JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
585
Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti
Sharq sivilizatsiyasi va falsafa fakulteti,
Tarix (Markaziy Osiyo xalqlari tarixi) yo„nalishi 2-kurs talabasi
O‘ralova Marjona Murodilla qizi
.
Ilmiy rahbar: “Markaziy Osiyo xalqalari tarixi”
kafedrasi katta o„qituvchisi,
PhD B.I.Zokirov
KECHAGI TARIX – YANGI TARTIB: SOVET DAVLATINING BUXORONI QAYTA
QURISHI
Annotatsiya:
Ushbu maqolada 1925–1940 yillar oralig‘ida Buxoro shahrida amalga oshirilgan
sovet urbanizatsiyasi, ya’ni shaharlashtirish siyosatining tarixiy jarayonlari, iqtisodiy va
madaniy oqibatlari tahlil qilinadi. Sovet tuzumi Buxoroni modernizatsiya qilish bahonasida uni
mafkuraviy, ijtimoiy va arxitektura jihatdan butunlay qayta tashkil etdi. Maqolada
kollektivlashtirish, sanoatlashtirish, demografik siljishlar, infratuzilma o‘zgarishlari, mafkuraviy
nazorat, hamda mahalliy qarshilik holatlari tarixiy manbalar va dalillar asosida bayon qilinadi.
Kalit so’zlar:
Buxoro, Sovet modernizatsiyasi, urbanizatsiya, 1925–1940 yillar, shaharlik
hayoti, sovet siyosati, arxitektura va infratuzilma, sovetlashtirish jarayoni, madaniy qayta
qurilish, mahalliy boshqaruv.
Abstract:
This article analyzes the historical processes, economic and cultural consequences of
the Soviet urbanization policy in Bukhara between 1925 and 1940. The Soviet regime completely
reorganized Bukhara ideologically, socially and architecturally under the pretext of
modernization. The article describes collectivization, industrialization, demographic shifts,
infrastructure changes, ideological control, and local resistance based on historical sources and
evidence.
Keywords:
Bukhara, Soviet modernization, urbanization, 1925–1940, urban life, Soviet politics,
architecture and infrastructure, Sovietization process, cultural reconstruction, local government
Аннотация:
В статье анализируются исторические процессы, экономические и
культурные последствия советской политики урбанизации в Бухаре между 1925 и 1940
годами. Советский режим полностью реорганизовал Бухару идеологически, социально и
архитектурно под предлогом модернизации. В статье описываются коллективизация,
индустриализация, демографические сдвиги, изменения инфраструктуры, идеологический
контроль и местное сопротивление на основе исторических источников и свидетельств.
Ключевые слова:
Бухара, советская модернизация, урбанизация, 1925–1940, городская
жизнь, советская политика, архитектура и инфраструктура, процесс советизации,
культурная реконструкция, местное самоуправление
Kirish
1925 yilga kelib Sovet Ittifoqi Buxoro ustidan to„liq siyosiy nazorat o„rnatdi. Buxoro Xalq Sovet
Respublikasi tugatilib, bu hudud O„zbekiston SSR tarkibiga kiritildi. Shu tariqa Buxoro shahri
sobiq musulmon amirligining siyosiy va diniy markazidan sovet mafkurasi asosidagi yangi
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
586
shahar makoniga aylantirilish jarayoniga kirdi. Bu faqat siyosiy o„zgarish emas, balki shahar
hayotining barcha jabhalarini – boshqaruv tizimi, infratuzilma, demografik tarkib, madaniyat va
tafakkur uslubini o„z ichiga olgan murakkab urbanistik transformatsiya edi.
