JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
To`ychiyeva Madina
Samarqand Davlat Universiteti Urgut filiali talabasi
e-mail: tuychiyevamadina58@gmail.com
ABDULLA QAHHOR ASARLARIDA BADIIY TALQIN(SAROB ROMANI XUSUSIDA)
Annatatsiya
: Ushbu maqolada Abdulla Qahhor hayoti va ijodining ahamiyati.xususan Sarob
asari yuzasidan tahlil qilish.Yozuvchining asarlarini davr bilan taqozo qilish .ijodini o`rganish va
uning obyekti haqida.Yozuvchining ijodiy mahorati haqida.Abdulla Qahhor asarlari haqida
boshqa ijodkorlarni fikr xulosalari ochib berilgan.
Kalit so`z:
adibning ijodi,sarob asari, G`ofur G`ulomning Qahhor haqidagi fikri.
Аннотация:
В данной статье рассматривается значение жизни и творчества Абдуллы
Каххара, в частности, анализируется его произведение «Сароб». Осуществляется связь
произведений писателя с эпохой. Изучение его творчества и объекта его произведений.
Оценка его художественного мастерства. В статье также представлены мнения других
писателей о произведениях Абдуллы Каххара.
Ключевые слова
: творчество писателя,произведение сароб мнения Гофура Гулома о
Каххоре.
Abdulla Qahhor Ijodi XX asr o`zbek adabiyotining yorqin va sermazmun sahifalaridan birini
tashkil etdi.Abdulla Qahhor 1907-yil 17-sentabrda Qo`qon shahrida temirchi oilasida dunyoga
keladi.Davr qiyinchiliklari bu oilani ham chetlab o`tmagan edi. Qahhor oilasi darbadarlikda
sarsongarlikda hayot kechiradi.Qahhor asarlarining asal mano mohiyati ayniqsa uning
“Sarob”asariga qaraydigan bo`lsak bu asari 1930-yil boshlanib shoirning 27 yoshida 1934-yil
tugatadi.Ushbu asar 1937-yil nashr chiqariladi.Asarni yaratilishi haqida shuni aytishimiz
mumkinki,bu asar shaxsga sig`inish davrida yaratilgan asardir.Bunda o`sha davr talablariga
bo`yinegish majburiyatlari haqida aytib o`tilgan.Asarda O`zbekistonning mustamlakachilik
kishanlaridan ozod bo`lishni orzu qilgan va shu orzuni amalga oshirish uchun kurashgan
ziyolilar hayoti aks ettirilgan. Yozuvchi o`z g`oyasiga mos keladigan qahramonlar tanladi. U
izlanuvchan shaxs ,biroq izlana turib, tez-tez adashadi.Aksariyat hollarda arosatda qoladi.Bazan
xudbinlik kayfiyatiga beriladi,og`machilik o`zgaruvchanlik ham uning xarakteriga yot emas.
Asarda tasvirlanishicha Saidiy soxta shon-shuhrat va boylik orqasidan quvib tuzoqqa
ilinadi.Yashirin tashkilot rahbarlaridan biri bo`lgan Muxtorxonning singlisi Munisxonni sevib
qoladi.Talabachilik chog`larida ikki yosh bir-birlariga ko`ngil qo`yadilar. Biroq Saidiyning
Munisxonga bo`lgan hislari g`ayritabiiy,faat xudbin va razil odamlarga xos bo`lgan xislatlardan
edi. U Munisxonga nisbatan o`ylardi :Qizning boshiga bir ish tushsa-yu ,uning qutqarib qoluvhi
faqat o`zi bo`lsa ya`ni Saidiy .Biroq bunday hodisalar asalo ro`y bermaydi.Bora-bora ulaning bir-
biriga bo`lgan munosobatlari soviy boshlaydi.Endilikdan Saidiy Munisxondan kamchilik va
nuqsonlar qidirishni boshlaydi va topganday ham bo`ladi hattoki.Munisxon ham Saidiyning
yacshi fazilatlari ko`maydigan kamchilik va nuqson qidiradigab bo`lib qoladi .Bu orada
Munisxonning akasi Salimxonning tavsiyasi
bilan “xotinchalish”deya etirof etilgan
Muxtorxonga turmushga chiqish taklifi beriladi..Mnisxon esa Muxtorxonni kamchilik va
nuqsonlariga qaramasdan uning yaxshi fazilatlarini qidira boshlaydi.Muxtorxon go`yo Munisxon
uchun idel insondek ko`rinadi.Saidiy izzattalab va manman shaxs.Hayotining ilk bosqichlarida
