JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wordlyknowledge.uz
ILMIY METODIK
JURNAL
446
Majidova Feruza Maxmudovna
Osiyo xalqaro universiteti
Pedagogika va psixologiya kafedrasi o’qituvchisi
KONFLIKTLARNI HAL QILISHDA MEDIATORLIK TEXNOLOGIYALARIDAN
FOYDALANISH
Annotatsiya:
Ushbu maqolada zamonaviy jamiyatda yuzaga kelayotgan nizolarni hal etishning
muqobil yo‘li sifatida mediatorlik texnologiyalarining o‘rni va ahamiyati tahlil qilinadi.
Maqolada mediatorlik jarayoni, uning prinsiplari, bosqichlari hamda ta’lim muassasalari, oila va
jamoat hayotida qo‘llanilishiga alohida e’tibor qaratiladi. Konfliktologiya va psixologiya nuqtayi
nazaridan mediatorlikning afzalliklari, shuningdek, mediatorlik faoliyatini yuritishda zarur
bo‘lgan kompetensiyalar ochib beriladi.
Kalit so‘zlar:
konflikt, mediatorlik, nizolarni hal etish, murosaga kelish, kommunikatsiya,
vositachilik, ijtimoiy psixologiya.
Аннотация:
В данной статье анализируются роль и значение технологий медиации как
альтернативного способа разрешения конфликтов, возникающих в современном обществе.
Особое внимание в статье уделяется процессу медиации, его принципам, этапам,
применению в образовательных учреждениях, семье и общественной жизни. Раскрываются
преимущества медиации с точки зрения конфликтологии и психологии, а также
компетенции, необходимые для осуществления медиационной деятельности.
Ключевые слова:
конфликт, медиация, разрешение конфликтов, компромисс,
коммуникация, посредничество, социальная психология.
Annotation:
This article analyzes the role and importance of mediation technologies as an
alternative way to resolve conflicts arising in modern society. The article pays special attention to
the mediation process, its principles, stages, and its application in educational institutions, family,
and public life. The advantages of mediation from the point of view of conflictology and
psychology, as well as the competencies necessary for conducting mediation activities, are
revealed.
Keywords:
conflict, mediation, conflict resolution, compromise, communication, mediation,
social psychology.
Kirish.
Hozirgi globallashuv va ijtimoiy dinamik jarayonlar insonlar o‘rtasida turli
ziddiyat va nizolarni keltirib chiqarmoqda. Bunday vaziyatlarda an’anaviy yondashuvlar o‘z
samarasini yo‘qotayotgan bir vaqtda, mediatorlik texnologiyalaridan foydalanish konfliktlarni hal
etishda innovatsion va samarali vosita sifatida e’tirof etilmoqda. Mediatsiya – bu uchinchi neytral
shaxs (mediator) ishtirokida ikki yoki undan ortiq tomonlar o‘rtasidagi kelishmovchilikni hal
qilish jarayonidir.
Mediatorlik (mediatsiya) – bu nizolashayotgan tomonlar o‘rtasidagi muloqotni tashkil etish
orqali ixtilofni hal qilish texnologiyasidir. Mediatsiya jarayonining asosiy tamoyillari
quyidagilardan iborat: ixtiyoriylik – tomonlar o‘z xohishi bilan jarayonda ishtirok etadi, neytrallik
– mediator hech bir tomonning manfaatini ko‘zlamaydi, konfidentsiallik – muzokaralar yopiq
tarzda o‘tadi, axborot oshkor qilinmaydi, tenglik – har ikki tomon teng huquqlilik asosida qaror
qabul qiladi. Mediatorlik texnologiyasi muayyan bosqichlardan iborat:
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wordlyknowledge.uz
ILMIY METODIK
JURNAL
447
Tayyorlov bosqichi – mediator nizoni tahlil qiladi va tomonlar bilan alohida suhbatlar o‘tkazadi;
Ochilish bosqichi – tomonlar umumiy majlisda ishtirok etib, o‘z pozitsiyalarini bildiradilar;
Muloqot va muzokara – tomonlar muammolarni muhokama qiladilar, murosaga kelish variantlari
ishlab chiqiladi;
Kelishuvga erishish – tomonlar o‘zaro maqbul yechimga kelishadi va uni yozma ravishda
rasmiylashtiradilar.
Ta’lim muassasalarida o‘quvchi-o‘qituvchi, o‘quvchi-o‘quvchi, hamda o‘qituvchi-ota-ona
o‘rtasidagi nizolarni hal qilishda mediatorlik texnologiyalari samarali vosita hisoblanadi. Bunday
yondashuv o‘quvchilar orasida ijtimoiy-emosional muhitni yaxshilaydi, empatiya va tinglash
ko‘nikmalarini shakllantiradi. Shuningdek, oilaviy nizolarni hal etishda mediatorlar oila a’zolari
o‘rtasida konstruktiv muloqotga zamin yaratadi. Professional mediator quyidagi
kompetensiyalarga ega bo‘lishi zarur. Psixologik bilim – shaxslararo munosabatlarni tahlil qilish,
emotsional holatni boshqarish, kommunikativ ko‘nikmalar – faol tinglash, empatiya, neytral
muloqot yuritish, muammo yechish qobiliyati – nizolar sababini aniqlash, optimal yechimlarni
ishlab chiqish, etik madaniyat – konfidentsiallik va odob-axloq me’yorlariga qat’iy amal qilish.