1
Sovet rejimining mustahkamlanishi va boshqaruv tizimi
Buxoro Sovetlar Ittifoqi tarkibiga kiritilgach, bu yerda sovet hokimiyatining markazlashtirilgan
boshqaruv tizimi joriy etildi. Shahar ijroiya qo„mitasi, partiya organlari va mahalliy kengashlar
orqali siyosiy nazorat kuchaytirildi. Ilgari ijtimoiy nufuzga ega bo„lgan ulamo, sayyid, savdogar
va zodagonlar qatlamlari siqib chiqarildi yoki jazoga tortildi. Har bir davlat muassasasi va
jamiyat uyushmasi sovet mafkurasini targ„ib qiluvchi vositaga aylandi. Yoshlar orasida
komsomol tashkilotlari faoliyati kuchaytirildi, maktablar va o„quv yurtlarida diniy emas,
sotsialistik qadriyatlar singdirildi. Bu esa Buxoroni ideologik jihatdan sovetlashtirishning
tayanch bosqichiga aylandi.
2
Kollektivlashtirish va demografik siljishlar
1930-yillarda boshlangan kollektivlashtirish siyosati Buxoro aholisi tarkibida tub o„zgarishlarni
yuzaga keltirdi. Dehqonlar yeri davlatga musodara qilindi, kulaklar sinfi yo„q qilindi. Bu
jarayonda minglab oilalar mol-mulkidan ajralib, shaharga ko„chishga majbur bo„ldi. Natijada
Buxoro shahri tez sur‟atlarda aholi bilan to„ldi, yangi mahallalar – “ishchilar posyolkalari”
tashkil qilindi. Bu hududlarda oddiy turar joylar, kommunal xizmatlar, ishlab chiqarish
obyektlari vujudga keldi. Demografik siljishlar tufayli shaharning ijtimoiy tarkibi yangilandi:
endilikda ishchi, o„qituvchi, komsomol va ma‟muriyat vakillari asosiy qatlamga aylandi.
3
Sanoatlashtirish: yangi shahar iqtisodiyoti
Sovet sanoat siyosati doirasida Buxoroda qator korxonalar qurildi. Paxta tozalash zavodi, yog„-
moy fabrikasi, tikuv sexlari va kimyo ustaxonalari ishga tushdi. Har bir sanoat markazi atrofida
ijtimoiy infratuzilma – yotoqxonalar, oshxonalar, bolalar bog„chalari – barpo etildi. Ishlab
chiqarishga ko„proq yoshlar, ayniqsa, sobiq hunarmandlar va dehqonlar jalb qilindi. Buxoro
tobora hunarmandchilik markazidan sanoat bazasiga aylana boshladi. Sanoatlashtirish siyosati
ijtimoiy qatlamlar o„zgarishini kuchaytirdi, shaharliklik tushunchasi ham yangicha mazmun kasb
eta boshladi.
4
1
Qosimov, B. Buxoro tarixining og‘ir sahifalari: Sovet siyosati va mahalliy hayot. Buxoro, 2003., 78-b.
2
Saidov, A. Buxoro me’morchiligida XX asr boshi modernizatsiya jarayonlari. – “Sharqshunoslik
muammolari”, 2018, №2.
3
Soviet Census Data (1939), Central Archive of Uzbekistan
.
4
Бенов, С. Советская архитектура Бухары в 1930-е годы. // Архитектура СССР, 1985, №3.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
587
Shahar makoni va arxitektura o„zgarishlari
1935 yilda ishlab chiqilgan general reja asosida shaharning eski qismi qisman saqlanib qolingan
bo„lsa-da, markaziy tumanlar modernizatsiya qilindi. Yangi maydonlar, keng yo„llar, davlat
binolari, savdo do„konlari va madaniyat uylari qurildi. Qadimiy arxitektura namunalarining
ko„pchiligi zarar ko„rdi: ayrim masjidlar yopildi yoki ombor, sport zali, kutubxona sifatida
foydalanildi. Elektr energiyasi, ichimlik suvi, transport, kanalizatsiya tarmog„i yo„lga qo„yildi.
Bu inshootlar orqali Buxoro “sotsialistik shahar” qiyofasiga moslashtirildi.
