JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Latifova Mavjuda Xurramovna
Toshkent shahar Shayxontoxur tumani 192-maktab boshlang'ich sinf o'qituvchisi
Oriental Universiteti Ta'lim menejmenti magistri
UMUMTALIM MAKTABLARDA XALQARO BAHOLASH DASTURLARI ASOSIDA
MAKTAB TA'LIM SIFATINI BOSHQARISHDAGI MUAMMO VA YECHIMLAR
Annotatsiya:
Ushbu maqolada umumtalim maktablarida xalqaro baholash dasturlari, jumladan
PISA, TIMSS va PIRLS asosida ta'lim sifatini boshqarish masalalari ko'rib chiqilgan. Xalqaro
baholash natijalaridan foydalanishda yuzaga keluvchi muammolar va ularning yechimlari tahlil
qilingan. Adabiyotlar tahlili asosida O'zbekiston ta'lim tizimida xalqaro standartlarga moslashish
jarayonidagi mavjud holatlar, muammolar va istiqbolli yechimlar taqdim etilgan. Maqolada
ta'lim sifatini boshqarishda xalqaro baholash natijalaridan samarali foydalanish uchun tavsiyalar
berilgan.
Kalit so'zlar
: xalqaro baholash, PISA, TIMSS, PIRLS, ta'lim sifati, ta'lim sifatini boshqarish,
ta'lim standarti, umumta'lim maktablari.
Аннотация.
В этой статье рассматривается управление качеством образования в
государственных школах на основе международных программ оценки, включая PISA,
TIMSS и PIRLS. Проанализированы проблемы, возникающие при использовании
результатов международной оценки, и их решения. На основе анализа литературы
представлены текущие ситуации, проблемы и перспективные решения в процессе
адаптации системы образования Узбекистана к международным стандартам. В статье
даны рекомендации по эффективному использованию результатов международной оценки
в управлении качеством образования.
Ключевые слова:
международная оценка, PISA, TIMSS, PIRLS, качество образования,
Управление качеством образования, образовательный стандарт, средние школы.
Abstract.
This article covers the issues of quality management of Education based on
international assessment programs in secondary schools, including PISA, TIMSS and PIRLS.
When using the results of international assessments, the problems that arise and their solutions
have been analyzed. Based on the analysis of the literature, the existing situations, problems and
promising solutions in the process of adaptation to international standards are presented in the
educational system of Uzbekistan. The article provides recommendations for the effective use of
the results of international assessments in the management of the quality of Education.
Keywords:
International Assessment, PISA, TIMSS, PIRLS, quality of Education, Quality
Management of education, standard of education, secondary schools.
KIRISH
Bugungi kunda ta'lim sifatini baholash va monitoring qilish dunyo miqyosida dolzarb
masalalardan biri hisoblanadi. Zamonaviy jamiyatda ta'lim tizimining sifati mamlakat iqtisodiy
va ijtimoiy taraqqiyotining asosiy ko'rsatkichlaridan biri sifatida tan olingan [1]. Xalqaro
baholash dasturlari, jumladan PISA (Programme for International Student Assessment), TIMSS
(Trends in International Mathematics and Science Study) va PIRLS (Progress in International
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Reading Literacy Study) kabi dasturlar ta'lim sifatini xalqaro miqyosda qiyosiy o'rganish
imkonini beruvchi muhim vositalar hisoblanadi [2].
O'zbekiston Respublikasi ta'lim tizimini xalqaro standartlarga moslashtirishda muhim qadamlar
qo'ymoqda. 2018-yilda O'zbekiston Respublikasi Prezidentining "Xalq ta'limi tizimini
boshqarish samaradorligini oshirish bo'yicha qo'shimcha chora-tadbirlar to'g'risida"gi PF-5538-
son Farmoni asosida O'zbekiston PISA dasturida ishtirok etishni boshladi [3]. Bundan tashqari,
ta'lim sifatini xalqaro standartlarga moslashtirishda TIMSS va PIRLS kabi dasturlarda ham
ishtirok etish rejalashtirilgan.
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Ushbu tadqiqot metodologiyasi adabiyotlar tahlili va nazariy tahlilga asoslangan. Adabiyotlar
tahlilida O'zbekiston, Rossiya va xorijiy olimlarning ta'lim sifati, xalqaro baholash dasturlari va
ta'lim sifatini boshqarish bo'yicha ilmiy ishlaridan foydalanilgan.
Xalqaro baholash dasturlarining mohiyati va ularning ta'lim sifatini boshqarishdagi o'rni bir qator
tadqiqotchilar tomonidan o'rganilgan. Schleicher [4] o'z tadqiqotida PISA dasturining ta'lim
sifatini baholashdagi ahamiyatini ta'kidlab, bu dastur o'quvchilarning bilim va ko'nikmalarini real
hayotda qo'llash qobiliyatini baholashga qaratilganligini ko'rsatadi. Schleicher [4] fikricha, PISA
natijalari ta'lim tizimidagi kuchli va zaif tomonlarni aniqlash hamda ta'lim siyosatini
takomillashtirish uchun muhim asos bo'ladi.
