JO9-]URNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
SSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wordlyknowledge.uz
ILMIY METODIK JURNAL
350
Hamroyev Bobirjon Baxridtdinovich
Osiyo xalqaro universiteti,
“Umumtexnik fanlar” kafedrasi o’qituvchisi
ADO.NET VA MA’LUMOTLAR BAZASI BILAN ISHLASH
Annotatsiya:
Ushbu maqolada ADO.NET texnologiyasining mohiyati, uning .NET
platformasida ma’lumotlar bazasi bilan ishlashdagi roli hamda arxitekturasi tahlil qilinadi.
Maqolada ADO.NET yordamida ma’lumotlar bazasiga ulanish, ma’lumotlarni o‘qish, yozish,
tahrirlash va o‘chirish jarayonlari amaliy misollar orqali bayon etiladi. Shuningdek, disconnected
(ajratilgan) va connected (ulangan) modellar orasidagi farqlar ham ko‘rib chiqiladi. Bu maqola
dasturchilar, talabalar va axborot texnologiyalari yo‘nalishidagi tadqiqotchilar uchun foydali
bo‘ladi.
Kalit so‘zlar:
ADO.NET, SQL Server, DataSet, DataReader, Connection, Command,
DataAdapter, ma’lumotlar bazasi.
Kirish
Zamonaviy dasturlashda ma’lumotlar bazasi bilan ishlash markaziy o‘rin egallaydi. Korxona va
tashkilotlarning aksariyati o‘z faoliyatida katta hajmdagi ma’lumotlarni saqlash va boshqarish
ehtiyojiga ega. Microsoft .NET platformasining ajralmas qismi bo‘lgan ADO.NET texnologiyasi
bu jarayonlarni samarali tashkil etish uchun mo‘ljallangan. U C#, VB.NET kabi tillarda yozilgan
dasturlarga turli ma’lumotlar bazalari, xususan SQL Server, Oracle, MySQL bilan ishlash
imkonini beradi. Ushbu maqolada ADO.NET texnologiyasi va u orqali ma’lumotlar bazasi bilan
ishlashning amaliy jihatlari yoritiladi.
Asosiy qism
ADO.NET haqida umumiy ma’lumot
ADO.NET (ActiveX Data Objects for .NET) — bu .NET platformasida ma’lumotlar bilan
ishlashni tashkil etuvchi komponentlar to‘plamidir. U quyidagi asosiy komponentlardan iborat:
Connection
— ma’lumotlar bazasiga ulanishni amalga oshiradi.
Command
— SQL so‘rovlarini bajaradi.
DataReader
— faqat o‘qish uchun tezkor va samarali vosita.
DataAdapter
— DataSet bilan bazani bog‘lovchi vosita.
DataSet
— ajratilgan (disconnected) modelda ishlovchi obyekt.
Ma’lumotlar bazasiga ulanish
ADO.NET orqali ma’lumotlar bazasiga ulanish quyidagi tarzda amalga oshiriladi:
using System.Data.SqlClient;
SqlConnectionconn=newSqlConnection("Server=.;Database=MyDB;Trusted_Connection=True;"
);
conn.Open();
JO9-]URNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
SSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wordlyknowledge.uz
ILMIY METODIK JURNAL
351
// amallar bajariladi
conn.Close();
Ulanish satri (Connection String) orqali server, baza nomi, autentifikatsiya turi belgilanadi.
SQL so‘rovlarini bajarish
SqlCommand yordamida SELECT, INSERT, UPDATE va DELETE so‘rovlari bajariladi:
SqlCommand cmd = new SqlCommand("SELECT * FROM Talabalar", conn);
SqlDataReader reader = cmd.ExecuteReader();
while(reader.Read())
{
Console.WriteLine(reader["Ism"]);
}
reader.Close();
Disconnected model (DataSet)
Disconnected modelda ma’lumotlar dasturga bir marotaba olinadi va keyinchalik tarmoqqa
ulanmasdan ishlatiladi.
SqlDataAdapter adapter = new SqlDataAdapter("SELECT * FROM Talabalar", conn);
DataSet ds = new DataSet();
adapter.Fill(ds, "Talabalar");
DataSet – xotirada saqlanuvchi jadvallar majmuasidir va bir nechta jadvalni o‘zida jamlashi
mumkin.
5. CRUD amallari
Ma’lumotlar ustida Create, Read, Update va Delete amallari amalga oshiriladi:
Insert:
SqlCommand cmd = new SqlCommand("INSERT INTO Talabalar(Ism, Familiya)
VALUES(@ism, @familiya)", conn);
cmd.Parameters.AddWithValue("@ism", "Ali");
JO9-]URNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
SSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wordlyknowledge.uz
ILMIY METODIK JURNAL
352
cmd.Parameters.AddWithValue("@familiya", "Valiyev");
cmd.ExecuteNonQuery();
Update va Delete
ham xuddi shu tarzda ishlaydi, ammo tegishli SQL so‘rov bilan.
