JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Sharapova Rayhon Bekbergen qizi
Toshkent davlat yuridik universiteti Xalqaro arbitraj va nizolarni hal etish yo‘nalishi magistranti
Elektron pochta manzili:
BLOKCHEYN TEXNOLOGIYASI VA XALQARO TOVAR BELGILARINI HIMOYA
QILISHNING HUQUQIY MASALALARI
Annotatsiya
: Ushbu tezisda blokcheyn texnologiyasining xalqaro tovar belgilarini himoya qilish
tizimidagi huquqiy ahamiyati keng qamrovda o‘rganiladi. Dissertatsiya blokcheyn asosida tovar
belgilarini ro'yxatdan o'tkazish, monitoring qilish va huquqbuzarliklarni aniqlash imkoniyatlariga
alohida e’tibor qaratadi. Shuningdek, Parij Konvensiyasi, Madrid Protokoli va TRIPS
shartnomasi doirasidagi xalqaro normalar, ularning milliy qonunchilik bilan uyg‘unlashuvi,
hamda WIPO, EUIPO kabi xalqaro institutlar tajribasi asosida blokcheyn integratsiyasining
afzalliklari va yechimini topishi lozim bo‘lgan muammolari atroflicha tahlil qilinadi.
Аннотация
: В данной научной работе подробно рассматриваются правовые аспекты
применения технологии блокчейн в международной системе охраны товарных знаков.
Акцент сделан на возможности регистрации, мониторинга и выявления нарушений в
области товарных знаков с использованием блокчейна. Также исследуются положения
международных договоров (Парижская конвенция, Мадридский протокол, TRIPS) и
практика таких организаций, как ВОИС и EUIPO. Анализируется, как блокчейн может
быть интегрирован в существующую правовую систему и какие препятствия могут
возникать в процессе этой интеграции.
Abstract
: This scientific thesis provides an extensive analysis of the legal potential of
blockchain technology in the protection of international trademarks. The focus is placed on
blockchain’s role in trademark registration, monitoring, and infringement detection. It also
explores the provisions of major international legal instruments (Paris Convention, Madrid
Protocol, TRIPS Agreement) and reviews practices of international organizations such as WIPO
and EUIPO. The paper discusses how blockchain can enhance transparency and security in the
trademark system and evaluates the legal and technical barriers that need to be overcome.
Kalit so‘zlar / Ключевые слова / Keywords:
blokcheyn, tovar belgisi, xalqaro huquq, TRIPS,
Madrid protokoli, WIPO, intellektual mulk, raqamli texnologiya, identifikatsiya, qonunchilik.
KIRISH
. Raqamli transformatsiya jarayoni global miqyosda barcha huquqiy tizimlarga o‘z
ta’sirini o‘tkazmoqda. Xususan, intellektual mulk obyektlarini, jumladan tovar belgilarini
himoya qilishda zamonaviy texnologiyalar, xususan blokcheyn texnologiyasining qo‘llanilishi
dolzarb mavzulardan biriga aylangan. Tovar belgilarining raqamli platformalarda noqonuniy
ishlatilishi, ularning nusxalanishi va soxta mahsulotlar orqali bozorga chiqarilishi huquq
egalarining manfaatlariga jiddiy zarar yetkazmoqda. Shu sababli, yangi texnologiyalarni xalqaro
huquqiy tizimlarga integratsiyalash zarurati kundan kunga ortib bormoqda.
Tovar belgisi – bu mahsulot yoki xizmatni boshqa shunga o‘xshash tovar va xizmatlardan ajrata
oladigan har qanday belgidir. Huquqiy tabiat nuqtai nazaridan, tovar belgisi intellektual
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
mulkning alohida obyektidir va unga bir qator eksklyuziv huquqlar taʼminlanadi: tovar belgini
ro‘yxatdan o‘tkazish, undan foydalanish huquqi, litsenziyalash va bekor qilish
Bu eksklyuziv huquqlar tojariy qiymat hamda isteʼmolchilar uchun sifat kafolati sifatida xizmat
qiladi.
