JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Shoxsuvor Tulanboyev
Andijon davlat chet tillari instituti
II-bosqich magistratura talabasi
KONSEPT NAZARIYASI: TILSHUNOSLIKDAGI O‘RNI VA AHAMIYATI
Konsept tushunchasi tilshunoslikda qadimdan qo‘llanib kelinadi, ammo uning zamonaviy talqini
XX asrning ikkinchi yarmida kognitiv lingvistikaning rivojlanishi bilan bog‘liq. Tilshunoslikda
«konsept» atamasining turlicha talqinlari ilgari surilgan. Atama bir vaqtning o‘zida bir necha
sohalar zamirida talqin qilingani tufayli ham uning keng qirrali tabiati chalkashliklarga sabab
bo‘lib kelmoqda. Xususan, R.Jekendoffning hazilomuz talqiniga ko‘ra, konsept nima
ekanligining javobini psixolog, filosof yoki tilshunosdan so‘rash massa nima ekanligini fizik
mutaxassisdan so‘rash bilan barobardir – savolga yagona javob mavjud emas.
Tadqiqotchilarning ko‘pchiligi bu borada hamfikr emasdek ko‘rinsalar-da, mazkur
yondashuvlarning tub ildizi juda yaqin.
R.Jekendoff konseptga inson ongi, tafakkuri, til va mazmun tabiatini o‘zida birlashtirgan
fenomen sifatida qaraydi. Konseptning nima ekanligini uning asliyati eskizini yaratmasdan va u
ahamiyat kasb etgan muhit va dunyoqarashni o‘rganmay turib baholab bo‘lmaydi.
Lingvistik kognitologiya rus tilshunosligida ham gurkirab rivojlanmoqda. Sohaning zabardast
vakillari tomonidan jahon tilshunosligida qo‘lga kiritilgan yutuqlardan ilhomlangan holda samarali
izlanishlar olib borilmoqda,tegishli atamalarning rusistikaga xos bo‘lgan ekvivalentlari ham ishlab
chiqilmoqda va o‘ziga xos ravishda talqin qilinmoqda.
Xususan, Maslova kotsept atamasi uch xil yondashuvga ko‘ra izohlanishini asoslaydi
: birinchi
yondashuv vakillari konsept atamasi tavsifida uning madaniy jihatlariga asosiy e’tiborni qaratishadi
va har qanday madaniyat muayyan konseptlar yig‘indisi va ular o‘rtasidagi munosabat ekanligini
ta’kidlaydilar (masalan, Yu.S. Stepanov, V.N. Teliya). Demak, mazkur yondashuvga ko‘ra konsept
– madaniyatning asosiy yacheykasi.
Ikkinchi guruh – semantik yondashuv vakillari (N.D.
Arutyunova, T.V. Bulыgina, A.D. Shmelev, N.F. Alefirenko va boshq.) konseptni kognitiv
semantika sohasiga tegishli atama sifatida talqin qilsalar, V. A. Maslova
,
D.S. Lixachev, Ye.S.
Kubryakova kabi tadqiqotchilar konseptni so‘zning muayyan ma’nosini insonning shaxsiy va
milliy tajribasi bilan to‘qnashuvi natijasida hosil bo‘lishini ta’kidlaydilar, ya’ni konsept so‘z va
faoliyat o‘rtasidagi vositachi sifatida izohlanadi. Ye.S.Kubryakovaning talqini bo‘yicha konsept
inson mental xotirasini, miyaning konseptual tizimini (lingva mentalis), inson ruhiyatida aks etgan
olam manzarasini tashkil qiluvchi operativ birlik hisoblanadi
.
D.S. Lixachev konseptni inson yozma nutqida harakatga keltiradigan ma’noning algebraik tarzda
ifodalanishi sifatida tavsiflasa, P.M.Frumkina madaniyatning muayyan kategoriyasida o‘z aksini
topgan verbal tushuncha, deya ta’riflaydi
. Bizningcha, V.N.Teliyaning konseptni ta’riflashdagi
1
Маслова В. А. Кўрс. асар – С. 32.
2
Кубрякова Е. С. Концепт//Кубрякова Е.С., Демьянков В.З., Панкрац Ю.Г., Лузина Л.Г. Краткий
словарь когнитивных терминов. – М.: Изд-во Моск. ун-та. – 1996. – С. 90.
3
Маслова В. А. Кўрс. асар – С. 68.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
yondashuvi o‘ziga xos. Uning talqiniga ko‘ra konsept inson tafakkurining mahsuli, mukammal
tushuncha sifatida nafaqat til, balki umuman inson ongiga xos bo‘lgan kategoriyadir
.