Madaniyat va mafkura: yangi avlodni tarbiyalash
Buxoroda sovet mafkurasi asosida yangi avlodni tarbiyalash asosiy vazifa bo„ldi. Yangi
maktablar, texnikumlar, kutubxonalar ochildi. Diniy ta‟lim beruvchi madrasa va maktablar
yopildi yoki boshqa maqsadlarda ishlatildi. Madaniy hayotda teatrlar, kinoteatrlar, gazeta-
jurnallar faoliyati kuchaydi. Kompartiyaning mafkuraviy nazorati bilan yoshlar orasida
“sotsialistik ong” shakllantirildi. Buxoro nafaqat me‟moriy, balki tafakkuriy jihatdan ham
sovetlashdi.
5
Qarshilik va ichki tarangliklar
Ammo bu jarayonlar bir xil va tekis kechmadi. Mahalliy aholining katta qismi o„z an‟analaridan
voz kechishni istamas, diniy e‟tiqod, madaniy qadriyatlarni yashirin saqlab qolishga harakat
qilardi. Norozilik harakatlari ochiq ko„rinishda bo„lmasa-da, passiv qarshiliklar, ichki norozilik
va ijtimoiy uzilishlar davom etib turdi. Ayrim hollarda sovet hokimiyatining haddan tashqari
kuch ishlatishi va qattiq nazorati jamiyatda ishonchsizlik va qo„rquv muhitini kuchaytirdi. Bu
esa shaharlashuv jarayonining faqat tashqi emas, balki ichki ziddiyatlar bilan kechganini
ko„rsatadi
6
Xulosa
1925–1940 yillar oralig„ida Buxoroda kechgan sovet urbanizatsiyasi shaharni siyosiy, iqtisodiy,
madaniy va demografik jihatdan butunlay qayta shakllantirdi. Bu jarayon zamonaviy
infratuzilmaning rivojlanishiga xizmat qilgan bo„lsa-da, mahalliy an‟analar, tarixiy xotira va
ijtimoiy barqarorlikka jiddiy zarar yetkazdi.Shaharlashuv Buxoroni sotsialistik davlatga xos
modelga aylantirdi, biroq bu yangi qiyofa ko„p hollarda o„z ildizlaridan uzilgan sun‟iy
strukturaga aylandi. Shunday bo„lsa-da, aynan shu davrdagi o„zgarishlar Buxoroning keyingi
taraqqiyoti uchun muhim poydevor bo„lib xizmat qildi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Xoldorov, B. Oʻzbek shaharlarining taraqqiyoti tarixidan. Toshkent: “Fan”, 1983.
5
Vambery, A. Buxoro sayohatlari. (Tarjimasi va izohlar bilan). Toshkent: Yozuvchi, 1990., 56-76b.
6
Akramov, F. Buxoro tarixining sahifalari. Buxoro: BuxDU nashriyoti, 2015., 145-156b.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
588
2. Abdug„aniyeva, M. Sovet davrida urbanizatsiya jarayonlari. Toshkent, 2009.
3. Akramov, F. Buxoro tarixining sahifalari. Buxoro: BuxDU nashriyoti, 2015.
4. Soviet Census Data (1939), Central Archive of Uzbekistan.
5. Qodirov, Sh. Shahar va jamiyat: tarixiy yondashuv. Toshkent, 2020.
6. Saidov, A. Buxoro me‟morchiligida XX asr boshi modernizatsiya jarayonlari. –
“Sharqshunoslik muammolari”, 2018, №2.
7. Vambery, A. Buxoro sayohatlari. (Tarjimasi va izohlar bilan). Toshkent: Yozuvchi, 1990.
8. Qosimov, B. Buxoro tarixining og„ir sahifalari: Sovet siyosati va mahalliy hayot. Buxoro,
2003.
9. Бенов, С. Советская архитектура Бухары в 1930-е годы. // Архитектура СССР, 1985,
№3.
10. Mirzayev, I. O„zbekiston shaharlarining ijtimoiy-iqtisodiy transformatsiyasi (XX asr).
Toshkent: Iqtisodiyot, 2011.
