JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Андижон машинасозлик институти
PhD доценти
Хошимов Халимжон
Хамиджонович тақризи остида
Sadullayev Sanjar Serzod o’g’li
Andijon mashnasozlik instituti
“Texnologik mashinalar va jixozlar”
yo’nalish
4 – kurs k-83-21 guruh talabasi
sanjarsadullayev0628@gmail.com
Tel: +998940090628
QO‘SHTAVRLI BALKALARNI TAYYORLASH TEXNOLOGIYASI
Annotatsiya:
Ushbu maqolada payvand qo‘shtavr balkalarni tayyorlash texnologiyasi tahlil
qilingan boʻlib, bunda qo‘shtavr balkalarni payvandlash usullari tavsifi, va ularning
avzalliklari,tayyorlash ketma –ketligi hamda mustaxkamligi to’g’risida so’z yuritiladi.
Kalit soʻzlar:
qo‘shtavr, payvand, karbonat angidrid gazi, bo‘ylama choklar, konduktor, kolonna.
ТЕХНОЛОГИЯ ИЗГОТОВЛЕНИЯ ДВУХТАВРНЫХ БАЛОК
Аннотация.
В данной статье проанализирована технология изготовления сварочных
двухтаврных балок, в которой рассмотрено описание способов сварки сварочных, и их
преимущества, последовательность подготовки, долговечность.
Ключевые слова:
стык, сварной шов, углекислый газ, продольные швы, кондуктор,
колонна.
TECHNOLOGY OF MAKING DOUBLE BEAMS
Anotation.
This article analyzes the technology of manufacturing welded I-beams, which
considers the description of welding methods and their advantages, preparation sequence,
durability.
Key words:
joint, weld, carbon dioxide, longitudinal seams, conductor, column
Devorlarining kesimi yaxlit balkalar list metaldan tayyorlanadi. Qo‘shtavr va qutisimon
kesimdagi balkalar ham ishlatiladi. Keyingi vaqtlarda egilgan list elementlardan iborat
qutisimon payvand balkalar keng qo‘llanila boshlandi. Yakkalab va kichik seriyalab ishlab
chiqarish sharoitlarida balkalar reja bo‘yicha dastaki va yarim avtomatik payvandlab yig‘iladi.
Ko‘plab va yirik seriyalar ishlab chiqarishda buyum konduktorlarda yig‘iladi va maxsus
qurilmalarga o‘rnatib flus ostida hamda karbonat angidrid gazida dumalatgich (kantovatel) dan
foydalanib, avtomatik payvandlanadi. 1,a-rasmda metal listdan yasalgan qo‘shtavr balkalarning
uchma-uch tutashgan joylarini payvandlash usullari ko‘rsatilgan. Uchma-uch joyi balkaning eng
ko‘p yuk tushadigan qismida bo‘lganidagina qo‘shimcha qoplamlardan foydalaniladi.
Sidirg‘a devorli payvand balkalar va ustunlar, avvalo, bikrlik qobirg‘asisiz yig‘iladi. 1,b-rasmda
1, 2, 3 va 4 raqamlari bilan balka choklarini payvandlash tartibi ko‘rsatilgan. I, II, III va IV
holatlardan o‘tishda balka dumalatgich bilan 90° ga buriladi. Galdagi har qaysi chok avvalgisiga
teskari yo‘nalishda payvandlanadi. Bikrlik qobirg‘alari yoy yordamida dastaki yoki yarim
avtomatik usulda ikkita payvandchi bir yo‘la ikkala tomondan balkaning o‘rtasidan chetlari
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
tomon payvandlaydi. Balkalarni montaj qilishda birinchi navbatda uchma-uch joylarini,
shundan keyingina valikli choklarni payvandlash kerak. Prokat qilingan balkalarning
montajda uchma-uch ulanadigan joylarini payvandlash tartibi 1,a-rasmda ko‘rsatilgan.
Avvalo vertikal chok (1), so‘ngra chok (2) va (3) lar payvandlanadi.
List chok (2) va (3) lari bir vertikal tekislikda (1,b-rasm
)
yoki bir-biriga nisbatan
surilgan (1,b -rasm) bo‘lishi mumkin. Dastlab vertikal devor choki (1), so‘ngra list chok
(2) va (3) lari payvandlanadi. Bo‘ylama choklar odatda balka uchlariga 400-500
mm
etkazilmaydi va montaj joyida choklar (
4)
bilan tugallanadi. Bu choklar oxirgi navbatda
payvandlanadi.
Qurilish amaliyotida ustunlar, kolonnalar, tayanchlar va shunga o‘xshash boshqa
konstruksiyalarni tayyorlash uchun asosiy elementlar tariqasida ba’zan trubalardan
foydalaniladi. Diametri 300
mm
gacha bo‘lgan trubalarni tutashtirishda chok hamda
butun konstruksiyaning mustahkamligini oshiradigan qo‘shimcha detallar ishlatiladi (1-
rasm). Qoldiriladigan taglik halqada uchma-uch biriktirilgan choklar puxta bo‘ladi (1,
a
-
rasm
).
1-rasm. Qo‘shtavrli balkalarni tutashtirish turlari
Bunday biriktirishda tirqish bir xilda bo‘lishi hamda chetlar va taglik halqa to‘la
payvandlanishi uchun qirralarini to‘mtoqlash lozim. Toresiga list qistirma qo‘yib
uchma-uch tutashtiriladigan choklar tavsiya etiladi (1,
b,d
-rasm
).