Konsept - bu inson ongida shakllangan, tilda ifodalangan va madaniyatda mustahkamlangan
ma’no birligidir. U keng qamrovli bo‘lib, bir necha qatlamdan iborat bo‘lishi mumkin: obraz,
tushuncha, baho, emotsiya va hokazo.
Konsept tilshunoslikda quyidagi jihatlar bilan ajralib turadi:
Konseptlar so‘zlar va iboralarning ma’nosini tashkil qiladi. Biz biror so‘zni qo‘llayotganda,
ongimizda shu so‘z bilan bog‘liq konsept jonlanadi. Konseptlar insonning fikrlash, anglash va
bilish jarayonlarida muhim rol o‘ynaydi. Ular bizga dunyoni tartibga solish va ma’no berishga
yordam beradi. Konseptlar ma’lum bir madaniyat va tarix bilan bog‘liq bo‘lib, shu jamiyat
a’zolarining dunyoqarashini aks ettiradi. Konseptlar tilning semantik tuzilishini tashkil qiladi va
uning ma’no tizimini o‘rganishda muhim ahamiyatga ega.
Konsept nazariyasida bir necha asosiy yo‘nalish mavjud:
Kognitiv lingvistika:
Konseptlarni insonning bilish jarayonlari bilan bog‘liq holda o‘rganadi.
Ularning shakllanishi, rivojlanishi va tilda ifodalanishi kognitiv modellarga asoslanib tahlil
qilinadi.
Lingvokulturologiya
: Konseptlarni madaniyat bilan bog‘liq holda o‘rganadi. Ularning milliy va
madaniy xususiyatlari, tilda va folklorda aks etishi tadqiq qilinadi.
Semantika
: Konseptlarni so‘zlar va iboralarning ma’nosini tashkil etuvchi birliklar sifatida
o‘rganadi. Ularning semantik munosabatlari va tildagi ifodalanishi tahlil qilinadi.
Konsept nazariyasi tilshunoslikda muhim ahamiyatga ega, chunki u quyidagi imkoniyatlarni
beradi:
Tilning ma’no tizimini chuqurroq anglash: Konseptlar tilning ma’no tizimini tashkil qiladi va
ularni o‘rganish tilning ichki qonuniyatlarini tushunishga yordam beradi.
Insonning bilish jarayonlarini tushunish: Konseptlar insonning fikrlash va bilish jarayonlarida
muhim rol o‘ynaydi va ularni o‘rganish insonning kognitiv faoliyatini tushunishga imkon beradi.
Madaniyatni anglash: Konseptlar ma’lum bir madaniyatning dunyoqarashini aks ettiradi va
ularni o‘rganish shu madaniyatning o‘ziga xos xususiyatlarini tushunishga yordam beradi.
Til o‘qitish: Konsept nazariyasi til o‘qitish jarayonida muhim rol o‘ynaydi. Konseptlarni to‘g‘ri
shakllantirish tilni samarali o‘zlashtirishga yordam beradi.
Xulosa
4
Телия В.Н. Русская фразеология. Семантический, прагматический и лингвокультурологический
аспекты. –
М., 1996. – С.94-97.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Konsept tushunchasi zamonaviy tilshunoslikda muhim o‘rin egallaydi. U tilning ma’no tizimini,
insonning bilish jarayonlarini va madaniyatni tushunish uchun kalit vazifasini bajaradi. Konsept
nazariyasining rivojlanishi tilshunoslikning yangi qirralarini ochib bermoqda va uning
imkoniyatlarini kengaytirmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.Langacker R. W. Concept, image, and symbol: The cognitive basis of grammar. – Walter de
Gruyter, 2002. – Р.9
2.Jackendoff R. What is a Concept, that a Person May Grasp It? 1 //Mind & language. – 1989. –
Т. 4. – №. 1‐2. – Р. 68-102.
3.Попова З.Д.., Стернин И. А. Понятие «концепт» в лингвистических исследованиях. –
Воронеж: Издательство Воронежского ун-та, 2000. – С. 31.
4.Маслова В. А. Введение в когнитивную лингвистику. – М.: Флинта: Наука, 2006. – С.31
5.Демьянков В. З. Термин «концепт» как элемент терминологической культуры
[Электронный ресурс]: Режим доступа: http://www. infolex. ru/FOR SHV. HTM //Дата
доступа. – 20.07.2020.
6.Сафаров Ш. Когнитив тилшунослик //Жиззах: Сангзор, 2006. – Б. 20.
