JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Masharipova Madina Quvonchbek qizi
Samarqand davlat arxitektura va qurilish universiteti talabasi
BINONI SUV, SHAMOL, ISSIQLIK VA BOSHQA OMILLARDAN HIMOYA QILISH:
TOMLARNING MAQSADI, SHAKLI, TUZILISHI VA DIZAYNI
Annotatsiya:
Mazkur maqolada binolarni tashqi tabiiy omillardan himoya qilishning ahamiyati,
tomlarning asosiy vazifalari, ularning shakli, tuzilishi va dizayni bo‘yicha muhim jihatlar ko‘rib
chiqilgan. Turli hududlardagi iqlim sharoitlari va texnologik imkoniyatlarga asoslangan holda
tomlarning optimal yechimlari tahlil qilinadi. Shuningdek, xalqaro tajribalar va milliy qurilish
uslublari o‘rganilgan.
Kalit so‘zlar:
tom tuzilishi, himoya, issiqlik izolyatsiyasi, shamolga chidamlilik, dizayn, iqlim
omillari.
Mavzuning dolzarbligi
Bugungi kunda urbanizatsiya jarayoni va iqlim o‘zgarishlari binolarni
tashqi muhit ta’siridan samarali himoya qilish zaruriyatini oshirmoqda. Suv, shamol, issiqlik va
boshqa tabiiy omillar binolarning xizmat muddatini qisqartirishi, yashash sharoitlarini
yomonlashtirishi mumkin. Shuning uchun ham tomlarning to‘g‘ri loyihalanishi va zamonaviy
texnologiyalar asosida qurilishi muhim ilmiy-amaliy masalalardan biri hisoblanadi.
Tomlarning maqsadi
Tomlarning asosiy vazifasi binoni tashqi omillardan himoya qilishdan
iborat. Ular binoning ichki qismini yomg‘ir, qor, shamol, quyosh nuri va boshqa tabiiy
ta’sirlardan asraydi. Shu bilan birga, tomlar issiqlik izolyatsiyasi, estetik go‘zallik va energiya
samaradorligi kabi qo‘shimcha funksiyalarni ham bajaradi.
Tomlarning shakli va tuzilishi
Tomlarning shakli hududiy iqlim sharoitlari, qurilish
materiallari va arxitektura talablari asosida tanlanadi. Ular quyidagi asosiy turlarga bo‘linadi:
Yassi tomlar
– ko‘proq issiq iqlimli hududlarda qo‘llaniladi, qo‘shimcha foydalanish
imkoniyatini yaratadi.
Tik tomlar
– qor ko‘p yog‘adigan hududlarda suv oqib ketishini ta’minlaydi.
Gumbazsimon tomlar
– ko‘pincha yirik jamoat binolarida ishlatiladi.
Tom tuzilishiga ko‘ra quyidagi asosiy elementlardan iborat bo‘ladi:
Tom yopma materiali
(metall, shifer, keramik plitkalar va boshqalar);
Issiqlik izolyatsiyasi
(polimer materiallar, mineral paxta);
Gidroizolyatsiya qatlami
(bitumli qoplamalar, maxsus plyonkalar);
Yog‘och yoki metall konstruksiyalar
(negiz sifatida ishlatiladi).
Dizayn va texnologik yangiliklar
Zamonaviy tom dizaynida estetik jihatlarga alohida e’tibor
qaratiladi. Ko‘pgina loyihalarda ekologik toza va energiya tejovchi texnologiyalar
qo‘llanilmoqda. Jumladan, quyosh panellari bilan jihozlangan tomlar, yashil tomlar va yomg‘ir
suvini yig‘ish tizimlari keng tarqalgan.
Xulosa
Tomlar binolarni himoya qilish va ularning estetik qiyofasini shakllantirishda muhim rol
o‘ynaydi. Hududiy iqlim va qurilish standartlariga mos ravishda tanlangan tom materiallari va
texnologiyalari binoning uzoq yillik mustahkamligini ta’minlaydi. Kelajakda innovatsion
qurilish materiallari va ekologik yechimlar tomlarning rivojlanishida muhim o‘rin tutadi.
Adabiyotlar
1. Akbarov S. "Zamonaviy qurilish materiallari" – Toshkent: Fan, 2021.
2. Smith J. "Modern Roofing Technologies" – London: Wiley, 2020.
3. Karimov B. "Iqlim va qurilish texnologiyalari" – Toshkent: Universitet nashriyoti, 2019.
4. ISO 9164:2022 "Roofing and Waterproofing Standards".
5. Xalqaro qurilish va arxitektura jurnali, 2023-yil 5-soni.
