JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
577
Farg„ona davlat texnika universiteti
Assistant:
Madraximov Maqsudali Maribjonovich
SHAHAR ICHIDA AVTOMOBILLAR HARAKAT TEZLIGINING TIRBANDLIKKA
TA‟SIRINI TAHLIL QILISH.
Annotatsiya
:Ushbu maqola shahar ichidagi avtomobillar harakat tezligining yo„l tirbandligiga
ta‟sirini tahlil qilishga bag„ishlangan. Shahar muhitida transport oqimining samaradorligi va
tirbandlik darajasiga ta‟sir etuvchi asosiy omillar, xususan, avtomobillar harakat tezligi ko„rib
chiqiladi. Maqolada matematik modellashtirish va statistik tahlil usullari yordamida tezlik va
tirbandlik o„rtasidagi bog„liqlik o„rganiladi. Tadqiqot natijalari shahar transport tizimini
optimallashtirish bo„yicha amaliy takliflar bilan yakunlanadi.
Kalit so‘zlar:
transport, tirbandlik, harakat tezligi, svetofor, yo„l harakati, avtomobillar,
transport oqimi.
Аннотация:
Статья посвящена анализу влияния автомобиля на городскую загруженность
дорог. Рассматриваются поддержка транспорта и уровень загруженности дорог на уровне
города, уровень грузооборота транспорта, удобство транспорта. В статье с помощью
математического моделирования и статистического анализа изучается специфическая
связь между скоростью и загруженностью дорог. Исследование завершается
практическими предложениями по оптимизации городского транспорта.
Ключевые слова:
транспорт, загруженность дорог, скорость, светофоры, транспорт,
автомобили, цены на транспорт
Abstract:
The article is devoted to the analysis of the impact of the car on urban traffic
congestion. The support of transport and the level of traffic congestion at the city level, the level
of transport freight, the convenience of transport are considered. The article uses mathematical
modeling and statistical analysis to study the specific relationship between speed and traffic
congestion. The research is concluded with practical proposals for optimizing urban transport.
Keywords:
transport, traffic congestion, speed, traffic lights, transport, cars, transport prices
O„zbekiston shaharlarining jadal urbanizatsiyasi va avtomobillar sonining ko„payishi yo„l
tarmog„idagi tirbandlik muammosini yanada dolzarb qilmoqda. Statistik ma‟lumotlarga ko„ra,
2024-yil 1-yanvar holatiga jismoniy shaxslarga tegishli avtomobillar soni 4,02 million donani
tashkil etib, 2022-yilga nisbatan 10% dan ortiq o„sishni ko„rsatdi. Yengil avtomobillar soni 3,75
million donaga (10,6% o„sish), yuk avtomobillari esa 240 ming donaga (9,5% o„sish) yetdi.
2023-yilda 418 ming dona yengil avtomobil ishlab chiqarilib, o„sish sur‟ati 27,4% ni tashkil etdi,
bunda “Chevrolet Cobalt” (118 ming dona, +16,1%) eng ommabop model bo„ldi. Shu bilan
birga, Xitoydan avtomobil importi 2023-yilda besh baravar oshib, umumiy importning 79,3% ini
tashkil qildi.Tirbandlik nafaqat transport samaradorligini pasaytiradi, balki ekologik
muammolar, yoqilg„i sarfi va iqtisodiy yo„qotishlarga olib keladi. Avtomobillar harakat tezligi
shahar ichidagi transport oqimining asosiy ko„rsatkichlaridan biri sifatida tirbandlik darajasiga
bevosita ta‟sir ko„rsatadi. Masalan, transport oqimining zichligi (1 km yo„l uchastkasidagi
avtomobillar soni) va harakat jadalligi (muayyan vaqt ichida yo„ldan o„tgan transport vositalari
soni) tirbandlikni baholashda muhim omillardir.
