan. Uning
baxshichilik, maqom san’ati va amaliy san’at turlari xalqimizning asrlar davomida shakllangan
ruhiy-ma’naviy qadriyatlarining ajralmas bo‘lagi hisoblanadi. O‘zbekiston mustaqillikka
erishganidan so‘ng, o‘zining madaniy merosini qayta tiklash, uni asrab-avaylash va dunyo
miqyosida targ‘ib qilish yo‘lida sezilarli harakatlarni amalga oshirdi. Baxshilar san’ati, maqom
asarlari va amaliy san’atning nozik namunalarini xalqaro forumlarda, festivallarda va
ko‘rgazmalarda namoyish qilish orqali mamlakat o‘zining madaniy salohiyatini namoyon
etmoqda. Shu boisdan ham, ushbu maqola O‘zbekistonning an’anaviy san’at turlari orqali global
miqyosda qanday e’tirofga sazovor bo‘layotganini, bu san’atlar orqali qanday xalqaro hamkorlik
yo‘lga qo‘yilayotganini chuqur tahlil qiladi.
Tadqiqot metodologiyasi.
Mazkur maqola tayyorlanishida quyidagi metodlardan foydalanildi:
-
Tarixiy yondashuv - san’at turlarining shakllanish jarayoni va tarixiy bosqichlari o‘rganildi.
-Madaniy tahlil - ularning ijtimoiy, falsafiy va estetik mazmuni tahlil qilindi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
-Solishtirma metod - O‘zbekistonning san’at turlari boshqa mamlakatlardagi o‘xshash san’at
shakllari bilan taqqoslandi.
-Empirik metod - xalqaro tashkilotlarning rasmiy ma’lumotlari, tadbir hisobotlari va statistik
ko‘rsatkichlari asosida tahlil qilindi.
-
Diskursiv tahlil - siyosiy, diplomatik va madaniy kontekstdagi chiqishlar va hujjatlar o‘rganildi.
Baxshichilik: Og‘zaki san’at va milliy ruh ifodasi.
Baxshichilik san’ati O‘zbekiston xalqining
ko‘p asrlik og‘zaki ijodiy an’anasining markazida turadi. U nafaqat she’riy va musiqiy ijod, balki
xalq tarixi, urf-odatlari, axloqiy qarashlari va ijtimoiy xotirasini o‘zida aks ettiruvchi murakkab
ijtimoiy-madaniy fenomen sifatida qaraladi. Baxshi - bu ijodkor, hikoyachi, bastakor va ruhiy
tarbiyachi, u o‘z vokal va soz mahorati orqali xalq bilan ruhiy muloqotda bo‘ladi
.
Baxshichilik, ayniqsa, janubiy O‘zbekiston - Surxondaryo, Qashqadaryo va Xorazm viloyatlarida
kuchli rivojlangan. Har bir mintaqada o‘ziga xos baxshi maktablari shakllangan bo‘lib, ular
orasida Termiz maktabi (Fayzulla baxshi, Mardon baxshi), Shahrisabz va Qorako‘l maktablari
mashhur
YUNESKO e’tirofi va xalqaro maqom.
2019-yil dekabr oyida O‘zbekistonning “Baxshichilik
san’ati” elementi YUNESKOning Insoniyat nomoddiy madaniy merosining Reprezentativ
ro‘yxatiga kiritildi
. Bu xalqaro tan olinishi baxshichilikning faqat mahalliy hodisa emas, balki
global madaniy merosga oid ekani, va xalqaro hamkorlik uchun kuchli vosita bo‘lishi
mumkinligini tasdiqladi. YUNESKO tomonidan tasdiqlanganidan so‘ng, O‘zbekistondagi
baxshilar Turkiya, Koreya, Qozog‘iston, Vengriya kabi davlatlarda o‘tkaziladigan xalqaro
og‘zaki san’at festivallarida ishtirok etib, milliy san’atimizni targ‘ib qilishmoqda
.
Baxshichilikning zamonaviy roli.
Zamonaviy davrda baxshichilik san’ati faqatgina folklor
emas, balki madaniy diplomatiyaning faol vositasiga aylanmoqda. O‘zbek baxshilari xorijda
O‘zbekiston madaniyatining elchilari sifatida ishtirok etishmoqda. Shu bilan birga, baxshilar
ijrosi hozirda teatr sahnalarida, universitet auditoriyalarida, xalqaro madaniyat forumlarida ham
namoyish etilmoqda. Ularning obrazlari zamonaviy rassomchilikda, dizayn va hatto animatsion
san’atda ham ko‘rinish topmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 19-martdagi “Milliy madaniy meros
obyektlarini asrash va rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarorida baxshichilik
san’atining saqlanishi va rivojlanishini ta’minlash uchun maxsus dasturlar ishlab chiqilgan
.
