JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Guliston Davlat Pedagogika Instituti
“Pedagogika” kafedrasi,PhD
Samatova Dilrabo Yusufovna taqrizi
ostida
Yusupova Ziyoda Ikrom qizi
Guliston Davlat Pedagogika Instituti
Pedagogika yo‘nalishi magistranti
Email:yusupovaziyoda2001@gmail.com
ORCID ID- 0009-0000-5074-1091
TA’LIM JARAYONIDA O‘QUVCHILARNING TANQIDIY FIKRLASHI VA IJODIY
YONDASHUVINI RIVOJLANTIRISH
Annotatsiya:
Ta’imda tanqidiy fikrlash va ijodiy yondashuvni rivojlantirish metodlari bugungi
kunda ta’lim jarayonining ajralmas qismiga aylangan. Tanqidiy fikrlash o‘quvchilarga
ma’lumotlarni tahlil qilish, baholash va mantiqiy xulosalar chiqarish ko‘nikmalarini
rivojlantiradi. Ijodiy yondashuv esa o'quvchilarga yangi g‘oyalar yaratish, muammolarni
innovatsion tarzda hal qilish va kelajakda o‘zgarishlarga moslashish qobiliyatini oshiradi. Ushbu
metodlarning o'qituvchilar tomonidan samarali qo'llanilishi, nafaqat o‘quvchilarning akademik
yutuqlarini, balki ularga hayotiy ko‘nikmalarni ham berishga yordam beradi.
Kalit so‘zlar:
Tanqidiy fikrlash, ijodiy yondashuv, ta’lim metodlari, o'quv jarayoni, interaktiv
usullar, kollaborativ ish, muammoli vazifalar, mustaqil fikrlash, innovatsion ta’lim, tahlil qilish,
qaror qabul qilish.
Abstract:
The methods of developing critical thinking and creative approach in education have
become an integral part of the educational process today. Critical thinking develops students'
skills in analyzing, evaluating, and drawing logical conclusions from information. A creative
approach increases students' ability to generate new ideas, solve problems in an innovative way,
and adapt to future changes. Effective use of these methods by teachers not only helps students
achieve academically, but also provides them with life skills.
Key words:
Critical thinking, creative approach, educational methods, educational process,
interactive methods, collaborative work, problem tasks, independent thinking, innovative
education, analysis, decision-making.
Аннотация:
Методы развития критического мышления и творческого подхода в
образовании сегодня стали неотъемлемой частью образовательного процесса.
Критическое мышление развивает у учащихся умения анализировать, оценивать и делать
логические выводы из информации. Творческий подход повышает способность студентов
генерировать новые идеи, решать проблемы инновационным способом и адаптироваться к
будущим изменениям. Эффективное использование этих методов учителями не только
помогает учащимся добиться академических успехов, но и дает им жизненные навыки.
Ключевые слова:
Критическое мышление, творческий подход, методы обучения,
учебный процесс, интерактивные методы, совместная работа, проблемные задачи,
самостоятельное мышление, инновационное образование, анализ, принятие решений.
Kirish
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Zamonaviy ta’lim tizimi nafaqat bilimlarni yetkazib berish, balki o‘quvchilarning mustaqil
fikrlash qobiliyatini rivojlantirishga ham yo‘naltirilgan. Shu sababli tanqidiy fikrlash va ijodiy
yondashuvni shakllantirish ta’lim jarayonining muhim qismiga aylanmoqda. Ushbu metodlarni
samarali qo‘llash o‘quvchilarning muammolarni tahlil qilish, yangicha qarashlarni shakllantirish
va innovatsion yechimlarni topish qobiliyatini oshiradi.
Tanqidiy fikrlash
– bu ma’lumotlarni chuqur tahlil qilish, argumentlarni baholash va asosli
xulosa chiqarish qobiliyatidir. Ushbu yondashuv insonning aniq va mantiqiy fikrlashiga,
dalillarga asoslangan qarorlar qabul qilishiga yordam beradi.
Tanqidiy fikrlash ko‘nikmalari:
Ma’lumotlarni tahlil qilish, dalillarga asoslangan xulosa
chiqarish, mantiqiy bog‘liqlikni tushunish, alternativ fikrlarni baholash, ob’ektiv qaror qabul
qilish
Ijodiy yondashuv
– bu yangi g‘oyalarni yaratish, muammolarga original yechim topish va
innovatsion fikrlash qobiliyatidir. Ijodiy tafakkur orqali inson an’anaviy yondashuvlardan chiqib,
o‘ziga xos va samarali usullarni ishlab chiqadi.
