JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK
JURNAL
493
O.R.Avezov
OXU professori
TURLI EKSTREMAL SHAROITLARDA O‘ZINI NAZORAT QILISH
STRATEGIYALARINI O‘RGATISHNING PSIXOLOGIK ASPEKTLARI
Annotatsiya:
Ushbu maqolada favqulodda holatlarda insonning xulq-atvor yo‗nalishlarini targ‗ib
qilishning ruhiy tomonlari tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida ruhiy barqarorlik, hissiy aql,
jamiyat tomonidan yordam va xatarli vaziyatlarga tayyorgarlikka oid omillar psixologik aspekt
sifatida
yoritilgan.
Maqola
favqulodda
vaziyatlarga
qarshi
kurashishda
psixologik
yondashuvlarning zarurligini asoslovchi muhim nazariy va amaliy xulosalarni o‗z ichiga oladi.
Kalit so‘zlar
: favqulodda holat, xulq-atvor yo‗nalishlari, hissiy aql, ruhiy barqarorlik, ruhiy
tayyorlik, jamiyat tomonidan yordam, xavfga qarshi kurash, psixoprofilaktika, adaptatsiya, aql-
idrokni nazorat qilish.
Аннотация:
В статье анализируются психологические аспекты формирования
поведенческих стратегий человека в экстремальных ситуациях. В исследовании
рассматривались факторы, связанные со стрессоустойчивостью, эмоциональным
интеллектом, социальной поддержкой и толерантностью к риску как психологическими
аспектами. В статье содержатся важные теоретические и практические выводы,
обосновывающие необходимость психологических подходов в борьбе с чрезвычайными
ситуациями.
Ключевые слова:
экстремальные ситуации, копинг-стратегии, эмоциональный интеллект,
стрессоустойчивость, психологическая подготовка, социальная поддержка, управление
рисками, психопрофилактика, адаптация, когнитивный менеджмент.
Abstract
: This article analyzes the psychological aspects of promoting human behavioral
strategies in extreme situations. During the study, factors related to stress resistance, emotional
intelligence, social support, and risk readiness were highlighted as psychological aspects. The
article contains important theoretical and practical conclusions that justify the need for
psychological approaches to combating emergency situations.
Keywords
: extreme situations, behavioral strategies, emotional intelligence, stress resistance,
psychological preparation, social support, risk management, psychoprophylaxis, adaptation,
cognitive management.
Ekstremal vaziyatlar inson psixikasining chidamliligini sinovdan o‗tkazadi. Bunday holatlar
— tabiiy ofatlar, texnogen halokatlar, urush, zo‗ravonlik, pandemiyalar yoki kutilmagan ijtimoiy
falokatlar — odamning emotsional, kognitiv va ijtimoiy resurslarini harakatga keltiradi. Shuning
uchun xulq-atvor yo‗nalishlarini targ‗ib qilish, avvalo, ruhiy tayyorlik bilan chambarchas bog‗liq.
Psixologik jihatdan tayyor shaxs xavfli vaziyatda ongli harakat qiladi. O‗zini tutish
strategiyalarining ommaviy targ‗iboti jamiyatda psixologik chidamlilikni mustahkamlashga
xizmat qiladi. Bu yerda asosiy vazifa — xavfga duch kelganda qo‗rquvni nazorat qilish, stressga
moslashish va mantiqan fikrlashga yo‗l ochishdan iborat.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK
JURNAL
494
Tadqiqotlar shuni ko‗rsatadiki, ekstremal holatlarda odamlarning 70–75 foizi dastlab
hissiyotlarga beriladi, 15–20 foizi muvozanatni saqlay oladi, qolgan 5–10 foizi esa liderlikni o‗z
qo‗liga oladi (Mikulincer & Shaver, 2007). Shuning uchun bu 5–10 foizlik qatlamni ruhiy
tomondan tayyorlash strategik ahamiyatga ega.
O‗zini tutish strategiyalarining targ‗iboti ikki yo‗nalishda olib borilishi zarur: birinchidan,
xatarli vaziyatlarga tayyorgarlikni oshirish, ikkinchidan, hodisa sodir bo‗lgach, o‗zini tiklash
usullarini o‗rgatish. Bu ikki bosqichda ham kognitiv yondashuv va hissiy nazorat birgalikda
ishlashi lozim.
