JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Qodirov Jasur Normurodovich
Osiyo Xalqaro Universiteti Pedagogika fakulteti 1-bosqich magistranti
MA'NAVIY-AXLOQIY FAZILATLARNI RIVOJLANTIRISHDA PEDAGOGIK
MEXANIZMLARNING O'RNI
Annotatsiya:
Mazkur maqolada pedagogik jarayonni o'rganish va talaba-yoshlarda ma'naviy-
axloqiy fazilatlarni shakllantirishga doir ilg'or pedagogik yondoshuvlar qadim zamon
pedagogikasining asosiy g'oyalari, uslublari va metodlari hozirgi kunda qanday takomillashgani
muhim ahamiyat kasb etishi tahlil qilingan.
Kalitso’zlar:
ma'naviy-axloqiy fazilat, mexanizm, pedagogika tarixi, ijodiy qobiliyat, ta'lim
tizimi, pedagogika, usul, tahlil, shaxsiy fazilat, ijtimoiy hayot, qadriyat, ta'lim samaradorligi.
Bugungi kunda jamiyatda axloqiy va ma'naviy qadriyatlarning tobora kamayib borishi,
yoshlarning turli axloqiy xatoliklarga yo'l qo'yishi, ijtimoiy muammolarni keltirib chiqarayotgan
holatlar, ta'lim tizimida axloqiy tarbiyaning yetarlicha e'tibor qozonmasligi kabi masalalar jiddiy
ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, talaba-yoshlar orasida axloqiy va ma'naviy qadriyatlarni
shakllantirish, ularni shaxsiy va ijtimoiy hayotda to'g'ri yo'nalishda tarbiyalash dolzarb
vazifalardan biridir.
Pedagogika sohasida ma'naviyat va axloqiy tarbiyaning o'rni beqiyosdir. Talabalar, ayniqsa, oliy
ta'lim muassasalarida o'qiyotgan yoshlar, kelajakdagi jamiyat rahbarlari va mutaxassislaridir.
Ularning axloqiy qiyofasi nafaqat o'z shaxsiy hayoti, balki jamiyatning kelajagi uchun ham
muhim ahamiyatga ega.
Bundan tashqari, jahon ta'lim tizimlarida so'nggi yillarda yoshlarni nafaqat bilim bilan, balki
ma'naviy-axloqiy fazilatlar bilan ham tarbiyalashga qaratilgan yangi pedagogik yondashuvlar
ishlab chiqilmoqda. Bu o'zgarishlar va yangiliklar, shuningdek, talaba-yoshlarda ma'naviy-
axloqiy fazilatlarni rivojlantirishning pedagogik mexanizmlarini chuqur o'rganishni zarur qiladi.
Shu sababli, talaba-yoshlarda yuqori ma'naviy-axloqiy fazilatlarni takomillashtirishning
pedagogik mexanizmlarini o'rganish, jamiyatdagi ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy o'zgarishlarga
mos ravishda bu sohada innovatsion yondashuvlar ishlab chiqish juda dolzarb masala bo'lib
qolmoqda.
Mavzuning dolzarbligi shundan iboratki, u hozirgi zamon pedagogikasining eng muhim
yo'nalishlaridan birini tashkil etadi va yoshlar tarbiyasidagi eng dolzarb muammolarga javob
berishga qaratilgan. Shuningdek, bu mavzu pedagogik bilimlar va metodikalarning samarali
foydalanilishi uchun ham katta ahamiyatga ega.
Ushbu maqolada "Talaba-yoshlarda yuqori ma'naviy-axloqiy fazilatlarni takomillashtirishning
pedagogik mexanizmlari" mavzusida dissertatsiya uchun quyidagi metodologiya va metodlarni
keltirish maqsadga muvofiq: metodologik asos sifatida quyidagi yondoshuvlar va nazariy asoslar
tanlanadi:
-pedagogik nazariya: Pedagogik jarayonni o'rganish va talaba-yoshlarda ma'naviy-axloqiy
fazilatlarni shakllantirishga doir ilg'or pedagogik yondoshuvlar. Bu yondashuvlar ta'lim
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
jarayonini nafaqat bilim olish, balki axloqiy qadriyatlar va ma'naviyatni rivojlantirishga
yo'naltiradi.
-tarixiy-pedagogik metod: Pedagogika tarixidan misollar keltirish va o'rganish. Bu metod,
ma'naviy-axloqiy fazilatlarni shakllantirishda o'tgan davrlarning pedagogik tizimlarini
o'rganishga yordam beradi. Qadim zamon pedagogikasining asosiy g'oyalari, uslublari va
metodlari hozirgi kunda qanday takomillashgani tahlil qilinadi.