Xalqaro miqyosda tovar belgisining ahamiyati beqiyosdir. Globalizatsiya va internet savdosi
jadal rivojlanishi ortidan brendlar bozori chegaralarni inkor etdi; yirik korporatsiyalar o‘z
brendlarining jahon bozorida himoyalanishini taʼminlash maqsadida bir nechta yurisdiksiyalarda
ro‘yxatdan o‘tishga majbur bo‘lmoqda
. Masalan, Apple Inc. 100 dan ortiq mamlakatda o‘z tovar
belgisini ro‘yxatdan o‘tkazgan, bu esa brend imidjini himoya qilishda muhim rol o‘ynaydi
Tovar belgilari huquqiy mezonlari asosan milliy qonunchilik va xalqaro shartnomalarga tayanadi.
Milliy darajada qonunlar tovar belgisining ro‘yxatdan o‘tkazilish tartibi, himoya muddatlari,
invaziv huquqbuzarlik (kiber huquqda kompyuter tarmoqlariga yoki axborot tizimlariga invaziv,
ya’ni ruxsatsiz kirish – hakerlik, ma’lumotlarni o‘g‘irlash, ruxsatsiz monitoring qilish kabi
huquqbuzarliklar) holatlarini nazarda tutadi
. Xalqaro darajada esa Konvensiyalar (masalan, Parij
Konvensiyasi), Madrid Protokoli hamda TRIPS shartnomasi kabi hujjatlar muvofiqlashtiruvchi
rol o‘ynaydi va davlatlarni umumiy standartlarga rioya qilishga majbur qiladi
.
Tovar belgilarining xalqaro himoyasi global iqtisodiyotda salmoqli rol o‘ynaydi. Xalqaro savdo
va investitsiya oqimlari ortishi, shuningdek, raqamli transformatsiya sharoitida brendning obro‘-
e’tibori va foydaliligi tobora muhimlashmoqda. Shu munosabat bilan, Madrid, Parij va TRIPS
konvensiyalari tovar belgilarini himoya qilishning asosiy xalqaro huquqiy mexanizmlarini
tashkil etadi
. Bu bo‘limda avvalo har bir konvensiyaning kelib chiqish tarixi, vazifalari, o‘ziga
xos tamoyillari va o‘zaro aloqalari tahlil qilinadi.
Parij Konvensiyasi (1883)
global sanoat mulki, jumladan tovar belgilarini muhofaza qilish
bo‘yicha birinchi xalqaro hujjat bo‘lib, unda “milliy muomala” prinsipi kiritilgan
. Bu prinsip
bo‘yicha konvensiya a’zolari bir-birining hududida ro‘yxatdan o‘tgan tovar belgilarini teng
huquqli muomala ob’ekti sifatida qabul qiladi, ya’ni mahalliy ixtiyoriy huquqlar boshqa
a’zolarga nisbatan oʻxshash darajada himoyalanadi.
Parij konvensiyasi ilk marotaba 1883-yilda qabul qilingan bo‘lib, sanoat mulkini – patent, tovar
belgisi, sanoat dizayni kabi ob’yektlarni himoya qilishning birinchi xalqaro hujjati hisoblanadi
Uning asosiy maqsadi – ishtirokchi davlatlar fuqarolariga teng sharoitda milliy va xalqaro
darajada huquqiy kafolat yaratishdir.
1
Dinwoodie, G. B., & Janis, M. D.
Trademarks and Unfair Competition: Law and Policy
, 3rd ed.,
Thomson Reuters, 2008, 12-b.
2
Kur, A., & Dreier, T.
International Trademark Protection
, Kluwer Law Int’l, 2012, 45-b.
3
https://www.wipo.int/branddb/en/
4
European Union, Trade Mark Regulation (EU) 2017/1001, Art. 7.
5
https://www.wto.org/english/docs_e/legal_e/27-trips_01_e.htm
6
Paris Convention for the Protection of Industrial Property, 1883.
7
Paris Convention for the Protection of Industrial Property, 1883, Art. 6quinquies.