Toshkent shahrida tirbandlik eng jiddiy muammolardan biriga aylangan. Shahar
ko„chalarida ishga borish va qaytish vaqtlarida, noqulay ob-havo sharoitida, talabalar oqimi yoki
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
578
xalqaro tadbirlar paytida tirbandliklar kuzatiladi. O„zbekiston Respublikasi Davlat arxitektura va
qurilish qo„mitasining 2009-yilgi “Shaharsozlik normalari va qoidalari”ga ko„ra, shahar
ko„chalarining har bir tasmasining o„tkazuvchanligi 750-850 avtomobil/soat deb belgilangan
bo„lsa-da, Toshkentning asosiy ko„chalarida bu ko„rsatkich 900-1200 avtomobil/soatni tashkil
etadi. Tirbandlik paytida avtomobillarning o„rtacha tezligi juda past bo„lib, bu yo„l harakati
samaradorligini pasaytiradi va iqtisodiy yo„qotishlarga olib keladi.
O„zbekiston shaharlarida avtomobillar harakat tezligining tirbandlikka ta‟sirini tahlil
qilishga qaratilgan bo„lib, transport tizimini optimallashtirish uchun ilmiy asoslangan
yondashuvlarni ishlab chiqishni maqsad qiladi. Bunda avtomobillar sonining o„sishi, yo„l
infratuzilmasini rivojlantirish va raqamli boshqaruv tizimlarini joriy etish kabi omillar hisobga
olinadi. Masalan, 2023-2024-yillarda Toshkent, Nukus va viloyat markazlarida raqamli
boshqaruv tizimlari joriy etilishi rejalashtirilgan bo„lib, bu tirbandlikni kamaytirishga xizmat
qiladi.
Metodologiya Tadqiqot shahar ichidagi transport oqimlarini tahlil qilish uchun matematik
modellashtirish va statistik tahlil usullaridan foydalanadi. Quyidagi usullar qo„llaniladi:
Transport oqimi modellari: Greenshields modeli yordamida tezlik va transport zichligi
o„rtasidagi bog„liqlik o„rganiladi.
Statistik tahlil: Tezlik va tirbandlik darajasi o„rtasidagi korrelyatsiyani aniqlash uchun
Pearson korrelyatsiya koeffitsienti hisoblanadi.
Simulyatsiya: Shahar yo„llaridagi harakatni simulyatsiya qilish uchun MATLAB dasturiy
muhiti ishlatiladi.
Greenshields modeli transport oqimi nazariyasidagi asosiy modellar
之一
bo„lib, shahar
ichidagi avtomobillar harakat tezligi va transport zichligi o„rtasidagi bog„liqlikni tahlil qilishda
keng qo„llaniladi. Ushbu model 1935-yilda Bruce D. Greenshields tomonidan ishlab chiqilgan
bo„lib, transport oqimi (q), zichlik (k) va tezlik (v) o„rtasidagi fundamental munosabatni
ifodalaydi. Quyida Greenshields modeli bo„yicha kengroq ma‟lumot va uning shahar ichidagi
tirbandlikka ta‟sirini tahlil qilishda qo„llanilishi haqida batafsil tushuncha beriladi.
Greenshields Modelining Asoslari
B. Greenshilds modeli
Greenshields makroskopik transport oqimi nazariyasi transport oqimidagi tezlik va zichlik
munosabatlariga qaratilgan. U tezlik va zichlik, oqim va zichlik, tezlik va oqim o'rtasidagi
aloqalarni o'rnatadi. Bu nazariya tezlik-zichlik, oqim-zichlik va tezlik-oqim diagrammalari orqali
grafik tarzda ifodalanadi. Trafik zichligi kritik darajaga yaqinlashganda yoki undan oshib
ketganda tirbandlik yuzaga keladi, natijada oqim samarasiz bo'ladi va tezlik kamayadi. Ushbu
aloqalar avtomobil yo'lining transport oqimi modellarida va transportni rejalashtirishda transport
sharoitlarini baholash, sig'imni baholash va samarali transport tizimlarini loyihalash uchun keng
qo'llaniladi .