Saidiy o`sha davr tushunchasi bilan aytganda ijobiy qahramaon deb ataluvchi Ehson Sharif va
Kenjalar bilan yaqin bo`ladi. Aslini olib qaraganda esa ular nisamimiy kishilar emas edi.Saidiyga
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
nisbatan munosobatlari xolis va xayrixoh biroq ulardagi fazilatlarni maqtab ko`kalarga
ko`tarishni laganbardorlik qilishni xoxlamas va xushlamas edilar .Shu boisdan bo`lsa kerak
Saidiy ulardan uzoqlashdi.Saidiy kitob yozishni xoxlar uning kitoblari qo`ldan qo`lga o`tib
o`qilishini,uzi esa mashhur bo`lib ketishni xoxlar edi.Ammo bu yo`ldagi harakatlari xarakteriga
mos emas edi.”Sarob” asosiy obrazi Saidiy bilan birgalikda Murodxo`ja domla,shaharda maorif
bo`lim mudiri Salimxon, adabiyotshunos Abbosxon ,tergovchi Mirza Muhiddin ,go`zal va
baxtsiz qiz Munisxon timsollari ham yaratilgan befarosat va sovuqqon kelin Soraxon,jurnalist
Yoqubjon,savdogar Muxtorxon kabi obrazlar ochib berilgan .Yozuvchi har bir qaharamoniga
alohida tarif alohida xarakter bilan yondashadi.Hattoki ularni ichki psixologiyasigacha ochib
beradi.Davr “dohiychilik” davri edi.Saidiy Abbosxonlar guruhiga qo`shiladim deguncha faol
harakatga tushdi.Bu o`rinda o`ylab ko`rish kerak bo`lgan gap borga o`xshaydi.”Sarob”bitilgan
davr ikki dohiy bor edi -biri Lenin va Stalinga sajda qilardik.Adabiyotning ham o`zini dohiysi
bor edi-Gorkiy.Saidiy Munisxonga erisha olmaganidan so`ng Murodxo`ja domlaning oilasiga
yaqinlashadi.Murodxo`ja domla unga mashhurlikni vada qiladi.Murodxo`ja domla Saidiyga
taklif beradi u taklif shunday edi:Uning bir qizi bor edi uning ismi Soraxon edi.Ushangga
uylanishi kk edi.Soraxon shunday tariflangan:Eng ozg`inlarni ozg`ini,gavdasini oldingga tashlab
yurar,qollari odatdagidek emas balki qorni ustida turardi.ko`ylak kiyganda esa ko`ylagidan
chiqib turgan oyoqlari sava cho`pga o`xshab qiltillab tur u kelayotganida esa orqa tomonida
qaragan odam Soraxon juda og`ir yuk ko`tarib kelayotgan shaxsga o`xshatar edi.Uning jingalak
ikki o`rim sochlari yana farqini ochib olgan edi.Lablari ingichka kulganda ozgina jimirilib
turar,gapirayotganda esa pichirlagandek bo`lib qolardi.Soraxon jismonan nosog`lamdir balki
manan ham nosog`lom.Jamiyat -u dunyo bilan ishi yo`q.Saidiy anvcha-muncha bilimga ega
shaxs u Murodxo`ja domla uchun shunchaki ergashuvchi shaxs deb qaralgan.Undan o`z
manfaatlarida foydalangan.Saidiy Soraxon bilan turmush quradi.Udan yaxshi fazilatlar
qidiradi.Shu o`rinda Soraxonni Saidiyga aytgan gapini keltirib o`tishimiz joiz:Saidiyning oldiga
kelib ko`satkich panjasini peshonasiga tirab “Boqsa odam bo`lasan” deb kulib qo`yadi.
Aqlan nosog`lom bo`lsa ham Soraxon Murodxo`ja domlani qizida Saidiydan manfaat kelishini
bilgandek go`yo.Soraxon Saidiyga yoqish uchun harakat qilar unga choy olib kirar edi.Ammo
Saidiy bularga parvo qilmasdi.Ishlariku o`xshamagan edi ayni shu chog`da hayoti ham
chappasiga ketayotgandek edi.Saidiy bu asarda orzulari saraobga aylangan shaxs sifatida
gavdalanadi.Saidiy qatiyatsiz kishi shu tufayli sevgilisidan ham misqinlab topgan obro`sidan
ham ajraladi.O`g`il bola oila posponi u qatiyatli bo`lmog`i joizdir.Saidiy orzu umidlarini
ro`yobga chiqaradidan shaxs deb biladi-Murodxo`ja domlani.Saidiyning hayoti asar oxirida
ma`naviy jihatdan oxirlab qoladi.Xaligacha hech bir asar qahramoni hayoti Saidiyning hayoti
kabi yakunlanmagan.