Xavfsizlik va samaradorlik
Parametrli so‘rovlar SQL Injection xurujidan himoya qiladi.
using operatori orqali resurslarni to‘g‘ri boshqarish mumkin.
Stored Procedure ishlatish orqali bajarilishni tezlashtirish va xavfsizlikni oshirish mumkin.
ADO.NET va boshqa texnologiyalar
ADO.NET ko‘plab texnologiyalar bilan uyg‘un ishlaydi:
Entity Framework
— ADO.NET ustiga qurilgan ORM texnologiyasi.
LINQ to SQL
— ma’lumotlar bazasiga LINQ sintaksisi orqali murojaat qilish imkonini beradi.
ASP.NET
— veb-ilovalarda ADO.NET ma’lumotlar bilan ishlash uchun ishlatiladi.
Xulosa
ADO.NET — bu .NET dasturchilari uchun qulay, xavfsiz va moslashuvchan ma’lumotlar bazasi
bilan ishlash vositasi hisoblanadi. U ma’lumotlarni o‘qish, yozish, yangilash va o‘chirish kabi
asosiy amallarni bajarish imkonini beradi. ADO.NETning ajralgan va ulanadigan modellarini
to‘g‘ri tanlash orqali dastur samaradorligini oshirish mumkin. Ushbu maqola orqali ADO.NET
asoslari va undan foydalanish yo‘llari yoritildi, bu esa amaliy dasturlashda muhim o‘rin tutadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Hamroyev, B. B. (2025). PYTHONDA MASSIVLAR BILAN ISHLASH.
PEDAGOGIK
TADQIQOTLAR JURNALI
,
2
(2), 88-91.
2.
Хамроев, Б. Б. (2024). ИСКУССТВЕННЫЙ ИНТЕЛЛЕКТ.
QISHLOQ XO'JALIGI VA
GEOGRAFIYA FANLARI ILMIY JURNALI
,
2
(5), 37-43.
3.
Hamroyev, B. B. (2025). PYTHONDA MASSIVLAR BILAN ISHLASH.
PEDAGOGIK
TADQIQOTLAR JURNALI
,
2
(2), 88-91.
4.
Хамроев, Б. Б. (2024). СТАТИСТИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ С ИСПОЛЬЗОВАНИЕМ
PYTHON.
PSIXOLOGIYA VA SOTSIOLOGIYA ILMIY JURNALI
,
2
(10), 76-82.
5.
Baxridtdinovich, H. B. (2024). PYTHONDA MA'LUMOTLAR TAHLILI.
PSIXOLOGIYA VA
SOTSIOLOGIYA ILMIY JURNALI
,
2
(10), 69-75.
6.
Boboqulova, M. X. (2025). GIDROENERGETIKANING ENERGETIKA SOHASIDA TUTGAN
O ‘RNI VA AHAMIYATI.
Recent scientific discoveries and methodological research
,
2
(6), 14-
24.
7.
Boboqulova,
M.
X.
(2025).
SUYUQ
KRISTALLAR
VA
ULARNING
XUSUSIYATLARI.
Science, education, innovation: modern tasks and prospects
,
2
(6), 9-18.
8.
Boboqulova, M. X. (2025). MEXANIK TO ‘LQINLARNING INSON ORGANIZMIGA
TA’SIRI.
Science, education, innovation: modern tasks and prospects
,
2
(6), 34-43.
JO9-]URNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
SSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wordlyknowledge.uz
ILMIY METODIK JURNAL
353
9.
Baxridtdinovich,
H.
B.
(2024).
SUN'IY
INTELLEKT
VA
KELAJAK
TEXNOLOGIYALARI.
QISHLOQ
XO'JALIGI
VA
GEOGRAFIYA
FANLARI
ILMIY
JURNALI
,
2
(5), 44-49.
10.
Baxridtdinovich,
H.
B.
(2025).
TA'LIMDA
CHATBOTLAR
VA
VIRTUAL
YORDAMCHILARDAN FOYDALANISH.
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(1),
156-159.
11.
Bakhridtdinovich, H. B. (2024). FUTURE TECHNOLOGIES.
BIOLOGIYA VA KIMYO
FANLARI ILMIY JURNALI
,
1
(10), 20-25.
12.
Bakriddinovich, H. B. (2024). BIG DATA MANAGEMENT.
BIOLOGIYA VA KIMYO FANLARI
ILMIY JURNALI
,
1
(10), 26-32.
13.
Bakriddinovich, H. B. (2024). PYTHON PROGRAMMING LANGUAGE: AN IDEAL CHOICE
FOR BEGINNER PROGRAMMERS.
WORLD OF SCIENCE
,
7
(12), 34-41.
14.
Hamroyev, B. B. (2025). PYTHONDA MASSIVLAR BILAN ISHLASH.
PEDAGOGIK
TADQIQOTLAR JURNALI
,
2
(2), 88-91.
15.
Baxridtdinovich, H. B. (2024). PYTHON DASTURLASH TILI VA UNING DASTURIY
TA'MINOT SOHASIDAGI O'RNI.
MASTERS
,
2
(12), 41-48.