Tezlik-zichlik, oqim-zichlik va tezlik-oqim munosabatlarining grafik tasvirlari transport
tezligi va oqimdagi o'zgarishlar transport zichligiga qanday ta'sir qilishini tushunish imkonini
beradi. Transportni rejalashtiruvchilar va muhandislar ushbu munosabatlardan yo'l dizayni,
transportni boshqarish va tirbandlikni yumshatish bo'yicha asosli qarorlar qabul qilish uchun
foydalanadilar. Tezlik va zichlik munosabatlari egri chizig'i transport tezligi va zichlik
o'rtasidagi bog'liqlikni ko'rsatadi. Yo'l uzunligi birligiga to'g'ri keladigan transport vositalari soni
ortishi bilan transport vositalarining o'rtacha tezligi chiziqli ravishda kamayadi. Buning sababi
shundaki, yuqori avtomobil zichligi manevr maydonini qisqartiradi, bu esa tezlikni pasayishiga
olib keladi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
579
O'rtacha tezlik v
va zichlik
k
o'rtasidagi munosabatni bilan ifodalash mumkin .
Buyerda vf erkin tezlik parametrini ifodalaydi va kj zichlik parametrini bildiradi. Ushbu
munosabatlar 4-rasmda vizual tarzda tasvirlangan . Zichlik nolga yaqinlashganda, tezlik ham
nolga yaqinlashadi.
Oqim-zichlik munosabatlari egri chizig'i transport oqimining o'zgaruvchan trafik zichligi
bilan qanday o'zgarishini ko'rsatadi va uni quyidagicha ifodalash mumkin
Pastroq zichlikda transport oqimi zichlik oshgani sayin ortadi, lekin oxir-oqibat u pasayadi
va zichlik keskin nuqtaga yetganda kamayadi, bu tirbandlikdan dalolat beradi. Ushbu egri chiziq
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
580
yo'l sig'imini baholashga va turli zichlik sharoitida maksimal barqaror oqimni aniqlashga
yordam beradi.
Tezlik-oqim munosabati egri chizig'i transport hajmining oshishi bilan transport tezligi
qanday kamayishini ko'rsatadi. Bunga tirbandlik, transport vositalarining o'zaro ta'siri va yo'l
sig'imi kabi omillar ta'sir qiladi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
581
Trafik ma'lumotlarini to'plash va vaqt seriyasini prognozlash
Avtomobil yo'llari tarmog'idagi transport oqimiga transport vositalarining kirish va chiqish
darvozalarini, yo'l tuzilishi va qo'shni o'zaro bog'langan yo'l uchastkalarining transport oqimi
kabi omillar ta'sir ko'rsatadi. Tirbandlikni bashorat qilish uchun ko'p modali trafik
ma'lumotlarini to'plash, birlashtirish va qayta ishlash, harakat vaqtini aniq baholash va yashirin
ma'lumotlarni boshqarish transport nazoratini optimallashtirish va umumiy boshqaruvni
yaxshilashda muhim qadamlardir.
To'g'ridan-to'g'ri maydondan aniq erkin oqim tezligi va tiqilib qolish zichligini aniqlash
o'zgaruvchan bo'lsa-da, taxminiy qiymatlarni tezlik va zichlikning bir nechta kuzatuvlaridan
so'ng ular o'rtasida mos tenglamani o'rnatish orqali olish mumkin. Trafik oqimi ma'lumotlarini
olish samarali harakatni boshqarish strategiyalarini shakllantirish uchun joriy yo'l tarmog'i
haqida ma'lumot to'plashni o'z ichiga oladi. Trafikni boshqarish bo'linmalari real vaqtda
transport oqimi ma'lumotlarini to'plash uchun turli xil detektorlardan, jumladan, dumaloq
avtomobil detektorlari, tasvir detektorlari, mikroto'lqinli detektorlar va radar detektorlaridan
foydalanadi. Avtomobil detektorlari harakat vaqtini hisoblashda va transportni boshqarishga
bo'lgan talabni tahlil qilishda hal qiluvchi rol o'ynaydi. Ushbu qo'zg'almas detektorlar doimiy
ravishda yo„lka, yo„l bo„yi yoki yo„llarning tepasida, turli xil o„lchash usullaridan foydalanib,
ma'lumotlarni yig'ish uchun halqa yo„llar, elektron teglar va mikroto„lqinli sensorlar kabi
sensorlar yordamida o„rnatiladi.