8
World Intellectual Property Organization (WIPO), “Paris Convention,” available at
https://www.wipo.int/paris.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Madrid tizimi (Madrid Protokoli, 1989)
esa yagona ariza asosida 120 dan ortiq mamlakatda
tovar belgisini ro‘yxatga olish imkonini yaratadi
. Bu tizim shaffoflikni oshirib, ro‘yxatdan
o‘tkazish xarajatlarini kamaytiradi hamda monitoring jarayonlarini markazlashtirilgan onlayn-
platforma orqali boshqarishga imkon beradi.
Madrid tizimi – bu xalqaro tovar belgilarini bir martalik ariza bilan ko‘p mamlakatda ro‘yxatdan
o‘tkazishga imkon beruvchi mexanizmdir. Unga ikki hujjat kiradi – Madridd Agreemen-ti of
1891 va Madrid Protocol of 1989
.
TRIPS (1994)
shartnomasi esa WTO a’zolari uchun intellektual mulk huquqlarini himoya qilish
bo‘yicha minimal standartlarni belgilaydi
. Uning 15–21-moddalarida tovar belgilari
konsepsiyasi, ro‘yxatdan o‘tkazish muddati, ersetztenishi va invaziv huquqbuzarlik holatlari
bo‘yicha aniq talablar o‘rnatilgan.
Asosiy talab sifatida har bir ishtirokchi mamlakat tovar belgilarini ro‘yxatdan o‘tkazishni talab
qilishi va kafolatlagan muddatda ko‘rib chiqishi lozim. Invaziv huquqbuzarlikni bartaraf etish:
katsionerlar (muddati o‘tgan yoki nofaol holga keltirilgan tovar belgisi) hamda tiraj bilan bog‘liq
noto‘g‘ri ishlardan himoya choralarini belgilaydi. Xalqaro majburiyat: TRIPS bitimi bo‘yicha
ishtirokchilar mahalliy qonunchilikni bitim talablariga muvofiq yangilashi shart.
Ta’sir mexanizmi. TRIPS bitimi jamiyatda brend egalari va iste’molchilar o‘rtasida muvozanatni
saqlashni nazarda tutadi. “Haqiqiy qiymatni saqlash uchun kerakli huquqiy vositalar”ni
yaratadi
Parij, Madrid va TRIPS hujjatlari bir-birini to‘ldiruvchi, ammo ayrim jihatlarda farqlanadigan
sistemani tashkil qiladi. Ularning o‘zaro munosabati quyidagicha izohlanishi mumkin.
Global iqtisodiyotda intellektual mulk huquqlari (IMH) – patentlar, tovar belgilar, mualliflik
huquqlari, sanoat dizaynlari va tijorat sirlarini o‘z ichiga oluvchi to‘plam – innovatsiyalarni
rag‘batlantirish va raqobatbardoshlikni ta’minlashda hal qiluvchi vosita hisoblanadi
. Bu
huquqlar yaratuvchi va investorlarni kreatsiyani erkin tariflashga undash bilan birga, jamiyat
manfaatlarini ham muvofiqlashtiradi. Menimcha, ayniqsa O‘zbekiston sharoitida IMH tizimini
mustahkamlash hozirgi iqtisodiy yangilanish strategiyasi uchun asosiysi bo‘lib xizmat qiladi.
Blokcheyn – tarqatilgan (decentralized) va o‘zgarmas (immutable) hisobvaraqlar registri bo‘lib,
unga kiritilgan har bir ma’lumot blok shaklida kriptografik zanjir orqali bog‘lanadi
. Bu
texnologiya dastlab Bitcoin kriptovalyutasini boshqarish uchun yaratilgan bo‘lsa-da, bugungi
kunda turli sohalarda, jumladan intellektual mulk huquqlarini, xususan tovar belgilarini
ro‘yxatga olish, nazorat va himoya qilish mexanizmlarida keng qo‘llanilmoqda. Menimcha,
blokcheynning bu imkoniyatlari brend egalari va huquqni muhofaza qiluvchi organlar uchun
yangi darajada xavfsizlik va shaffoflikni ta’minlaydi.
9
WIPO, “Madrid System for the International Registration of Marks,”
https://www.wipo.int/madrid/en/
accessed June 2025.
10
Madrid Agreement Concerning the International Registration of Marks, 1891.; Madrid Protocol, 1989.
