JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Xabibullayeva Munavvarxon Lochinbek qizi
Islom Karimov nomidagi Toshkent davlat texnika universiteti talabasi
G-mail: xmunavvaroy@gmail.com.
ABDULLA QODIRIY VA UNING ASARLARIDA O’ZBEK QADRIYATLARI
Annotatsiya
: Mazkur maqola Abdulla Qodiriy ijodida o‘zbek xalqining qadriyatlari, urf-odatlari
va anʼanalarining aks etishiga bag‘ishlanadi. Abdulla Qodiriy o‘zining yirik asarlari, jumladan
"O‘tkan kunlar" va "Mehrobdan chayon" romanlari orqali o‘zbek millatining tarixiy va madaniy
merosini jonlantirgan va uning maʼnaviy qadriyatlarini tasvirlab bergan. Yozuvchi asarlarini
yaratishda, o‘zbek xalqining oilaviy tuzilishi, o‘ziga xos urf-odatlari, milliy g‘oyalar va
jamiyatdagi ijtimoiy rollarni taʼkidlaydi. Maqolada Qodiriy asarlarida o‘zbek oilasining o‘ziga
xosligi, ota-ona va farzandlar o‘rtasidagi munosabatlar, milliy anʼanalar, vatanparvarlik g‘oyalari
va xalqning axloqiy qadriyatlari keng tahlil qilinadi.
Abdulla Qodiriy o‘z asarlarini yaratishda nafaqat zamonining ijtimoiy hayotini, balki o‘zbek
xalqining qadimiy urf-odatlari va anʼanalarini saqlashga, ularni kelajak avlodga yetkazishga
alohida eʼtibor qaratgan. Asarlaridagi qahramonlar orqali milliy g‘oyalar va qadriyatlar, xususan,
vatanparvarlik, o‘zlikni anglash va oilaviy muhitda tarbiya berish masalalari ko‘rsatilgan.
Shuningdek, maqolada Qodiriy asarlaridagi maʼnaviy va ijtimoiy qadriyatlar, ayniqsa, o‘zbek
xalqining tarixiy va madaniy hayotini aks ettirishdagi ahamiyati va ulug‘ yozuvchining milliy
maʼnaviyatga qo‘shgan hissasi tahlil qilinadi.
Bu maqola Abdulla Qodiriy ijodining nafaqat adabiy, balki maʼnaviy, ijtimoiy va tarbiyaviy
ahamiyatini o‘rganishga qaratilgan. Yozuvchining asarlari orqali o‘zbek xalqining qadriyatlari,
anʼanalari va madaniyati qanday ifodalanganini ko‘rsatib, uning millatning maʼnaviy
yuksalishidagi o‘rnini taʼkidlaydi. Maqolada shuningdek, Qodiriy asarlarining bugungi kunda
yoshlar tarbiyasidagi ahamiyati ham muhokama qilinadi, chunki ular yosh avlodga o‘zlikni
anglash, milliy qadriyatlarni qadrlash va turmushga masʼuliyat bilan yondashishni o‘rgatadi.
Kalit so’zlar:
Abdulla Qodiriy, O‘zbek adabiyoti, Milliy qadriyatlar, Urf-odatlar, Anʼanalar,
Oilaviy munosabatlar, Vatanparvarlik, Maʼnaviy qadriyatlar, Tarbiyaviy ahamiyat, Milliy
uyg‘onish.
Asosiy qism
Abdulla Qodiriy asarlarida milliy qadriyatlar va maʼnaviyat
Abdulla Qodiriy, o‘zbek adabiyotining muhim vakili sifatida, o‘z asarlarini yaratishda milliy
qadriyatlarni saqlashga katta ahamiyat bergan. Uning asarlaridagi maʼnaviy va axloqiy
qadriyatlar o‘zbek xalqining yuksak maʼnaviy tuzilishini va qadimiy urf-odatlarini aks ettiradi.
Qodiriy asarlarida, oilaviy qadriyatlar, milliy anʼanalar, xalqning diniy va madaniy qadriyatlari
chuqur va samimiy tarzda yoritilgan. Yozuvchi asarlarini yaratishda, nafaqat xalqning o‘tmishini
saqlashni, balki uni yangi avlodga yetkazishni ham o‘z oldiga maqsad qilib qo‘ygan.