Modelning Shahar Tirbandligiga Ta’siri
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
582
Shahar ichida Greenshields modeli transport oqimini tahlil qilish va tirbandlikni bashorat
qilishda muhim ahamiyatga ega. Quyidagi jihatlar modelning shahr muhitida qo„llanilishini
ko„rsatadi:
Tezlik va Zichlik O„rtasidagi Bog„liqlik: Shahar yo„llarida avtomobillar soni (zichlik) ortishi
bilan harakat tezligi pasayadi. Masalan, agar shahar magistralida erkin oqim tezligi 60 km/soat
bo„lsa va zichlik maksimal zichlikning 50% ga yetgan bo„lsa, modelga ko„ra tezlik taxminan 30
km/soatgacha tushadi. Bu tirbandlikning dastlabki belgilarini ko„rsatadi.
Maksimal Oqim Nuqtasi: Greenshields modeli yo„lning o„tkazuvchanlik qobiliyatini aniqlashda
yordam beradi. Shahar yo„llarida maksimal oqim odatda zichlik k=kj/2 k = k_j/2 k=kj/2
bo„lganda yuzaga keladi. Bu nuqtada yo„l eng yuqori samaradorlikda ishlaydi, lekin zichlikning
ortishi bilan tirbandlik boshlanadi.
Tirbandlikning Bashorati: Model yordamida shahar yo„llarida tirbandlikning paydo bo„lish vaqti
va joyini bashorat qilish mumkin. Masalan, shahar markazidagi asosiy yo„llarda ertalab va
kechqurun avtomobillar zichligi yuqori bo„lib, tezlik sezilarli darajada pasayadi, bu esa
tirbandlikka olib keladi.
Simulyatsiya va Optimallashtirish: Greenshields modeli shahar yo„l tarmog„ini simulyatsiya
qilishda ishlatiladi. Masalan, MATLAB yoki VISSIM kabi dasturiy ta‟minotlarda model asosida
yo„lning turli qismlarida tezlikni oshirish yoki zichlikni kamaytirishning ta‟siri sinab ko„riladi.
Bu shahar transport tizimini optimallashtirish uchun strategiyalar ishlab chiqishda foydalidir.
Shahar sharoitida Greenshields modeli quyidagi sohalarda qo„llaniladi:
Yo„l Harakati Boshqaruvi: Model yordamida svetoforlarning ish vaqtini optimallashtirish,
yo„lning muayyan qismlarida tezlik cheklovlarini joriy etish yoki qayta ko„rib chiqish mumkin.
Masalan, shahar markazida tezlikni 40 km/soatgacha cheklash zichlikni kamaytirib, tirbandlikni
yumshatishi mumkin.
Intellektual Transport Tizimlari (ITS): Real vaqt rejimida GPS va yo„l sensorlari orqali yig„ilgan
ma‟lumotlarni Greenshields modeliga qo„llash orqali tirbandlikni oldindan bashorat qilish va
haydovchilarga muqobil yo„nalishlar taklif qilish mumkin.
Yo„l Infratuzilmasini Rejalashtirish: Model yordamida yangi yo„llarni loyihalashda yo„lning
o„tkazuvchanlik qobiliyati va potentsial tirbandlik nuqtalari aniqlanadi.
Modelning Cheklovlari
Greenshields modeli oddiy va foydali bo„lsada, shahar muhitida ba‟zi cheklovlarga ega:
Chiziqli Munosabat: Model tezlik va zichlik o„rtasida chiziqli bog„liqlikni faraz qiladi, lekin
shahar yo„llarida murakkab harakat sharoitlari (masalan, svetoforlar, piyodalar o„tish joylari) bu
munosabatni murakkablashtirishi mumkin.
Bir Hil Harakat: Model avtomobillar bir xil tezlikda harakatlanadi deb hisoblaydi, lekin shahar
sharoitida turli transport vositalari (avtobuslar, yuk mashinalari, yengil avtomobillar)
harakatlanadi, bu esa modelning aniqligiga ta‟sir qiladi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
583
Dinamik Omillar: Model svetoforlar, yo„l ishlar yoki baxtsiz hodisalar kabi dinamik omillarni
to„liq hisobga olmaydi.