Rossiyalik olim Bolotov [5] ta'lim sifatini baholashning xalqaro tajribasi va Rossiya ta'lim
tizimidagi qo'llanilishi haqida tadqiqot olib borgan. Uning fikricha, xalqaro baholash dasturlari
natijalaridan foydalanish ta'lim sifatini oshirishga yordam beradi, biroq ularni to'g'ridan-to'g'ri
milliy ta'lim tizimiga ko'chirish mumkin emas, chunki har bir mamlakatning o'ziga xos madaniy,
ijtimoiy va iqtisodiy omillari mavjud.
O'zbekistonlik olimlar Isamitdinov va Xolikov [6] O'zbekiston ta'lim tizimida xalqaro baholash
dasturlaridan foydalanish tajribasini o'rganib, O'zbekiston uchun PISA, TIMSS va PIRLS
dasturlarining ahamiyatini ta'kidlashgan. Ularning fikricha, bu dasturlar O'zbekiston ta'lim
tizimini xalqaro standartlarga moslashtirishda muhim rol o'ynaydi.
Xalqaro baholash dasturlari natijalarini ta'lim sifatini boshqarishda qo'llash bo'yicha Breakspear
[7] tomonidan olib borilgan tadqiqot shuni ko'rsatadiki, ko'plab mamlakatlar PISA natijalaridan
ta'lim siyosatini ishlab chiqishda foydalanadi, biroq bu jarayonda bir qator qiyinchiliklar mavjud.
Breakspear [7] fikricha, xalqaro baholash natijalari kontekstdan ajratilgan holda talqin qilinishi
natijasida noto'g'ri qarorlar qabul qilinishi mumkin.
Ravich [8] xalqaro baholash dasturlarini tanqidiy nuqtai nazardan tahlil qilib, ularning
cheklovlarini ko'rsatib bergan. Uning fikricha, PISA kabi dasturlar ta'lim sifatining barcha
jihatlarini qamrab ololmaydi va ularning natijalarini mutlaqlashtirish xavfli bo'lishi mumkin.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Xalqaro baholash dasturlari ta'lim sifatini boshqarishda qator afzalliklarga ega. Birinchidan, bu
dasturlar turli mamlakatlar ta'lim tizimlari o'rtasida qiyosiy tahlil o'tkazish imkonini beradi. Bu
esa ta'lim sohasidagi ilg'or tajribalarni o'rganish va milliy ta'lim tizimiga joriy etish uchun asos
bo'ladi [4]. Ikkinchidan, xalqaro baholash natijalari ta'lim tizimidagi kuchli va zaif tomonlarni
aniqlash imkonini beradi. Bu esa ta'lim siyosatini takomillashtirish va maqsadli chora-tadbirlarni
ishlab chiqish uchun muhim ahamiyatga ega [7].
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Xalqaro baholash dasturlari asosida ta'lim sifatini boshqarishdagi muammolar
1.
Kontekstual farqlar muammosi
. Turli mamlakatlarning ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy va
ta'lim tizimlari o'rtasidagi farqlar xalqaro baholash natijalarini to'g'ri talqin qilishni
qiyinlashtiradi [8]. Masalan, PISA testlari g'arb madaniyati va qadriyatlariga asoslangan bo'lishi
mumkin, bu esa boshqa madaniyat vakillari uchun noqulaylik tug'diradi.
2.
O'quv dasturi va baholash o'rtasidagi nomuvofiqlik
. Xalqaro baholash dasturlari
ko'pincha milliy o'quv dasturlariga to'liq mos kelmaydi [5]. Bu esa o'quvchilarning xalqaro
baholashlarda yaxshi natija ko'rsata olmasligiga sabab bo'lishi mumkin.
3.
Natijalarni noto'g'ri talqin qilish
. Xalqaro baholash natijalarini noto'g'ri talqin qilish yoki
ularni mutlaqlashtirish ta'lim siyosatida noto'g'ri qarorlar qabul qilinishiga olib kelishi mumkin
[7]. Masalan, faqat reytingdagi o'rinni yaxshilashga qaratilgan islohotlar ta'lim sifatini amalda
oshirmaydi.
4.
O'qituvchilarning tayyorgarlik darajasi
. Ko'plab o'qituvchilar xalqaro baholash dasturlari
talablari va formati bilan yetarlicha tanish emas [6]. Bu esa o'quvchilarni bu turdagi
baholashlarga samarali tayyorlash imkoniyatini cheklaydi.
5.
Til va tarjima muammolari
. Xalqaro baholash materiallari tarjima qilinganda ayrim
mazmun va kontekst yo'qolishi mumkin [8]. Bu esa natijalarning haqqoniyligiga ta'sir ko'rsatadi.
