JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
DSc., dots
. Z.S.Elov
, magistr.,
F.S.Xudoynazarov
Osiyo xalqaro universiteti
OILA MUHIT BARQARORLIGINING BOLA PSIXOLOGIYASIGA TA’SIRI VA
UNING DOLZARB MUAMMOLARI
Annotatsiya:
Ushbu maqolada oiladagi muhit barqarorligining oilada voyaga yetayotgan bola
psixologiyasiga ta’siri ko‘rib chiqiladi. Unda ajdodlarimiz o‘gitlari haqida ham qiziqarli
ma’lumotlar berilgan. Unda ota-onalar o‘z farzandlari oldida o‘zini qanday tutishi, oila
psixologiyasiga e’tibor berish qanchalik muhimligi va ular qanday asosiy rol o‘ynashi haqida
so‘z boradi. Maqola dolzarb muammolarni o‘z ichiga olgan bo‘lib, oila va jamiyatda
barqarorlikni saqlash masalalariga alohida e’tibor berilgan.
Kalit so‘zlar:
bola psixologiyasi, oila, oilaviy munosabatlar, oila muhiti, ijtimoiylashuv,
farzandlar, vatan, davlat, tinchlik, mehr, muhabbat, qadriyat, ishtiyoq, to‘liq oila, to‘liq oila,
ma’naviyat, madaniyat.
Аннотация.
В данной статье рассматривается влияние стабильности семейной среды на
психологию ребенка, растущего в семье. Также приводятся интересные сведения о
наставлениях наших предков. Обсуждается, как родители должны вести себя перед детьми,
насколько важно уделять внимание психологии семьи и какую ключевую роль они играют.
Эта тема, безусловно, является актуальной.
Ключевые слова:
детская психология, семья, семейные отношения, семейная среда,
социализация, дети, родина, государство, мир, привязанность, любовь, полная семья,
неполная семья, духовность, культура.
Abstract.
This article highlights the impact of the stability of the family environment on the
psychology of the child growing up in the family. Additionally, interesting insights are provided
about the teachings of our ancestors. It discusses how parents should behave in front of their
children, the importance of paying attention to family psychology, and the critical role they play.
This topic is undoubtedly relevant.
Key words:
Child psychology, family, family relations, family environment, socialization,
children, motherland, state, peace, affection, love, enthusiasm, complete family, incomplete
family, spirituality, culture.
Kirish.
Inson psixalogik rivojlanishi va shaxsiyati shakllanishining asosiy omillaridan biri oila
muhitidir. Oila – bu inson hayotidagi eng birinchi ijtimoiy institut bo‘lib, u bolani dunyo bilan
tanishtiruvchi hamda uning ma’naviy, ruhiy va aqliy salomatligini ta’minlovchi birinchi muhit
hisoblanadi. Mazkur ilmiy maqolada oila muhitining barqarorligi va uning bolaning psixologik
rivojiga ta’sirini chuqurroq tahlil qilish, shuningdek, noto‘liq oilalar sharoitida tarbiyalanayotgan
farzandlarning psixologik holatiga oid dolzarb muammolar o‘rganiladi.
Oila muhitining shaxsiyat shakllanishida tutgan o‘rni.
Shaxs ma’naviyati, uning
dunyoqarashi, tasavvuri va e’tiqodiga aloqador ko‘nikmalar majmui asosan oilada shakllanadi.
Shu ma’noda, oila – haqiqiy ma’naviyat o‘chog‘i, tarbiya omili muhiti bo‘lib hisoblanadi.
Bobolarimizning o‘gitlari va ota-ona mehri orqali bolaga dastlabki dunyoqarash singdiriladi.
Hukumatimizning oila mustahkamligini ta’minlash, uning ijtimoiy funktsiyalarini amalga
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
oshirish imkoniyatlarini kengaytirish, ayniqsa, oilaning farzandlar tarbiyalashdagi nufuzini
oshirishga ko‘maklashish hamda yosh er-xotinlarning moddiy hamda maishiy shart-sharoitlarini
yaxshilash borasidagi aniq dasturiy tadbirlari mamlakatimizda oila va nikoh munosabatlarining
qadriyat sifatida e’tirof etilishini ta’minlaydi.
Davlatimiz rahbari Shavkat Mirziyoyev aytganlaridek: «Oila kichik vatan, oila tinch bo‘lsa,
vatan tinch bo‘ladi». Oila tuzilishi turli xil ota-ona resurslari orqali bolaning farovonligiga ta’sir
qilishi mumkin: ruhiy salomatlik, munosabatlar sifati, ota-ona sifati va ota-onaning ishtiroki. Har
bir oilada voyaga yetayotgan farzand tarbiyasiga ta’sir etmay qo‘ymaydi. Farzand
psixologiyasiga oilaning tarkibi ham o‘z ta’sirini ko‘rsatishi fanda o‘z isbotini topgan.