11
WTO,
Agreement on Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights
, 1994, Art. 15–21.
12
World Trade Organization (WTO), “The TRIPS Agreement,” available at https://www.wto.org/trips.
13
World Intellectual Property Organization (WIPO), “What is Intellectual Property?” available at
https://www.wipo.int/about-ip/en/.
14
Satoshi Nakamoto, “Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System,” 2008.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Blokcheyn va tovar belgilarini ro‘yxatga olish. Tovar belgilarini himoya qilishning an’anaviy
mexanizmi milliy va xalqaro idoralarda ro‘yxatdan o‘tishga asoslanadi. Ayni paytda ayrim
mamlakatlarda blokcheynning tarqatilgan registri sifatida ishlatilish imkoniyati o‘rganilmoqda.
Misol uchun, Braziliya Patent va Tovar Belgilari Instituti (INPI) blokcheyn texnologiyasini
sinovdan o‘tkazish uchun pilot-loyihalar boshladi
. Bu menga shuni ko‘rsatadiki, ro‘yxatga
olish ma’lumotlarini blokcheynda saqlash hujjatning haqiqiyligini kafolatlab, nusxa olish va
firibgarlik ehtimolini yo‘qotadi.
O‘zbekiston sharoitida ham blokcheyn asosida tovar belgilari ro‘yxatini elektron tarzda yuritish
imkoniyatlarini o‘rganish haqida tashabbuslar mavjud. O‘zbekiston Intellektual Mulk
Agentligining 2023-yilgi hisobotida blokcheyn platformasi bilan eksperimental ro‘yxat tizimini
joriy etish bo‘yicha ishchi guruh tashkil etilgani qayd etilgan
. Menimcha, bu ham
mamlakatimizda tovar belgilari huquqiy rejimini yanada mustahkamlash, hujjatlarni
boshqarishni optimallashtirishda muhim qadam bo‘ladi.
Blokcheynni ro‘yxatga olishda amaliy jihatlar ham muhim. Dastlabki bosqichda blokcheyn
registrida har bir tovar belgisi haqidagi ma’lumotlar – egasi, ro‘yxat raqami, ro‘yxat sanasi, amal
qilish muddati va amaldagi holati kabi atributlar elektron blok sifatida markazlashtirilmagan
tarmoqda qayd etiladi. Keyinchalik huquqiy nizolar paydo bo‘lganda, tomonlar blokcheyn
zanjiridan ma’lumotlarni tekshiradi va sud jarayonida blokcheynning o‘zgarmas xususiyati
asosida huquqiy himoyani mustahkamlashadi. Bu menga blokcheyn qo‘llanishi natijasida sud
ishlarida ekspertiza xarajatlari va tekshiruv muddatlarini sezilarli qisqartirish mumkinligini
ko‘rsatadi.
IP obyektlarini monitoring qilishda blokcheyn real vaqt rejimida barcha tranzaksiyalarni va
hujjatlar holatini kuzatishga imkon beradi. Supply chain (ta’minot zanjiri) sohasida IBM va
Maersk TradeLens platformasi
blokcheyn yordamida yuk oqimlarini nazorat qilib,
soxtalashtirishga qarshi samarali choralar ko‘rsatdi. IP sohasiga o‘tganda, tovar belgilarning
originalidan kichik farqlarini ham blokcheyn bilan qayd qilib, tarqatilgan identifikatorlar orqali
har bir mahsulot partiyasini tekshirish mumkin bo‘ladi. Menimcha, ayniqsa farmatsevtika va luks
tovarlar bozorida bunday sistemaning kiritilishi kontrafaktsiz savdoni ta’minlashda hal qiluvchi
rol o‘ynaydi.
Xulosa
qiladigan bo‘lsak, xalqaro tovar belgilarining huquqiy muhofazasi zamonaviy savdo,
investitsiya va texnologik rivojlanish sharoitida nihoyatda muhim strategik vositaga aylanmoqda.
Tovar belgilarining xalqaro darajada tan olinishi va ularning qonuniy himoyasi brend egalarining
manfaatlarini himoya qilish, raqamli iqtisodiyotda barqarorlikni ta’minlash va intellektual mulk
sohasida ishonchli huquqiy muhitni shakllantirishga xizmat qiladi.