1. O‘zbek oilasining ahamiyati
Qodiriy asarlarida oilaning jamiyatdagi o‘rni va uning qadriyatlari markaziy o‘rin tutadi.
Yozuvchining "O‘tkan kunlar" va "Mehrobdan chayon" romanlarida oilaviy munosabatlar,
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
oilaning mustahkamligi va tarbiyaviy ahamiyati asosiy mavzulardan biri bo‘lib, bu qadriyatlar
yozuvchi tomonidan idealizatsiya qilingan. Oilaviy tuzilmaning mustahkamligi va undagi
axloqiy o‘rinning ahamiyati tasvirlangan. O‘zbek oilasining ajralmas qismi bo‘lgan ota-ona va
farzandlar o‘rtasidagi munosabatlarda yuksak hurmat, sevgi, samimiyat va o‘zaro ishonch
g‘oyalarini ilgari surish, Qodiriy asarlarining eng muhim jihatlaridan biridir.
Qodiriyning oilaga nisbatan qarashlari ayniqsa, uning yaratgan qahramonlari orqali aks etadi.
Masalan, "O‘tkan kunlar"da oilaning turmushdagi roli, milliy qadriyatlar, mas’uliyat va etika
tamoyillari orqali ifodalanadi. Qodiriy bu asar orqali oilaning jamiyatda muhim o‘rin tutishini,
oilaviy qadriyatlarni saqlash zarurligini taʼkidlaydi.
2. Milliy urf-odatlar va anʼanalar
Qodiriy o‘z asarlarida milliy urf-odatlar va anʼanalarni tasvirlashga alohida eʼtibor qaratgan.
"Mehrobdan chayon" asarida o‘zbek xalqining diniy urf-odatlari, xalq anʼanalari, anʼanaviy
oilaviy tuzilma va unga tegishli qadriyatlar juda yaxshi aks etgan. Yozuvchi, o‘zbek xalqining
milliy qadriyatlari va anʼanalarini saqlash orqali, uning o‘zligiga bo‘lgan hurmatni namoyish
etadi. Asarlarning har bir sahifasida xalqning milliy urf-odatlari, bayramlar va boshqa muhim
ijtimoiy hodisalar tasvirlanadi. Bularning barchasi, asarda millatning ildizlari va tarixiy xotirasi
sifatida muhim rol o‘ynaydi.
Qodiriy o‘z asarlarida o‘zbek xalqining diniy urf-odatlariga ham katta ahamiyat beradi. "O‘tkan
kunlar"da muqaddas ramazon oyi, diniy bayramlar, qurboniya va boshqa diniy obida masalalari
milliy qadriyatlar bilan bog‘liq holda keltiriladi. Bu jihatlar orqali yozuvchi, o‘zbek xalqining
maʼnaviy hayotini o‘ziga xos tarzda yoritadi.
3. Milliy g‘oyalar va millatga xizmat qilish
Abdulla Qodiriy o‘z asarlarida milliy g‘oyalarga katta ahamiyat beradi. U o‘zbek xalqining
tarixiy ildizlarini yodga olgan holda, millatni sevishni, uni yuksaltirishni va uning tarixiy
xotirasini saqlashni taʼkidlaydi. Qodiriyning "O‘tkan kunlar" asaridagi bosh qahramonlar, o‘z
xalqining kelajagi uchun kurashib, o‘z maqsadlarini amalga oshirishga intiladilar. Bu asarda
millatning, o‘z tarixini, urf-odatlarini saqlash orqali kelajakka qadam qo‘yishi haqida fikrlar
ilgari suriladi.
Qodiriyning yozgan romani xalqning jamiyatdagi ijtimoiy hayotini yoritish, uning iqtisodiy va
siyosiy holatini tasvirlash orqali ham milliy g‘oyalarni ilgari suradi. Yozuvchi, milliy uyg‘onish,
maʼnaviy o‘zgarish va millatning tarixiy yuksalishi masalalariga doir bir qator g‘oyalarni ilgari
surgan.