Oila tuzilishi va farzand tarbiyasi.
Oila tuzilishiga kelsak, an’anaviy oilalar, tuzilishiga ko‘ra
to‘liq va noto‘liq oilalarga bo‘linadi. Oilada faqat bir ota yoki ona bo‘lsa, bunday oila noto‘liq
oila deb ataladi. Noto‘liq oila haqida gapirilganda shuni alohida ta’kidlash joizki, noto‘liq oilalar
turlicha yuzaga keladi. Oilada er-xotinlardan birining vafot etganligi tufayli yoki ularning
ajralishi tufayli oila noto‘liq bo‘lib qolishi mumkin. Albatta, oilada ota yoki onaning vafot etishi
bu ulkan fojea, lekin bunday oilalarda marhumning ruhi hurmati, unga nisbatan ijobiy
munosabatlar saqlanib qoladi.
Biroq, er-xotinning ajralishi sababli yuzaga kelgan noto‘liq oilalarda «tirik yetim» bolalar qoladi.
«Tirik yetimlik» jamoatchilik o‘rtasida, ayniqsa bolalar jamoalarida (bog‘chada, maktabda, teng
doshlar davrasida) nisbatan kuchliroq qoralanadi. Ajralish faqatgina ajralgan er-xotinlarga emas,
balki ajralish oqibatida otasiz yashayotgan farzandlarga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Izlanishlar
natijasi shuni ko‘rsatadiki, noan’anaviy oilalar farzandlari an’anaviy oilalar farzandlariga
qaraganda psixososial muammolarga duch kelish xavfi yuqori ekanligi o‘z isbotini topdi. Ushbu
natijalar an’anaviy oilalar farzandlari noan’anaviy oilalarga qaraganda kamroq ijtimoiy-
emotsional va yuqori kognitiv ko‘rsatkichlarga ega degan xulosaga kelgan oldingi tekshiruvlarni
tasdiqladi.
Noto‘liq oilada voyaga yetayotgan farzandlarning psixologik xususiyatlari.
Bunday oilalarda
voyaga yetayotgan farzandlar o‘zida bolalik pozitsiyasini emas, balki ota, ona yoki katta odam
pozitsiyasini shakllantiradilar. Natijada, ularning psixologiyasida bir qancha buzilishlar paydo
bo‘ladi. Bundan tashqari, noto‘liq oilada ona tomonidan katta o‘g‘ilga ota rolini yuklab, o‘g‘il
pozitsiyasiga chek qo‘yish ham kuzatiladi. Noto‘liq oilada voyaga yetayotgan qiz bola ham ayol
va erkakning o‘zaro munosabatlariga noto‘g‘ri yondashishi mumkin. Psixologlarning
ta’kidlashlaricha, «otaning yo‘qligi onaning yo‘qligiga nisbatan bola tarqiqiyotiga kamroq salbiy
ta’sir ko‘rsatadi, chunki ona bolani emotsional jihatdan barcha ehtiyojlarini qondira oladi».
Affektiv ajralish va uning bola ruhiyatiga ta’siri.
Psixologiyada «affektiv ajralish»
tushunchasi ham mavjud bo‘lib, uning bola ruhiyatiga ta’siri yuridik ajralishdan asoratliroq va
og‘iroq hisoblanadi. Bunday ajralishning psixologik mohiyati shundaki, ba’zan yuridik jihatdan
birga yashayotgan er-xotinlarda ham shunday xolat kuzatiladi, ular bir-birlari bilan oylab, yillab
gaplashmay, bir-birlariga dushmanona yashaydilar. Yoki yuridik jihatdan ajrimni
rasmiylashtirgandan keyin ham bir-birlariga nisbatan nafrat bilan yashaydilarki, ularning ba’zan
farzand tufayli yoki mol-mulk musodarasi tufayli uchrashuvlaridan bola juda katta psixologik
jarohat oladi. Bir-birga yov qarash qiladigan, tuhmat qiladigan, shaxsini kamsitadigan holatlarni
bola bilgan va sezgan sari o‘zini o‘ta baxtsiz va nochor his etadi.