Ijodiy fikrlash ko‘nikmalari:
Muammoni turli tomondan ko‘rish, yangi g‘oyalar ishlab chiqish,
muqobil yechimlarni izlash, xayolotga asoslangan fikrlash, yangi kombinatsiyalar yaratish
Mavzuga oid adabiyotlar tahlili
Farobiy “Fozil odamlar shahri ” asarida tanqidiy fikrlashni rivojlantirishni juda muhim deb
hisoblaydi. Unga ko‘ra, haqiqiy bilimga erishish uchun odamlar mustaqil fikrlashlari, dalillarni
sinchiklab tekshirishlari va turli fikrlarni tahlil qilishlari kerak. Farobiyning fikricha, ideal
jamiyatda har bir fuqaro o‘z fikrini asosli va mantiqan izchil tarzda ifoda eta olishi zarur.
Shuningdek, u insonlarni dogmatik fikrlashdan voz kechishga, shubhalanish va izlanishga
undaydi. Farobiy tanqidiy fikrlashni insonning intelektual rivojlanishida asosiy omil sifatida
ko‘radi va bu orqali jamiyatning umumiy taraqqiyotiga hissa qo‘shishni maqsad qilgan.[1.2]
V.R.Ruggieroning ta’kidlashicha sinfda “tanqidiy fikrlash” iborasi o‘qituvchilar tomonidan tez-
tez qo‘llaniladi. Insonning fikrlash qobiliyatini oshirish uchun tanqidiy fikrlash “fikrlash haqida
fikr yuritish san’ati” deb nomlanadi.[3] Albatta, qiyinchilik sinf ichida ham, undan tashqarida
ham tanqidiy fikrlashni rag‘batlantiradigan o‘quv sharoitlarini loyihalashda. Kattalar tanqidiy
fikrlashni o‘rganish va amaliyotda qo‘llash orqali o‘z bilimlarini qabul qilish va nazorat qilish
imkoniyatiga ega. Tanqidiy fikrlaydigan kattalar o‘quv muhitiga boshqacha qarashadi.
Tanqidiy fikrlash usullaridan foydalanadigan o‘quvchilar odatda dars materialiga yanada aniqroq
va samaraliroq yondashadilar, ko‘proq talabchan savollar beradilar va o‘quv jarayoniga faolroq
kirishadilar. Ushbu tanqidiy fikrlash jarayoni maktabdan keyin ish joyida davom etadi.
R. Ennis ko‘p yillik o‘rganish, tahlil qilish, ko‘rsatma va amaliyot orqali tanqidiy fikrlash
“nimaga ishonish yoki nima qilish kerakligini hal qilishga qaratilgan”degan xulosaga keldi.[4]
Pol tanqidiy fikrlashni olimning o'z fikrlash jarayonining borishini boshqarish qobiliyati bilan
bog'ladi [5]. Xarris va Xodjes tanqidiy fikrlashni matn sifatini o'rganish va tahlil qilish orqali
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
uning qiymatini yoki ta'sirini tanqidiy baholash bilan solishtirdi [6]. Maykl Skriven (Garvard
universiteti professori) tanqidiy fikrlashni o'rganishning eng ko'p nashr etilgan muallifi sifatida
zamonaviy voqelikka eng mos keladigan ta'rifni taklif qildi: "Kuzatuvlarni, aloqalarni,
ma'lumotlarni mohirona talqin qilish va baholash va aniq dalillarni ilgari surish qobiliyati.
keyingi fikrlar va harakatlarga tegishli" [7].
Tadqiqot metodologiyasi
Tanqidiy fikrlash va ijodiy yondashuvni rivojlantirish metodlari:
1.Munozara va bahs-munozaralar (Debatlar)
O‘quvchilar berilgan mavzu bo‘yicha turli nuqtai nazarlarni himoya qiladi. Dalillar asosida
bahslashish va mantiqiy fikrlash ko‘nikmasi shakllanadi.
2."Savatdagi g‘oya" metodi
O‘qituvchi yoki trener muayyan mavzu bo‘yicha o‘quvchilardan g‘oyalarni yozib, savatga
tashlashni so‘raydi.Keyinchalik, har bir g‘oya tahlil qilinib, eng yaxshilari tanlanadi.Bu usul
ijodiy tafakkurni rivojlantirishga yordam beradi.
3. "Nega?" va "Agar?" savollari
O‘quvchilar har bir fikr yoki holatni "Nega?" yoki "Agar?" savollari orqali chuqur tahlil
qilishadi.Bu usul tanqidiy fikrlash va mantiqiy bog‘liqlikni o‘stirishga yordam beradi.
4. SWOT tahlil
Muammoning kuchli (Strengths), zaif (Weaknesses), imkoniyatlari (Opportunities) va
tahdidlarini (Threats) baholash.Tanqidiy fikrlash orqali har bir jihat chuqur tahlil qilinadi.