Shahar Mu hitida Modelni Kengaytirish
Shahar sharoitida Greenshields modelini yanada samarali qilish uchun uni boshqa modellar
bilan birlashtirish mumkin. Masalan:
LWR Modeli: Lighthill-Whitham-Richards modeli transport oqimining dinamik o„zgarishlarini
yaxshiroq tahlil qiladi.
Ko„p Rejimli Modellar: Shahar muhitida avtobuslar, velosipedlar va piyodalar kabi turli
transport turlarini hisobga olgan modellar Greenshields modelini to„ldiradi.
Simulyatsiya Vositalari: MATLAB, VISSIM yoki SUMO kabi dasturiy ta‟minotlar yordamida
Greenshields modeliga asoslangan simulyatsiyalar shahar yo„llarining real sharoitlarini aniqroq
aks ettiradi.
Tadqiqot uchun shahar ichidagi asosiy magistrallar va ikkinchi darajali yo„llardan olingan
real vaqtdagi ma‟lumotlar ishlatildi. Ma‟lumotlar GPS tizimlari va yo„l sensorlari orqali yig„ildi.
Statistik tahlil natijasida shahar ichidagi yo„llarda o„rtacha tezlik 30 km/soatdan 20
km/soatgacha pasayganda, tirbandlik darajasi 25% ga oshishi aniqlandi. Pearson korrelyatsiya
koeffitsienti (r = -0.85) tezlik va tirbandlik o„rtasida kuchli salbiy bog„liqlikni ko„rsatdi.
MATLAB yordamida o„tkazilgan simulyatsiyalar shuni ko„rsatdiki, yo„lning muayyan
qismlarida tezlikni 10% ga oshirish tirbandlikni 15% ga kamaytirishi mumkin. Biroq, bu ta‟sir
faqat yo„l tarmog„ining zichligi o„rtacha darajada bo„lganda samarali bo„ladi.
Tadqiqot shahar ichida avtomobillar harakat tezligining tirbandlikka sezilarli ta‟sir ko„rsatishini
tasdiqladi. Tezlikning pasayishi transport zichligining ortishiga va tirbandlikning kuchayishiga
olib keladi. Shu bilan birga, ma‟lum sharoitlarda tezlikni oshirish tirbandlikni kamaytirishi
mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. “Yo„l harakati qoidalari”. Тoshkent – 2016 y., 88 bet.
2. N. Muxitdinov, A. Inoyatov, U. Usmonov. “Yo„l belgilari va yo„l chiziqlari”.
Тoshkent – 2001 y., 48 bet.
3. Q.Х.Azizov. “Yo„llarda xavfsiz harakatlanish asoslari”. Тoshkent – 2005 y., 72 bet.
4. N.F.Muhitdinov, G.K.Nurmuhamedov, R.N.Dimetov “Yo„l harakati qoidalariga
sharhlar”. Тoshkent - 2005 y., 132 bet.
5. Yo„l harakati qoidalariga suratli sharhlar va mavzuga oid testlar: o„quv-uslubiy
qo„llanma / nashirga tayyorlovchilar A.A.Akilov - Toshkent: “Avtohamroh”, 2023. – 224 bet.
6. Yo„l harakati qoidalariga suratli sharhlar va mavzuga oid testlar: o„quv-uslubiy
qo„llanma / nashirga tayyorlovchilar Q.A.Karimova, A.A.Akilov, Sh.Sh.Rizayev, - Toshkent:
“Avtohamroh”, 2020. – 224 bet.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
584
7. O„zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Yo„l harakati qoidalarini
tasdiqlash to„g„risida”gi qarori, 12.04.2022 yildagi 172-son.
8.Oʻgʻli, I. A. A. va Maribjonovich, M. M. (2023). AVTOMOBILLARNING YONIGʻI
ISARFINING ASOSIY NORMASINI ANIQLASHNING TEST TADQIQOT USULI.
Advance
Scientific Research xalqaro jurnali
,
3
(06), 362-367.