1
Jo‘raqulov, G‘.
Baxshichilik san’atining genezisi. Toshkent: Fan nashriyoti, 2008, 123-bet.
2
Raxmonqulov, A.
O‘zbek xalq og‘zaki ijodi. Samarqand: Zarafshon nashriyoti, 2006, 77-bet.
3
Azizova, M.
O‘zbek san’atining YUNESKOdagi o‘rni. Toshkent: Fan va texnologiya, 2021,
67-bet.
4
UNESCO.
Intangible Cultural Heritage Lists. Paris: UNESCO Press, 2021, pp. 45–56.
5
Komilov, N.
Shashmaqom: O‘zbek musiqa san’atining durdonasi. Toshkent: Ma’naviyat, 2012,
96-bet.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Maqom: Sharq musiqiy tafakkurining timsoli.
O‘zbekistonning an’anaviy musiqa san’ati -
maqom, Sharq musiqiy madaniyatining eng chuqur qatlamlariga ega bo‘lgan san’at turidir.
O‘zbek maqomlari asosan uchta maktab asosida rivojlangan: Shashmaqom (Buxoro), Farg‘ona-
Toshkent maqom maktabi va Xorazm maqom maktabi. Ular har biri ohangdorlik, ritmika, uslub
va poetik ifoda jihatidan farq qiladi
.
Tarixiy ildizlar va madaniy o‘ziga xoslik.
Maqom san’atining ildizlari qadimiy So‘g‘d, Buxoro
va Xorazm musiqa an’analariga borib taqaladi. Maqomlar arab, fors va turkiy madaniy muhitda
shakllangan umumiy musiqiy tizimlar ta’sirida rivojlangan bo‘lsa-da, o‘zbek maqomi o‘zining
ichki dramatik tuzilishi, ruhiy chuqurligi va ohanglarining g‘oyat boyligi bilan ajralib turadi. Har
bir maqomning o‘ziga xos nomi, modulyatsiyasi, poetik asoslari mavjud. Maqomlar asosan fors-
tojik tilidagi klassik ruboiy, g‘azal va qasidalarga asoslangan holda bastalangan
YUNESKO e’tirofi va xalqaro maqom.
2003-yilda O‘zbekiston va Tojikistonning qo‘shma
nomzodligi asosida “Shashmaqom san’ati” YUNESKOning Nomoddiy madaniy meros
ro‘yxatiga kiritildi. 2018-yildan boshlab, Samarqand shahrida har ikki yilda bir marta
o‘tkaziladigan “Maqom san’ati xalqaro forumi” ushbu tan olinishni amaliy diplomatik aloqaga
aylantirdi. Forumda Yevropa, Osiyo va Arab dunyosining 40 dan ortiq davlatidan
musiqashunoslar, ijrochilar va tadqiqotchilar ishtirok etmoqda
Milliy hunarmandchilikning ildizlari va turlari.
O‘zbekiston amaliy san’ati qadimdan
xalqning turmush tarzi, urf-odatlari va estetik dunyoqarashini aks ettirib kelgan. Bunga
kashtachilik, zardo‘zlik, yog‘och o‘ymakorligi, ganchkori, ganch o‘ymakorligi, kulolchilik,
sopolchilik, metal o‘ymakorligi, to‘qimachilik, zargarlik kabi turli tarmoqlar kiradi. Masalan,
Rishton sopolchilik maktabi butun Markaziy Osiyo miqyosida tan olingan bo‘lib, u yerda
foydalaniladigan tabiiy g‘isht va "ishkor" sirli kulolchilik texnologiyasi noyob ekotexnologik
yondashuv sifatida ham qadrlanadi. Marg‘ilon to‘qimachiligi esa ipakdan qo‘lda to‘qilgan atlas
va adraslar orqali xalqaro moda sahnasiga chiqqan.
2021-yilda O‘zbekistonning “Hunarmandchilik san’ati va xalq amaliy merosi” elementi
YUNESKOning Nomoddiy madaniy meros ro‘yxatiga kiritildi. Bu esa milliy san’atning xalqaro
maydonda e’tirof etilganligini bildiradi
.
Xalqaro maydondagi namoyonlik.