5. "Brainstorming" (Aqliy hujum)
Bir guruh odamlar muayyan muammoni hal qilish uchun tezkor g‘oyalar yaratadi.Bu metod
ijodiy yondashuvni rag‘batlantiradi va yangi innovatsion echimlar ishlab chiqishga yordam
beradi.
6. "6 shlyapa" metodi (De Bono usuli)
O‘quvchilar har xil shlyapalar (yondashuvlar) orqali bir muammoni tahlil qilishadi:
Oq shlyapa – faktlar va ma’lumotlar,Qizil shlyapa – hissiyotlar va sezgilar,Qora shlyapa – xavf
va salbiy tomonlar,Sariq shlyapa – ijobiy tomonlar va imkoniyatlar,Yashil shlyapa – ijodiy
g‘oyalar,Ko‘k shlyapa – umumiy boshqaruv va xulosa chiqarish
7. CASE study (Holatlar tahlili)
O‘quvchilar real voqealar yoki muammolar bo‘yicha tahlil yuritishadi va yechim
topishadi.Tanqidiy fikrlash va mustaqil xulosa chiqarish rivojlanadi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Natijalar
1. Tanqidiy fikrlash o‘quvchilarning mantiqiy tafakkurini rivojlantiradi
Muammolarni tahlil qilish, dalillarga asoslangan qaror qabul qilish va mustaqil xulosa chiqarish
qobiliyatlari ortadi.Muammoli ta’lim va bahs-munozaralar usullari orqali talabalar o‘z fikrlarini
mantiqiy asoslashni o‘rganadilar.
2. Ijodiy yondashuv o‘quvchilarning yangicha fikrlashini shakllantiradi.
Yangi g‘oyalar yaratish, mavjud bilimlarni yangi kontekstda qo‘llash va muqobil yechimlarni
ishlab chiqish qobiliyati oshadi.STEAM, gamifikatsiya va loyiha asosidagi ta’lim metodlari
ijodiy tafakkurni rag‘batlantiradi.
3. Interfaol metodlar o‘quv jarayonini samaraliroq qiladi
Keys-stadi, "6 shlyapa" metodi, "SCAMPER" texnikasi kabi usullar o‘quvchilarni faol fikrlashga
undaydi.Raqamli texnologiyalarni qo‘llash orqali talabalarning tanqidiy va ijodiy fikrlash
qobiliyatlari yanada rivojlanadi.
4. Pedagogik innovatsiyalar tanqidiy fikrlashni mustahkamlaydi
Ta’limda raqamli texnologiyalar va IT yo‘nalishlarini rivojlantirish orqali talabalar tez va
samarali muammolarni hal qilishga o‘rganadilar.Tanqidiy fikrlash va ijodiy yondashuvga
asoslangan dars metodlari o‘quvchilarning darslarga bo‘lgan qiziqishini oshiradi.
Xulosa
Tanqidiy fikrlash va ijodiy yondashuv ta’lim jarayonida muhim o‘rin tutadi. Zamonaviy dunyoda
muvaffaqiyatli bo‘lish uchun o‘quvchilar nafaqat bilim olishlari, balki uni tahlil qilish, yangi
g‘oyalar yaratish va muammolarni original tarzda hal qilishni o‘rganishlari kerak. Shu bois
ta’lim tizimida bu metodlarni faol qo‘llash zarur.
REFERENCES:
1.Abu Nasr Farobiy ―Fozil odamlar shaxri tarjimonlar Abdusodiq Irisov, Mahkam Mahmudov,
Urfon Otajon. Mas’ul muharrirlar M.Xayrullaev, M.Jakbarov. – Toshkent: Yangi asr avlodi,
2016. – 320 b
2.A.Hayitov, S.Azizova Abu Nasr Farobiyning “Fozil odamlar shahri” asari -bugungi kun
yoshlarining ma’naviyat maktabi sifatida.
3. Ruggiero, V. R. The art of thinking: A guide to critical and creative thought (10th ed.). New
York, NY: Longman. 2012
4. R.H.Ennis. Applying soundness standards to qualified reasoning. Informal Logic, 24, 1, 23-39.
2004
5. Paul, R. W. (1992). Critical thinking: What, why, and how? New Directions for Community
Colleges, 1992(77), 3–24.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 14, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
6. Harris, T., & Hodges, R. (Eds.). (1995). The Literacy Dictionary, 48. Newark, DE:
International Reading Association.
7. Scriven, Michael (1997). «The methodology of evaluation». In Stake, R. E.Curriculum
evaluation. Chicago: Rand McNally. American Educational Research Association (monograph
series on evaluation, no)