-tarbiyaviy yondoshuvlar: Talaba-yoshlarda ma'naviy-axloqiy fazilatlarni shakllantirish
jarayonidagi tarbiyaviy metod va usullarni tahlil qilish. Bu metod, o'quv jarayonida axloqiy
tarbiyani amalga oshirishni o'rganadi.
-interaktiv metodologiya: Talaba-yoshlar o'rtasida interaktiv muloqot orqali ma'naviy-axloqiy
fazilatlarni rivojlantirish. Bu metod, talabalarni fikr bildirishga, bahs-munozara va masalalarni
muhokama qilishga undaydi, bu esa ularning axloqiy qarashlarini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Qo'llaniladigan asosiy ilmiy metodlar quyidagilar jumladan:
a) Tadqiqot metodlari:
- tahliliy metod: Tarixiy pedagogik materiallarni va hozirgi zamon pedagogik metodlarini tahlil
qilish. Bu metod yordamida ma'naviy-axloqiy fazilatlarni shakllantirishdagi o'zgarishlarni va
jarayonlarni o'rganadi.
- deskriptiv metod: Ma'naviy-axloqiy fazilatlarni shakllantirishning pedagogik mexanizmlarini
tasvirlash. Ushbu metod yordamida pedagogik faoliyatning qanday olib borilishini va uning
natijalarini batafsil tasvirlaydi.
- taqqoslash metodlari: Turli davrlar va mamlakatlardagi ta'lim tizimlaridagi axloqiy tarbiyani
taqqoslash. Bu metod orqali ma'naviy-axloqiy fazilatlarni shakllantirishning eng samarali
yondoshuvlarini aniqlashga yordam beradi.
- empirik metod: O'quvchilarning o'z fikr-mulohazalarini yig'ish, ularning fikrini o'rganish uchun
anketalar, intervyular, kuzatishlar va eksperimentlar o'tkazish. Bu metod yordamida talabalar va
o'qituvchilarning tajribalari va fikrlarini olishga imkon yaratadi.
b) Tahlil qilish metodlari:
- statistik tahlil: Olingan empirik ma'lumotlarni statistik metodlar yordamida tahlil qilish, bu esa
ta'limdagi o'zgarishlarni aniqlashga yordam beradi.
- ijtimoiy va pedagogik tahlil: Jamiyat va o'qituvchi o'rtasidagi ijtimoiy va pedagogik aloqalarni
tahlil qilish. Bu metod talaba-yoshlarni tarbiyalashda muhim omillarni aniqlashga yordam beradi.
Ma'naviyat va axloqiylik tushunchalari, talaba-yoshlarda yuqori ma'naviy-axloqiy fazilatlarni
shakllantirish jarayonida bu ikki muhim tushunchaning o'zaro bog'liqligini, farqlarini va
ahamiyatini tahlil qilishga qaratilgan.
Ma'naviyat tushunchasi:
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Ma'naviyat – bu insonning ichki dunyosi, uning ruhiy, aqliy va estetik qadriyatlari, jamiyatda o'z
o'rnini topishdagi qobiliyati, boshqalar bilan o'zaro aloqalarini belgilovchi axloqiy, estetik va
diniy qadriyatlar tizimidir.
Ma'naviyatga doir asosiy jihatlar:
Ichki ruhiy holat: Ma'naviyat insonning o'zini his qilishi, uning jamiyatga nisbatan o'zining
ahamiyatini anglashiga asoslanadi. Ma'naviyatning o'zida jamiyatda yashashning asosiy axloqiy-
ruhiy qoidalari va me'yorlari mavjud.
Qadriyatlar tizimi: Ma'naviyat insonning yashash tarziga, boshqalar bilan o'zaro munosabatlariga,
jamiyatda va tabiatda to'g'ri harakat qilishning ko'rsatmalariga asoslanadi. Bu qadriyatlar
to'plami axloqiy, estetik, diniy va madaniy elementlarni o'z ichiga oladi.
Shaxsning ma'naviy kamoloti: Ma'naviyat insonning o'zini rivojlantirish, o'zini anglash va
jamiyatdagi o'z o'rnini topish jarayoniga qaratilgan. Ma'naviyat shaxsning o'ziga bo'lgan
hurmatini, boshqalarga bo'lgan mehrini, va ijtimoiy javobgarligini shakllantiradi.