Trubalar tores listga
burchak chok yordamida payvandlanadi (1,d-rasm
),
mas‘uliyatliroq uzellarda esa truba
devori butun qalinligi baravari eritib payvandlanadi (1,
b
-rasm
).
Bunda chok ancha
puxta chiqadi. Montajda, ya‘ni truba uchlarini bir-biriga aniq to‘g‘rilash qiyin bo‘lgan
sharoitlarda payvandlashda muftalar (1,e-rasm
)
ishlatiladi. Shakldor kesikli muftalardan
(1,f-rasm
)
diametri 250
mm
dan ortiq trubalarni payvandlashdagina foydalaniladi.
Polosalar
(1,g-rasm
)
hamda
burchakliklar
(1-rasm
)
vositasida
biriktirishda
mustahkamligi kamayishi tufayli bu usul tavsiya etilmaydi.
To‘g‘ri to‘rtburchak kesimli balkalarni tayyorlash texnologiyasi
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
To‘g‘ri to‘rtburchak kesimli balkalarni tayyorlash qo‘shtavrli balkalarni tayyorlashga qaraganda
murakkab bo‘lib, shuning bilan birga buralish va egilishga yuqori darajada qarshilik ko‘rsatishi
sababli ko‘prikli kranlar konstruksiyalarida keng qo‘llanilmoqda. To‘g‘ri to‘rt bur chak kesimli
balkalar polka va stenkasi katta uzunlikka ega bo‘lganda ular bir necha bo‘lakdan tashkil topib,
uchma-uch birikma bilan payvandlanadi. To‘g‘ri to‘rtburchak kesimli balkani tayyorlashda
stellaj ustiga yuqori poyas joylashtiriladi, unga diafragmalar o‘rnatilib payvandlanadi.
2-rasm. To‘g‘ri to‘rtburchak kesimli balkalarni tayyorlash:
a-balka kesimi, b-yon devorlarni o‘rnatish, c-ichki choklarni payvandlash.
Bunday ketma-ketlikka rioya qilinganda stenkani o‘rnatish uchun asos hosil qilinib, to‘g‘ri chiziq
bo‘ylab o‘rnatilishi va simmetrikligi ta’minlanadi. Diafragmalar o‘rnatilgandan so‘ng stenkalar
qo‘yilib payvandlanadi (2,b-rasm). Yig‘ilgan konstruksiya yon tomoniga buriladi va ichki
tomondan diafragmalar stenkaga payvandlanadi. Keyingi navbatda pastki poyas o‘rnatilib
payvandlanadi. Yig‘ish ishlari tugatilgandan so‘ng poyasni stenkaga payvand choklari bajarilib,
elektrodni qiya holatda ushlab payvandlanadi.
3-rasm. To‘g‘ri to‘rtburchak kesimli balkalarni mexanizasiyalashgan liniyalarda tayyorlash rejasi
tuzilishi:
1,2,3,5-stendlar, 4-portal o‘ziyurar qurilma, 6-tayyor qismlarni yig‘ish joyi, 7-rentgen usulida
nazorat qilish joyi, 8-balka elementlarini payvandlash joyi, 9-rolgang.10-elektromagnit
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
qisqichlarga ega portal kran, 11-ombor, 12- CO
2
muxitida payvandlash portal qurilmasi, 13-balka
poyasini yig‘ish uchun o‘ziyurar portal, 14-aravacha, 15-payvandlash avtomati
Katta o‘lchamdagi ko‘prikli kran balkalarini tayyorlashda listli elementlarni tayyorlash va
umumiy yig‘ish-payvandlash ishlari mexanizatsiyalashgan liniyalarda flus ostida avtomatik
payvandlash bilan olib boriladi. Hamma tayyorlov ishlari liniyadan tashqarida bajarilib, omborga
(11) tayyor zagotovkalar olib kelinadi.
Xulosa;
Payvandlangan qo‘shtavr balkalar bo‘ylama eguvchi moment bilan yuklanganda
stenkadagi kesik yoki poyas choklaridagi chalapayvand kabi nuqsonlar normal va urinma
kuchlanishlarga parallel joylashganligi sababli katta xavf tug‘dirmaydi
Asosiy adabiyotlar
1. John Hicks. Welded dezign – theory and practice. Cambridge. 2000, 155p.
2. Куркин С.А., Николаев Г.А. Сварные конструкции. Технология изготовления,
механизация, автоматизация и контроль качества в сварочном производстве: Учебник – М.:
Высш. шк., 2001 – 398с
3. Николаев Г.А., Винокуров С.А. Сварные конструкции. Расчет и проектирование:
Учебник – М.: Высш. шк., 2000 – 398с.
4. SH. ABDULLAYEV ОБЗОР ОЦИФРОВАННОГО ПРОИЗВОДСТВА СВАРНЫХ
СТАЛЬНЫХ КОНСТРУКЦИЙ. EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center 130-134 p Volume 4, Issue 11, November 2024
5. SH.A.Abdullayev SIFATNI BAHOLASH VA JARAYONLARNI BOSHQARISH.
METALL KONSTRUKTSIYALARDA PAYVANDLANGAN BO'G'INLAR-UMUMIY
NUQTASI. EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH Innovative Academy
Research Support Center. 135-142 p Volume 4, Issue 11, November 2024.
6. Shavkatjon, А. А. (2023). Problem Areas in the Industrial Zones of the Republic of
Uzbekistan. Web of Synergy: International Interdisciplinary Research Journal, 2(2), 201-203