Emotsional intellektning yuksak darajada rivojlanganligi favqulodda holatlarda ijobiy ta‘sir
ko‗rsatadi. Salovey va Mayer (1995) ta‘kidlaganidek, emotsiyalarni anglab, ularni boshqara
oladigan shaxslar stressli sharoitda yanada samarali harakat qiladilar.
Milliy psixologik tadqiqotlarda (Karimova, 2022) ekstremal holatlarga qarshi turish uchun
aholini psixologik ongli tayyorlashga qaratilgan dasturlar samaradorligi o‗rganilgan. Bunda
ko‗rgazmali videoroliklar, interaktiv treninglar va roli almashish texnologiyalarining ahamiyati
ta‘kidlangan.
Ekstremal vaziyatlarda samarali strategiyalar qatoriga quyidagilar kiradi: ―pauza-prinsipi‖,
ya‘ni darhol reaksiya bildirish o‗rniga qisqa tanaffus qilish; ―ichki dialog‖, ya‘ni o‗z-o‗zini tahlil
qilish; ―resurslarni faollashtirish‖, ya‘ni o‗z ichki kuch manbalarini ishga solish.
Psixologik strategiyalar shunchaki nazariy tushuncha bo‗lib qolmasligi uchun ularni real
holatlarga moslashtirish zarur. Shu bois, favqulodda vaziyatlar bo‗yicha mashg‗ulotlarda
(simulyatsiya orqali) shaxslarning reaktsiyalarini o‗rganish muhim.
Yoshlar o‗rtasida xulq-atvor yo‗nalishlarini targ‗ib qilishda zamonaviy texnologiyalar —
mobil ilovalar, ijtimoiy tarmoqdagi kontent, vloglar va gamifikatsiyalangan platformalar muhim
rol o‗ynaydi. Masalan, ―PsychReady‖ kabi ruhiy tayyorlik dasturlari bu borada ilg‗or namunadir.
Jamoaviy ruh, ijtimoiy birdamlik va boshqalarga yordam berishga tayyorlik psixologik
chidamlilikni mustahkamlovchi omillardandir. Emotsional qo‗llab-quvvatlash orqali stress
holatini kamaytirish imkoniyati 45% gacha oshishi mumkin (WHO, 2021).
Quyidagi jadvalda jahon va milliy darajadagi statistik ma‘lumotlar orqali favqulodda
holatlarda odamlarning psixologik reaksiyalari aks ettirilgan:
Ushbu ma‘lumotlar asosida aytish mumkinki, O‗zbekistonda ekstremal holatga
tushganlarning ko‗pchiligi dastlab emotsional shokda qolmoqda. Shuning uchun xulq-atvor
yo‗nalishlarini ijtimoiy targ‗ib qilish — zarurat darajasidagi masaladir.
Mahallalarda, maktab va kollejda o‗zini tutish treninglari, psixologik seminarlar orqali xatarli
vaziyatlarga tayyorgarlik madaniyatini shakllantirish mumkin. O‗quvchilarda ―Vaziyatga mos
fikrlash‖ kompetensiyasini rivojlantirish kerak.
O‗qituvchilar, harbiylar, tibbiyot xodimlari, ijtimoiy xodimlar ekstremal holatlarda birinchi
bo‗lib harakat qiladigan guruhlardir. Shu bois, ularning psixologik tayyorgarligini baholash va
doimiy yangilab borish talab etiladi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK
JURNAL
495
Stressga qarshi kurashda eng samarali usullar — nafasni boshqarish, diqqatni jamlash,
tasavvuriy mashqlar va motivatsion o‗z-o‗zini dasturlash bo‗lib, bu usullar favqulodda holatlarda
ichki barqarorlikni saqlashga xizmat qiladi.
Psixologik jihatdan tayyor bo‗lmagan insonlarda favqulodda holatda konversiya holatlari
(hissiy siqilishning tana belgilariga aylanishi) tez-tez kuzatiladi. Masalan, gapira olmay qolish,
hushini yo‗qotish, qotib qolish hollari.
Davlat siyosatida ―psixologik xavfsizlik‖ tushunchasini targ‗ib qilish orqali favqulodda
holatlarga oldindan tayyorgarlik darajasini oshirish mumkin. Bu nafaqat harbiy tizimda, balki
ta‘lim va sog‗liqni saqlash tizimlarida ham muhim.
Ekstremal holatlarda yetakchilik qilish qobiliyati — bu tug‗ma emas, balki o‗rgatiladigan
ko‗nikmadir. Shaxsiy namunalar, dramatik o‗yinlar, rol almashish orqali bu qobiliyatni yoshlarda
shakllantirish mumkin.