Ayniqsa, ayrim erkaklar affektiv ajrim sharoitida boshqa ayol bilan norasmiy yashashi xolatlari,
jamiyatda, boshqa odamlar orasida o‘zini boshqacha (sipo, samimiy) tutib, oilada onasi bilan
agressiv tutishi bola ruhiyatini jumbushga keltiradi va unda kelajak, oilaviy hayot, turmush va
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
istiqbol to‘g‘risidagi tasavvurlarini batamom o‘zgartirib, affektiv ustanovkalar shakllanishiga
olib keladi.
Statistik ma’lumotlar va dolzarb muammolar.
Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, «voyaga
yetmagan jinoyatchilik yo‘liga kirib qolgan bolalarning deyarli 75-78% noto‘liq oilalarda
tarbiyalangan bo‘lsa, giyohvand moddalar iste’mol qiluvchi yoshlarning yarmidan ortig‘i
noto‘liq oilalardan chiqqan». Bundan tashqari, XXI asrning boshida butun jahon ilg‘or kishilarini
tashvishga solayotgan ayollar va voyaga yetmagan bolalar o‘rtasida o‘z joniga qasd qilish kabi
holatlar ham birinchi navbatda noto‘liq oilalar vakillari ekanligi tashvishlidir.
Xulosa.
Oila muhitining barqarorligi bolaning psixologik salomatligi uchun asosiy shartdir.
Noto‘liq oilalar sharoitida tarbiyalanayotgan farzandlar psixososial muammolarga, ijtimoiy-
emotsional buzilishlarga va kognitiv kamchiliklarga duch kelish ehtimoli yuqori bo‘ladi.
Shuning uchun, oila muhitining barqarorligini saqlash, ota-onaning birgalikda farzandlarini
tarbiyalashdagi mas’uliyatini oshirish va noto‘liq oilalarda tarbiyalanayotgan bolalar uchun
maxsus psixologik yordam tizimini joriy etish dolzarb masaladir. Davlat va jamiyat tomonidan
oila munosabatlarini mustahkamlashga qaratilgan dasturiy chora-tadbirlar amalga oshirilishi
kerak. Chunki, «Oilaviy tinchlik – vatanning tinchligining kaliti» degan ibora bugungi kunda
ham o‘z dolzarbligini saqlab qolmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Abduqodirova Dilobarbonu Erkinjon qizi “Oilaviy ajrimlar natijasida vujudga kelgan
noto‘liq oiladagi ona shaxsini farzand tarbiyasiga ta’siri”. Toshkent, 2023.
2. Mirzaeva, S. R. (2021). Talaba valeologik ongining psixologik himoya mexanizmlari bilan
determinantlashuvi. Science and Education , 2(Special Issue 1), 133-143.
3. Rustamovna, M. S. (2020). Psychological features of attitudes of students to their own
health in conflict situations. Journal of Critical Reviews , No. 17, pp. 3071-3076. ISSN-2394-
5125 VOL 7.
4. Tursunboyev, S. (2023). Boshlang‘ich ta’limda dezadaptatsiyaning psixologik xususiyatlari.
Евразийский журнал социальных наук, философии и культуры , 3(11), 142-145.
5. Baxtiyarovich, T. S., & Mirzaeva, S. R. (2023). Dezadaptation of elementary students.
Horizon: Journal of Humanity and Artificial Intelligence , 2(4), 173-175.
6. Аbdurasulov J., & Pardabayeva, M. (2024). musobaqadan oldin sportchilarni psixologik
tayyorlash. Евразийский журнал социальных наук, философии и культуры , 4(6 Part 2), 73–
76. https://inacademy.uz/index.php/ejsspc/article/view/34717
7. Burieva, K. E., & Kamilova, Z. A. (2022). The psychology of adolescence. Scientific
progress , 3(4), 923-929.
8. Sh.Umarova (2024). Psychological Features Of Workers And Factors Affecting Them.
Pedagogical Cluster-Journal of Pedagogical Developments , 2, 9 (Sep. 2024), 52–63.
9. X.Raximova (2024). Current Role And Requirements Of Digital Pedagogy. Pedagogical
Cluster-Journal of Pedagogical Developments , 2, 9 (Sep. 2024), 38–51.
10. Abduqodirova,
D.,
Abdurasulov,
J.
(2025).
Yoshlarda
harbiy-
vatanparvarliktuyg‘usinitakomillashtirishning psixologik hususiyatlari.
11. Жўраев, Ш., & Абдурасулов, Ж. (2024). ҳарбий жамоадаги ижтимоий фикр. Журнал
академических исследований нового Узбекистана , 1(2), 97–103. https://in-
academy.uz/index.php/yoitj/article/view/28151