4. Axloqiy qadriyatlar va adolat
Qodiriy asarlaridagi eng asosiy g‘oya shundaki, axloqiy qadriyatlar jamiyatning barqarorligini
taʼminlaydi. Yozuvchi o‘z qahramonlari orqali halollik, adolat, samimiyat, do‘stlik,
mehnatsevarlik kabi yuksak axloqiy qadriyatlarni ilgari suradi. Unga ko‘ra, millatning kelajagi
uning axloqiy tarbiyasiga va ijtimoiy hayotda to‘g‘ri yondashuvlarga bog‘liq. "Mehrobdan
chayon"da adolat va samimiyat, shuningdek, hurmatli va halol bo‘lish g‘oyalariga eʼtibor
qaratiladi. Qodiriyning asarlarida ijtimoiy adolat masalalari ham ko‘tariladi. Qahramonlar,
nafaqat o‘zaro, balki jamiyat bilan ham halol va adolatli munosabatda bo‘lishni o‘z maqsad qilib
qo‘yishadi. Bu orqali yozuvchi, jamiyatda ijtimoiy tenglik, adolat va halollikni saqlash
zarurligini ifodalashga harakat qiladi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
5. Yoshlar tarbiyasidagi o‘rni
Abdulla Qodiriyning asarlarini o‘qish orqali yosh avlodni milliy qadriyatlarni qadrlash, oilaviy
munosabatlarni hurmat qilish va o‘zligini anglashga chaqirish mumkin. Qodiriyning "O‘tkan
kunlar" va "Mehrobdan chayon" asarlarida yoshlarning tarbiyasi, o‘ziga xos munosabatlar,
tarixni bilish va kelajakda millatni yuksaltirish masalalari katta o‘rin tutadi. Yoshlar, asarlarning
qahramonlaridan ibrat olishlari va o‘z hayotlarida ushbu qadriyatlarni qo‘llashlari kerak.
Yozuvchi o‘z asarlarini yaratishda yoshlarni tarbiyalashni va ularga milliy g‘oyalar, qadriyatlar,
adolat, halollikni o‘rgatishni o‘z maqsadi sifatida belgilaydi. Yoshlarning axloqiy va maʼnaviy
kamolotini taʼminlash orqali, ular jamiyatda o‘z o‘rnini topishga va millatni rivojlantirishga
xizmat qilishga intilishlari kerak.
Abdulla Qodiriy o‘z asarlarida milliy qadriyatlarni saqlash, xalqning maʼnaviy merosini saqlash
va uni yangi avlodga yetkazishga katta eʼtibor qaratdi. Uning ijodida oilaviy qadriyatlar, urf-
odatlar, milliy anʼanalar va axloqiy qadriyatlar markaziy o‘rin tutadi. Qodiriy, o‘zbek xalqining
tarixiy va maʼnaviy yuksalishiga o‘z asarlari orqali hissa qo‘shgan yozuvchi sifatida, o‘zbek
adabiyotining taraqqiyotiga katta hissa qo‘shdi. Uning asarlari bugungi kunda ham yoshlarni
milliy qadriyatlarni qadrlashga, oilaviy tuzilmalarni mustahkamlashga va jamiyatda axloqiy
me’yorlarni saqlashga chaqiradi.
Xulosa
Abdulla Qodiriy o‘zbek adabiyotining buyuk namoyandasi sifatida, o‘z asarlarida milliy
qadriyatlarni, anʼanalarni va maʼnaviyatni keng qamrovli tarzda aks ettirgan. Uning asarlari
o‘zbek xalqining tarixiy va madaniy o‘zligining saqlanishi, milliy g‘oyalar va maʼnaviy
qadriyatlarning davom ettirilishi haqida muhim g‘oyalarni ilgari suradi. Qodiriy o‘z ijodida
o‘zbek oilasining ahamiyatini, oilaviy munosabatlar va hurmatni, shuningdek, oilaning
jamiyatdagi markaziy rolini ulug‘laydi. Uning "O‘tkan kunlar" va "Mehrobdan chayon" kabi
asarlarida oilaviy qadriyatlar, tarbiya, o‘zaro hurmat va samimiyat kabi milliy qadriyatlar bosh
mavzu bo‘lib, yozuvchi o‘z qahramonlari orqali bu g‘oyalarni taʼkidlaydi.
Qodiriy asarlarida, shuningdek, milliy urf-odatlar va anʼanalar muhim o‘rin tutadi. Xalqning
diniy va madaniy urf-odatlari, milliy bayramlar, xususiy anʼanalar va boshqa ijtimoiy hodisalar
uning asarida keng yoritilgan. Bu urf-odatlar nafaqat o‘zbek xalqining tarixini saqlashga yordam
beradi, balki uning maʼnaviy uyg‘onishiga va mustahkamligiga xizmat qiladi. Qodiriy o‘z
asarlarida milliy uyg‘onishni, xalqning o‘zligiga bo‘lgan hurmatini va tarixiy xotirasini saqlashni
muhim g‘oya sifatida ilgari suradi.