Axloqiylik tushunchasi:
Axloqiylik – bu insonning jamiyatda o'z xatti-harakatlarini to'g'ri va noto'g'ri, yaxshi va yomon,
adolatli va nohaq deb ajratishga qodir bo'lgan axloqiy me'yorlar tizimi hisoblanadi. Axloqiylik,
odamlar o'rtasidagi munosabatlarni, ularning o'zaro hurmat va adolatga asoslangan xatti-
harakatlarini belgilaydi.
Axloqiylikka doir asosiy jihatlar:
Axloqiy normalar va qadriyatlar: Axloqiylik insonlar o'rtasidagi o'zaro hurmat, adolat, to'g'rilik,
halollik va mehr-oqibat kabi qadriyatlar asosida shakllanadi. Axloqiy normalar shaxsning turli
ijtimoiy vazifalarini bajarishda to'g'ri xatti-harakatlarni aniqlaydi.
Shaxsning axloqiy mas'uliyati: Axloqiylik insonni o'z harakatlari uchun mas'uliyatni sezishga va
boshqalarga nisbatan adolatli, halol, va odobli bo'lishga undaydi.
O'zaro munosabatlar va jamiyatdagi o'rni: Axloqiylik nafaqat shaxsiy, balki jamiyatdagi o'zaro
munosabatlarda ham muhim rol o'ynaydi. Odamlar o'rtasida axloqiy munosabatlar ijtimoiy
tinchlik, barqarorlik va taraqqiyotga xizmat qiladi.
Ma'naviyat va axloqiylik o'rtasidagi farq va bog'liqlik:
Farq: Ma'naviyat va axloqiylik tushunchalari o'zaro bog'liq bo'lsa-da, ular bir-biridan farq qiladi.
Ma'naviyat insonning ichki, ruhiy, estetik va axloqiy qadriyatlar tizimiga asoslanadi, bu uning
umumiy dunyoqarashi va hayotga bo'lgan munosabatini belgilaydi. Axloqiylik esa aniq axloqiy
normativlar, me'yorlar va qadriyatlar asosida shakllanadi, bu insonlarning o'zaro munosabatlarida
to'g'ri yoki noto'g'ri xatti-harakatlarni aniqlashda yordam beradi.
Bog'liqlik: Ma'naviyat va axloqiylik bir-birini to'ldiradi. Ma'naviyatni rivojlantirgan shaxs
axloqiy me'yorlarga rioya qilishi kerak, chunki u boshqalarga nisbatan o'z xatti-harakatlarini
adolatli, hurmatli va axloqiy tarzda ko'rsatadi. Axloqiy me'yorlarni bajarish esa shaxsning
ma'naviy rivojlanishiga yordam beradi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Xulosa qilib aytganda ma'naviyat va axloqiylik tushunchalari talaba-yoshlarda ma'naviy-axloqiy
fazilatlarni shakllantirishda asosiy o'rin tutadi. Ma'naviyat insonning ichki dunyosini, uning ruhiy
va estetik qadriyatlarini belgilasa, axloqiylik insonning boshqalar bilan o'zaro munosabatlarida
to'g'ri va adolatli xatti-harakatlarni ko'rsatadi. Ushbu tushunchalar birgalikda talaba-yoshlarda
to'liq, barkamol va mas'uliyatli shaxslarni tarbiyalashni ta'minlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.2022-2026-yillarda Yangi O‘zbekistonni rivojlantirish strategiyasi to‘g‘risida. O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 28.01.2022 yildagi PF-60-son farmoni va unga 1-ilova -//Elektron
manba. O‘zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy ma’lumotlar bazasi:
https://lex.uz/uz/docs/-5841063
2.Hoshimov K., NishonovaS. Pedagogika tarixi.–T.: Oʻzbekiston Milliy kutubxonasi
nashriyoti, 2005.
3. Hoshimov K., NishonovaS.,Imomova M., Xasanov R. Pedagogika tarixi.–T.: Oʻqituvchi,
1996.
4.Yo’ldoshev J.G.,Xasanov S.Avestoda ahloqiy-ta’limiy qarashlar. T.: Oʻqituvchi, 1992.
5.Niyozov Gʻ., Axmedova M. Pedagogika tarixidan seminar mashgʻ ulotlari. – T.: NOSHIR,
2011.
6.Hoshimov K., Safo Ochil. O‘zbek pedagogikasi antologiyasi.–T.: O‘qituvchi, 2010.
7. Dolimov U. Milliy uyg‘onish pedagogikasi. –T.:NOSHIR, 2012.