Xalqaro baholash dasturlari asosida ta'lim sifatini boshqarishdagi muammolarning
yechimlari
1.
Kontekstual moslashtirishni ta'minlash
. Xalqaro baholash natijalarini milliy kontekstga
moslashtirish va ularni boshqa ko'rsatkichlar bilan birgalikda talqin qilish muhim [7].
O'zbekiston sharoitida bu xalqaro baholash natijalarini milliy ta'lim standarti va milliy baholash
natijalari bilan integratsiyalashni talab etadi.
2.
O'quv dasturini xalqaro standartlarga moslashtirishda muvozanatni saqlash
. O'quv
dasturini takomillashtirishda xalqaro standartlarni inobatga olish muhim, biroq milliy o'ziga
xoslikni ham saqlash zarur [5]. O'zbekiston uchun bu milliy qadriyatlar va an'analarni saqlagan
holda o'quv dasturini xalqaro standartlarga moslashtirish demakdir.
3.
Natijalarni kompleks tahlil qilish
. Xalqaro baholash natijalarini faqat reytingdagi o'rin
nuqtai nazaridan emas, balki o'quvchilarning kuchli va zaif tomonlari, ularning ko'nikmalarini
rivojlantirish nuqtai nazaridan ham tahlil qilish muhim [4]. Bu o'quvchilar ko'nikmalarini
yaxshilashga qaratilgan maqsadli chora-tadbirlarni ishlab chiqish imkonini beradi.
4.
O'qituvchilarning kasbiy malakasini oshirish
. O'qituvchilarni xalqaro baholash dasturlari
formati, talablari va baholash metodologiyasi bilan tanishtirish muhim [6]. O'zbekistonda bu
borada maxsus malaka oshirish kurslari tashkil etish va o'quv-uslubiy qo'llanmalar ishlab chiqish
mumkin.
5.
Til va tarjima masalalarini hal qilish
. Xalqaro baholash materiallarini tarjima qilishda
kontekstual o'ziga xosliklarni inobatga olish va sifatli tarjimani ta'minlash muhim [8]. Bu esa
malakali tarjimonlar va ta'lim sohasidagi mutaxassislar hamkorligini talab etadi.
XULOSA
Umumta'lim maktablarida xalqaro baholash dasturlari asosida ta'lim sifatini boshqarish
murakkab va ko'p qirrali jarayon hisoblanadi. Xalqaro baholash dasturlari ta'lim tizimining
kuchli va zaif tomonlarini aniqlash, ta'lim siyosatini takomillashtirish va ta'lim sifatini oshirish
uchun muhim vosita hisoblanadi. Biroq, bu dasturlardan samarali foydalanish uchun bir qator
muammolarni hal qilish zarur.
O'zbekiston ta'lim tizimida xalqaro baholash dasturlaridan samarali foydalanish uchun quyidagi
tavsiyalarni berish mumkin:
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
1. Xalqaro baholash natijalarini milliy kontekstga moslashtirish va kompleks tahlil qilish.
2. O'quv dasturini takomillashtirishda xalqaro standartlar bilan milliy o'ziga xoslik o'rtasida
muvozanatni saqlash.
3. O'qituvchilarning kasbiy malakasini oshirish va ularni xalqaro baholash formati bilan
tanishtirish.
Yuqoridagi tavsiyalarni amalga oshirish O'zbekiston ta'lim tizimini xalqaro standartlarga
moslashtirishga, ta'lim sifatini oshirishga va o'quvchilarning bilim va ko'nikmalarini
rivojlantirishga yordam beradi.
ADABIYOTLAR RO'YXATI
1. Sahlberg, P. (2021). Finnish Lessons 3.0: What Can the World Learn from Educational
Change in Finland? Teachers College Press.
2. OECD. (2019). PISA 2018 Results (Volume I): What Students Know and Can Do. OECD
Publishing.
3. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining "Xalq ta'limi tizimini boshqarish samaradorligini
oshirish bo'yicha qo'shimcha chora-tadbirlar to'g'risida"gi PF-5538-son Farmoni. (2018).
4. Schleicher, A. (2019). PISA 2018: Insights and Interpretations. OECD Publishing.
5. Болотов, В.А. (2018). Прошлое, настоящее и возможное будущее российской системы
оценки качества образования. Вопросы образования, 3, 287-297.
6. Исамитдинов, С.Ф., & Холиков, А.А. (2020). Халқаро баҳолаш дастурларининг
Ўзбекистон таълим тизимидаги аҳамияти. Педагогик маҳорат, 5, 124-129.
7. Breakspear, S. (2012). The Policy Impact of PISA: An Exploration of the Normative Effects
of International Benchmarking in School System Performance. OECD Education Working
Papers, No. 71. OECD Publishing.
8. Ravitch, D. (2013). Reign of Error: The Hoax of the Privatization Movement and the
Danger to America's Public Schools. Knopf.