Parij Konvensiyasi, Madrid Protokoli va TRIPS bitimi kabi xalqaro hujjatlar mavjud bo‘lsa-da,
so‘nggi yillarda yuzaga kelayotgan yangi chaqiriqlar – xususan raqamli huquqbuzarliklar, domen
nomlariga oid nizolar va soxta mahsulotlar muammolari – bu tizimlarni yangilash va ularni
zamonaviy texnologiyalar, ayniqsa blokcheyn asosida takomillashtirish zaruratini ko‘rsatmoqda.
15
Instituto Nacional da Propriedade Industrial (INPI), “Pilot Testing Blockchain for Trademarks,” 2020.
16
O‘zbekiston Intellektual Mulk Agentligi, “Yillik hisobot,” 2023.
17
IBM & Maersk, “TradeLens: Reimagining Global Trade on Blockchain,” 2018.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Shu bilan birga, blokcheyn texnologiyasi xalqaro tovar belgilarining ishonchli va
avtomatlashtirilgan huquqiy nazoratini ta’minlay oladigan vosita sifatida ko‘rilmoqda. U real
vaqt rejimida nazorat, buzilish holatlarini aniqlash, huquqiy isbotni mustahkamlash va global
yuridik muvofiqlikni ta’minlash imkonini beradi.
Yuqoridagilardan kelib chiqib, amaliyotga quyidagilarni joriy etishni taklif etmoqchimiz:
1.
Xalqaro hamkorlikni mustahkamlash:
O‘zbekiston va boshqa ishtirokchi davlatlar o‘rtasida
intellektual mulk huquqlari, xususan tovar belgilarini himoya qilish sohasida ikki tomonlama va
ko‘p tomonlama bitimlar doirasida texnologik hamkorlikni rivojlantirish lozim.
2.
Blokcheyn integratsiyasi uchun milliy qonunchilikni tayyorlash:
O‘zbekiston
Respublikasining “Tovar belgilari, xizmat ko‘rsatish va tovar kelib chiqqan joy nomlari
to‘g‘risida”gi qonuniga blokcheyn texnologiyasidan foydalanish asosida ro‘yxatdan o‘tkazish,
ishonchli hujjat aylanishi va monitoring mexanizmlarini joriy etish zarur.
3.
TRIPS va Madrid tizimining raqamli versiyalarini ishlab chiqish:
JST va WIPO doirasida
a’zo davlatlar tomonidan blokcheyn texnologiyasi asosida ishlaydigan yagona platformani ishlab
chiqish va uni xalqaro e’tirof etilgan tizimlarga integratsiyalash bo‘yicha tashabbus ko‘tarilishi
kerak.
4.
Kadrlar salohiyatini oshirish:
Huquqshunoslar, texnik mutaxassislar va intellektual mulk
vakillarini blokcheyn texnologiyasi va xalqaro IP tizimlar bo‘yicha malaka oshirish kurslari
orqali tayyorlash muhimdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Dinwoodie, G. B., & Janis, M. D.
Trademarks and Unfair Competition: Law and Policy
,
3rd ed., Thomson Reuters, 2008.
2. Kur, A., & Dreier, T.
International Trademark Protection
, Kluwer Law Int’l, 2012.
3. European Union, Trade Mark Regulation (EU) 2017/1001, Art. 7.
4. Paris Convention for the Protection of Industrial Property, 1883.
5. World Intellectual Property Organization (WIPO), “Paris Convention.
6. Madrid Agreement Concerning the International Registration of Marks, 1891.; Madrid
Protocol, 1989.
7. WTO,
Agreement on Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights
, 1994
8. World Trade Organization (WTO), “The TRIPS Agreement.
9. Satoshi Nakamoto, “Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System,” 2008.
10. Instituto Nacional da Propriedade Industrial (INPI), “Pilot Testing Blockchain for
Trademarks,” 2020.
11. O‘zbekiston Intellektual Mulk Agentligi, “Yillik hisobot,” 2023.
12. IBM & Maersk, “TradeLens: Reimagining Global Trade on Blockchain,” 2018.
13.