Yozuvchi o‘zbek xalqining axloqiy qadriyatlariga ham katta eʼtibor qaratadi. Asarlarda adolat,
halollik, samimiyat, mehnatsevarlik va o‘zaro hurmat kabi axloqiy g‘oyalar alohida eʼtibor bilan
yoritilgan. Qodiriy, xalqning jamiyatdagi adolatli va halol munosabatlarga bo‘lgan ehtiyojini
taʼkidlaydi. Unga ko‘ra, millatning yuksalishi va barqarorligi axloqiy qadriyatlarning
saqlanishiga, adolat va halollikni o‘z ichiga olgan jamiyat tuzishga bog‘liq. Asarlarida yozuvchi,
shuningdek, insonning ichki dunyosini va axloqiy qarorlarini muhim rol o‘ynashini ko‘rsatadi,
bu esa jamiyatning yanada adolatli va mustahkam bo‘lishiga hissa qo‘shadi.
Abdulla Qodiriy o‘z asarlarida yoshlar tarbiyasiga ham alohida ahamiyat beradi. Yosh avlodni
milliy qadriyatlarni qadrlashga, axloqiy tamoyillarga amal qilishga va jamiyatga foydali insonlar
bo‘lib o‘sishlariga undaydi. Qodiriy yoshlarni faqat o‘ziga xos maʼnaviy va axloqiy masalalarda
to‘g‘ri yo‘nalishda tarbiyalashni emas, balki ularga milliy anʼanalarga hurmatni, tarixni
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
anglashni va o‘zligini bilishni ham o‘rgatishni maqsad qilib qo‘yadi. U o‘z asarlari orqali
yoshlarni maʼnaviy uyg‘onishga va o‘z millatiga xizmat qilishga chaqiradi.
Qodiriyning asarlari bugungi kunda ham o‘zbek adabiyotining yuksak namunalaridan biri
sifatida qalbimizda yangidan-yangi g‘oyalarni uyg‘otadi. U nafaqat o‘zbek xalqining o‘tmishini
yodga olib, uni yangi avlodga yetkazish masalasini hal qilgan, balki jamiyatda axloqiy, ijtimoiy
va maʼnaviy qadriyatlarning muhimligini tushuntirgan yozuvchidir. Uning asarlari o‘zbek
adabiyotining rivojlanishida muhim rol o‘ynagan va o‘zbek xalqining madaniy merosini
saqlashga yordam bergan.
Shunday qilib, Abdulla Qodiriy asarlari o‘zbek millatining tarixiy va maʼnaviy o‘zligining
ko‘zgusidir. Ularning har birida milliy qadriyatlar, axloqiy tamoyillar, oilaviy munosabatlar va
ijtimoiy adolat g‘oyalari chuqur ifodalangan. Qodiriy o‘zining adabiy merosi orqali nafaqat o‘z
zamonini, balki kelajak avlodni ham maʼnaviy jihatdan yuksaltirishni maqsad qilgan. Uning
asarlari o‘quvchilarga milliy qadriyatlarni saqlash va jamiyatni maʼnaviy jihatdan
rivojlantirishga chaqiruvchi bir vosita sifatida xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Qodiriy, A. (2010). O‘tkan kunlar. T.: Sharq nashriyoti.
2. Qodiriy, A. (2006). Mehrobdan chayon. T.: Yangi nashr.
3. Aʼzamov, I. (1993). Abdulla Qodiriy va uning asarlari. T.: Fan nashriyoti.
4.Rahmon, O. (2002). Oʻzbek adabiyoti tarixi. T.: Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi.
5. Duk, S. (1997). Abdulla Qodiriy: Adabiyot va jamiyat. Moskva: Adabiyot nashriyoti.
6. https://www.uzbekistan24.uz – Abdulla Qodiriy haqida maʼlumotlar.
7.https://www.literature.uz – Oʻzbek adabiyotiga oid materiallar va tadqiqitlar.
8.https://www.nbu.uz – Oʻzbekiston Milliy Universiteti resurslari, Abdulla Qodiriyga oid
tadqiqotlar.