Ijodkorning ushbu asari anchgina muhokamalarga sabab bo`lgan asardir.Buning sababini esa
tanqidchilar bunday ko`rsatadilar:Asar ko`chirmachilik asosida yozilgan asar.Uning ba’zi bir
voqealari aynan ko`chirilgan deb e’tirof etiladi.Go`yoki Qosimovchilar sud materiallaridan
foydalangan bazibir voqealar aynan ushalardir deydi.Aynan shu asosida kitobxonlarni hayratga
solgan maqollar ham chop ettirildi.Ikkinchi tomonda esa bu asarda “millatchi”lik oldiga
qo`yiladi deb baholanadi.Millatchi o`zi kim? Millatini tilini himoya qilganlarmi? Yoki bo`lmasa
o`zini millatini yaxshi ko`rib boshqa millatni qoralaganlarmi?Aslini olib qaraganda barcha millat
vakillari o`z millatlarini yaxshi ko`rishadi.Ammo xudbin odamgina boshqa millat vakillarini
ustidan kulib ayirmachilik qiladi.Ushbu asarda esa millatchi deya bo`xton qilinishi
noo`rindir.Qahhor ijodini o`qir ekanmiz so`zlardan qaysi vaqt qanday jumla tuzish kerak
ekanligini o`rganamiz.Qahhor mohir ijodkor.
Qahhor asarlarini keng xal ommasida kitobxonlar tomonidan sevimli qilishga asosiy
omillar nima degan savol tugulishi mumkin.Birinchi novbatda Qahhorni shakl formada haddan
tashqari tugalligi muhtasarligi.Uning asarlaridagi aniqlik ixchamlik so`z boyligi va albatta obraz
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
va manzaralar yaratishdagi xarakterlariva ifodali jihatlar Qahhor asalarini orginalligini
yaratgan .Qahhor jasoratli haqgo`y yozuvchi ekanligini ko`rishimiz mumkin.U xalqni hayotida
uchraydigan,xalqni chiroyli va tugal yashashiga xalaqit berayotgan noqusliklarga qarshi
kurashish deb bilgan adabiyotni.Qahhornig shunday so`zini aytib o`tib ketishimiz
joizki:”Hamma vaqt yozuvchining qulog`i xalqning ko`nglida bo`lish kerak”
Xulosa aqilib aytganda,Abdulla Qahhor ijodi xx asr dolzarb muamolarni
olib chiqa oladi.Qahhor takrorlanmaydigan va ideal qahramononlarni yarata oldi.Qahhor
jonkuyar ijodkor adabiyotimizga o`z hissasini qo`shishgan ijodkorlar qatorida turadi.Qahhor
ijodiga ta`rif berilganda: fikrga saxiy,so`zga xasis san`atkor deya ta`riflanadi. Asarlaridagi
nafislik, o`ziga xoslik, jozibadorlik va rangbarangligi bilan o`ziga tortib turadi.G`ofur G`ulom
shunday ta`rif beradi:”Abdullaning siqiqligi menga juda yoqadi.Abdulla boshqalar bir sahifada
aytadigan gapni bir gapda aytib qo`ya qoladi”.Darhaqiqat Qahhor kitobxonlarni o`ylashga
majbur qila oladiga ijodkor edi.Uzi ham talabchan,o`zgalarni ham talabchan bo`lishini
xoxlardi.Bugungi kunda kelib Qahhor ijodi kitobxonlar tomonida sevib o`qib kelinmoqda.Uning
asarlari sodda va tushunarli tilda yozilgan asarlardir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.Abdulla Qahhor “Sarob” asari Zukko kitobxon Toshkent -2021
2.Irina Borolina Abdulla Qahhorning ijodkorlik inshosi 2020
3.Qosimov U .Adabiy-estetik tafakkur tadriji:an`analik,vorisiylik o`ziga xoslik Abdulla Qodiriy
va Tog`ay Murod ijodi misolida
4. Shuhrat Sirojiddinov. Abdulla Qahhor hayoti va ijodi.
5.Abdulla Qahhor. Asarlari. Birinchi jild. “G`ofur G`ulom nomidagi adabyot va sa`nat nashriyoti.
Toshkent 1987.
6.Marxabo Qo`chqorova A.Qahhor istiqlol adabiyotshunosligi ko`zgusida (monografiya)
Toshkent: akademnashr 2018
7.Marxabo Qo`chqorova “Badiiy so`z va ruhiyat manzaralari” muxarir nashriyoti Toshkent 2011.
Ozod Sharafiddinov asarlarida A.Qahhor shaxsiyati 99-bet