O‘zbekiston hunarmandlari asarlari Fransiya, Yaponiya,
Turkiya, Birlashgan Arab Amirliklari, Janubiy Koreya va boshqa ko‘plab davlatlardagi xalqaro
ko‘rgazmalarda taqdim etilgan. Ayniqsa, 2022-yilda Abu-Dabida bo‘lib o‘tgan “Islom
madaniyati va hunarmandchiligi” ko‘rgazmasida O‘zbekiston stendi katta e’tirofga sazovor
bo‘ldi. Shuningdek, Marg‘ilonda “Ipak va atlas” festivali, Buxoroda “Zardo‘zlik va kashtachilik
san’ati festivali”, Toshkentda “O‘zbekiston hunarmandchiligi forumi” muntazam o‘tkazilib, bu
san’at turlarining ichki va tashqi turizm salohiyatini kuchaytirmoqda. Bugungi kunda
6
Yusupov, B.
Maqom va musiqa. Buxoro: Buxoro nashriyoti, 2007, 88-bet.
7
Matyoqubov, O.
Maqom ilmi. Toshkent: Sharq, 2003, 152-bet.
8
Sobirov, U.
Maqom maktablari. Xorazm: Urganch universiteti nashriyoti, 2017, - 89-bet.
9
Karimova, N.
Hunarmandchilik va an’anaviy san’at. Toshkent: San’at nashriyoti, 2020, -101-
bet.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
hunarmandchilik O‘zbekistonning madaniy eksport salohiyatiga aylangan. Yevropa Ittifoqi,
Koreya, AQSh bilan hamkorlikda sertifikatlashtirish, dizayn innovatsiyasi va savdo tarmoqlari
kengaymoqda
Xulosa.
O‘zbekistonning an’anaviy san’at turlari - baxshichilik, maqom va amaliy san’at -
nafaqat milliy o‘zlik va tarixiy merosning ifodasi, balki xalqaro madaniyatlararo muloqotning
kuchli vositasiga aylanmoqda. Ushbu san’at turlari orqali mamlakat o‘zining boy estetik, falsafiy
va ruhiy madaniyatini nafaqat saqlab qolmoqda, balki uni global maydonda faol tarzda namoyon
etmoqda.
Baxshichilik orqali og‘zaki tarix va milliy qadriyatlar jonlantirilmoqda, maqom san’ati orqali
Sharq falsafasi va musiqa tafakkuri global miqyosda targ‘ib qilinmoqda, amaliy san’at esa
xalqaro dizayn, turizm va iqtisodiy sheriklikda o‘z o‘rnini topmoqda. Shuningdek, O‘zbekiston
hukumati tomonidan qabul qilingan madaniy merosni saqlash, raqamlashtirish, yosh avlodga
yetkazish va xalqaro akademik aloqalarni kuchaytirishga qaratilgan dasturlar bu jarayonni ilmiy
asoslashga xizmat qilmoqda.
O‘zbekiston o‘zining an’anaviy san’at turlariga tayangan holda, global sahnada mustahkam
madaniy pozitsiyani egallamoqda. Bu san’at turlarining ichki boyligi, estetik qudrati va ruhiy
chuqurligi ularni zamonaviy global jarayonlar bilan uyg‘unlashtirishga asos bo‘lmoqda. Shu bois,
bu sohalarda olib borilayotgan tadqiqotlar, siyosiy qo‘llab-quvvatlash va xalqaro hamkorlik
strategik ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati:
1. Azizova, M. O‘zbek san’atining YUNESKOdagi o‘rni. Toshkent: Fan va texnologiya, 2021.
2. Jo‘raqulov, G‘. Baxshichilik san’atining genezisi
.
Toshkent: Fan nashriyoti, 2008.
3. Karimova, N
.
Hunarmandchilik va an’anaviy san’at
.
Toshkent: San’at nashriyoti, 2020.
4. Komilov, N. Shashmaqom: O‘zbek musiqa san’atining durdonasi
.
Toshkent: Ma’naviyat,
2012.
5. Matyoqubov, O. Maqom ilmi. Toshkent: Sharq, 2003.
6. Raxmonqulov, A. O‘zbek xalq og‘zaki ijodi. Samarqand: Zarafshon nashriyoti, 2006.
7. Sobirov, U
.
Maqom maktablari. Xorazm: Urganch universiteti nashriyoti, 2017.
8. UNESCO. Intangible Cultural Heritage Lists
.
Paris: UNESCO Press, 2021.
9. World Crafts Council. Traditional Crafts and Globalization
.
New Delhi: WCC Publications,
2018.
10. Yusupov, B. Maqom va musiqa
.
Buxoro: Buxoro nashriyoti, 2007.
10
World Crafts Council.
Traditional Crafts and Globalization. New Delhi: WCC Publications,
2018, pp. 72–84.