Yosh avlodda ―psixologik immunitet‖ shakllantirish dolzarb vazifadir. Bu — salbiy
emotsiyalarni yo‗naltira olish, vaziyatdan ma‘no topish va ijobiy yechimlar izlash qobiliyatini o‗z
ichiga oladi.
Xalq orasida tarqalgan ba‘zi noto‗g‗ri tushunchalar, masalan ―qo‗rquv yomon belgidir‖,
―inson dovyurak tug‗iladi‖, strategiyalarni o‗zlashtirishga to‗sqinlik qiladi. Shu bois, psixologlar
tomonidan bu stereotiplarga qarshi ish olib borish muhim.
Ijtimoiy reklamalar, psixologik maqolalar, interaktiv seminarlar orqali omma ongida
favqulodda holatlarga ongli yondashuvni shakllantirish mumkin. Bu esa umumiy ijtimoiy
barqarorlik uchun zamin yaratadi.
Psixologik xizmat ko‗rsatish tizimlari — masalan, 1140 ishonch telefoni, favqulodda holat
markazlaridagi psixologlar xizmatlari — strategiyalarni amaliy qo‗llash va real yordam berishda
hal qiluvchi rol o‗ynaydi.
Psixologik targ‗ibot — bu faqat ommaviy axborot vositalarida efirga uzatiladigan rolik emas,
balki tizimli ravishda ijtimoiy institutlar faoliyatiga integratsiyalashgan psixoprofaktika
jarayonidir.
Xulosa qilib aytganda, favqulodda holatlarda xulq-atvor yo‗nalishlarini psixologik asosda
targ‗ib qilish orqali nafaqat alohida shaxslarning, balki jamiyatning umumiy psixologik
barqarorligini ta‘minlash mumkin. Buning uchun doimiy monitoring, treninglar va xalq ongini
yorituvchi ilmiy-ommabop materiallar muhim ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar
Avezov O.R. Shaxs psixologiyasi va kouching. Darslik, ‖ Kamolot‖ nashriyoti, Buxoro. 2025
yil. 288 bet.
Avezov O.R. Oila psixoterapiyasi nazariyalari. Darslik, ‖Kamolot‖ nashriyoti, Buxoro. 2024
yil. 316 bet.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK
JURNAL
496
Avezov O.R., Ruziyev N.I. Harbiy psixologiya va pedagogika asoslari. Darslik,‖ Kamolot‖
nashriyoti, Buxoro. 2024 yil. 256 bet.
Avezov O.R. Ekstremal vaziyatlarda psixologik xizmat Darslik,‖KAMOLOT‖ nashriyoti,
Buxoro. 2023 yil. 332 bet.
Avezov O.R. Ekstremal vaziyatlarda oilaga psixologik xizmat ko‗rsatish amaliyoti.
PEDAGOGIK MAHORAT Ilmiy-nazariy va metodik jurnal 5-son (2021-yil, oktabr). Buxoro,
2021 y. B. 145-150.
Avezov O.R. Ekstremal vaziyatlarda shaxsning stressli holati va xulq-atvor reaksiyalari.
Psixologiya. № 4 son(2020) Buxoro. 2020. B. 94-98.
Avezov O.R. Psyshologisal relations between family members. Ssientifis Journal Impast
Fastor. VOLUME 2 | ISSUE 2. ISSN 2181-1784. SJIF 2022: 5.947 February 2022 . P-945-949
Avezov O.R. Mental Status and Behavioral Reastions in Emergensy. and Extreme
Emergensies AMERISAN JOURNAL OF SOSIAL AND HUMANITARIAN RESEARSH.
ISSN:
2690-9626
Vol.3,
No
1,
2022.
https://www.grnjournals.us/index.php/AJSHR/artisle/view/714
Avezov O.R. Favqulotda va favqulodda holatlarda aholiga psixologik xizmat ko‗rsatish.
―XXI asr psixologiyasi‖. //Xalqoro ilmiy–amaliy anjumani materiallari// Buxoro, 2021 y. B. 19 -
24.
Авезов О.Р. Психологическая служба в экстремалных ситуациях. Вестник
интегративной психологии. № 79. Ярославл. 2019. С. 23-26.
Avezov O.R. Ekstremal vaziyatlarda stressbardoshlik tushunchasi. International Conference
on Developments in Education. Hosted from Amsterdam, Netherlands https: econferencezone.org
22nd Feb. 2023. B. 63-67