Mediatorlik yondashuvining quyidagi afzalliklarini ajratish mumkin: sud orqali hal qilishdan
ko‘ra tejamkor va tezkor, nizolashayotgan tomonlarning manfaatini hisobga oladi,
munosabatlarni saqlab qoladi yoki tiklaydi, shaxsiy o‘sish va ijtimoiy mas’uliyatni kuchaytiradi.
MIT yangicha yondashuvlarga asoslangan tadqiqotda mediatorlikning uzoq muddatli ta'siri
o‘rganilgan. Tadqiqot ko‘rsatdiki, mediatorlarning faol ishtiroki, ishlaydiganlarga qayta muloqot
maydoni berishi va konflikt kelib chiqish sabablarini aniqlash orqali mehnat muhiti barqarorligini
oshiradi. Kanadadagi ma’muriy tribunal sessiyalarini tahlil qilgan tadqiqot mediator,
ishtirokchilar va yozma materiallar ("tekst vektorlar") o‘rtasidagi dinamikani o‘rganadi. Mazkur
vektoriy yondashuv muloqot jarayonini va nizolarni qanday boshqarishni chuqurlashtiradi.
Mediatsiya - bu tuzilgan muzokaralar jarayoni bo'lib, unda mediator neytral tomon sifatida
nizoning ishtirokchilariga o'zaro maqbul yechimni topishga yordam beradi. Sud muhokamasi
yoki arbitrajdan farqli o'laroq, mediator majburiy qaror chiqarmaydi - uning roli muzokaralarni
osonlashtirish va tomonlarga kelishuvga erishishda yordam berishdan iborat.
O'zbekistonda mediatsiyaning huquqiy asosini nafaqat "Mediatsiya to'g'risida"gi asosiy
qonun, balki Fuqarolik protsessual, Iqtisodiy protsessual kodekslari va boshqa qonunchilik
hujjatlarining tegishli qoidalarini o'z ichiga olgan me'yoriy-huquqiy hujjatlar majmui ham tashkil
etadi. Mediatsiya institutini rivojlantirishda muhim qadam professional mediatorlar uchun
muvofiqlashtiruvchi organ va yarashtirish tartib-taomillarini o'tkazish maydoni sifatida faoliyat
yuritayotgan Toshkent mediatsiya markazining tashkil etilishi bo'ldi. Mediatsiyaning
xususiyatlari quyidagilar bilan tavsiflanadi: Barcha bosqichlarda ixtiyoriylik, mediatsiyani
tanlashda tomonlarning erkin xohish-irodasi, jarayonni istalgan vaqtda to'xtatish imkoniyati,
qarorlar qabul qilishda mustaqillik, erishilgan kelishuvlarni ixtiyoriy bajarish. Mediatorning
professionallik darajasi quyidagilar bilan tavsiflanadi: adliya vazirligi tasdiqlagan dastur bo'yicha
maxsus tayyorgarlik, professional mediatorlar reyestriga kiritilish, kasbiy etikaga rioya qilish,
mustaqillik va xolislik. O'zbekiston qonunchiligi mediatsiyani quyidagi sohalarda qo'llash
imkoniyatini nazarda tutadi: 1. Fuqarolik-huquqiy nizolar 2.Tadbirkorlik nizolari 3.Individual
mehnat nizolari 4.Oilaviy huquqiy munosabatlar.
Xulosa:
Mediatorlik texnologiyalari zamonaviy jamiyatda yuzaga kelayotgan murakkab
ijtimoiy muammolarni hal qilishda muhim vositadir. U shunchaki nizolarni bartaraf etish emas,
balki insonlar orasidagi sog‘lom muloqot va ijtimoiy muvozanatni tiklashga xizmat qiladi. Shu
bois, mediatorlik amaliyoti nafaqat huquqiy, balki pedagogik, psixologik va ijtimoiy sohalarda
ham keng qo‘llanilishi lozim.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wordlyknowledge.uz
ILMIY METODIK
JURNAL
448
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ismoilov, B. T. (2021). Mediatsiya asoslari. Toshkent: Adolat nashriyoti.
2.
Abdurahmonov, A. A., & To‘xtayeva, D. S. (2020). Psixologik nizolar va ularni hal qilish
usullari. Toshkent: TDPU nashriyoti.
3.
Turg‘unboyeva, Z. A. (2019). Ijtimoiy psixologiya. Toshkent: TDPU.
4.
Juraev, A. A. (2022). Pedagogik muhitda konfliktologiya asoslari. Andijon: AndMI nashriyoti.
5.
Kattabekov, S. S. (2018). Huquqiy madaniyat va ijtimoiy barqarorlik. Toshkent: O‘zbekiston
huquqshunoslar ittifoqi.
6.
Rasulov, N. R. (2020). O‘zbekistonda mediatorlik faoliyatining huquqiy asoslari. Toshkent:
Yuridik fanlar markazi.
7.
Yuldasheva, D. S. (2019). Oila va nikoh psixologiyasi. Toshkent: O‘zMU.
8.
Xolmatov, M. M. (2021). Muloqot psixologiyasi. Toshkent: Innovatsiya.
9.
Muxammadjonova, D. (2022). Ta’lim muassasalarida nizolarni boshqarish. Buxoro: BuxDU
nashriyoti.
10.
Normurodova, G. T. (2017). Pedagogik nizolarni hal qilish texnologiyalari. Qarshi: QDPI
nashriyoti.
