JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Davitov Najmidin Rayimovich
“Osiyo Xalqaro Universiteti katta o‘qituvchisi”
YER OSTI SUVLARINING GEOLOGIK TAHLILI
Annotatsiya:
Mazkur maqolada yer osti suvlarining geologik jarayonlardagi roli, ularning
tog‘ jinslari tarkibi, tuzilishi va shakliga ko‘rsatadigan ta’siri haqida fikr yuritiladi. Shuningdek,
yer osti suvlarining erituvchi, yuvuvchi, cho‘ktiruvchi va gidrotermal faoliyatlari hamda ularning
geologik natijalari tahlil qilinadi. Maqolada yer osti suvlari ishtirokida vujudga keladigan karst
hodisalari, g‘orlar, mineral konlar va boshqa geologik shakllanishlar haqida ma’lumotlar
keltiriladi.
Kalit so‘zlar:
yer osti suvlari, geologik jarayon, karst, g‘or, gidrogeologiya, eritish, cho‘ktirish,
gidrotermal faoliyat, geokimyo
Kirish:
Yer osti suvlari – bu litosferaning yuqori qatlamlarida joylashgan va ko‘chuvchi holatda bo‘lgan
tabiiy suvlar bo‘lib, ular geologik jarayonlarda muhim rol o‘ynaydi. Ular jinslar orasidan o‘tib,
ularning fizik-kimyoviy xossalarini o‘zgartiradi, tog‘ jinslarining yemirilishiga, yangi
minerallarning paydo bo‘lishiga va ayrim hollarda foydali qazilmalar konlarining shakllanishiga
sabab bo‘ladi. Ushbu maqolada yer osti suvlarining geologik ishlari chuqur tahlil qilinadi.
Asosiy qism:
Yer osti suvlarining geologik ahamiyati:
Yer osti suvlarining asosiy geologik ishlari quyidagilardan iborat:
Erituvchi faoliyati: Suv, ayniqsa undagi karbonat angidrid bilan boyitilgan holatida, karbonat
jinslarini (masalan, ohaktosh, dolomit) eritib, karst jarayonlarini keltirib chiqaradi. Yuvuvchi
(denudatsion) faoliyat: Suv jinslar orasidan o‘tish jarayonida ularni yuvib, qum, loy va boshqa
zarrachalarni o‘z bilan olib ketadi.
Cho‘ktiruvchi (sedimentatsion) faoliyat: Suvda erigan moddalarning muvozanat buzilganda
cho‘kishi natijasida turli xil mineral qatlami (masalan, travertin, gips) hosil bo‘ladi. Gidrotermal
faoliyat: Yuqori haroratli yer osti suvlari orqali foydali qazilmalar (masalan, oltin, mis, volfram)
gidrotermal konlari shakllanadi. Karst hodisalari va g‘orlarning vujudga kelishi: Karst hodisalari
— bu karbonat jinslarining suvda erishi natijasida yer osti bo‘shliqlari, g‘orlar, yer osti daryolari,
quduqlar va karst konuslari hosil bo‘lish jarayonidir. Bu hodisa ayniqsa ohaktoshli hududlarda
keng tarqalgan.
Geologik shakllanishlar:
Yer osti suvlarining ta’sirida hosil bo‘ladigan asosiy geologik shakllanishlarga quyidagilar kiradi:
Stalaktit va stalagmitlar (g‘or ichidagi mineral cho‘kmalar), Yer osti daryolari, Geotermal
manbalar, Mineral konlar (masalan, gidrotermal konlar).
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Yer osti suvlari turli mineral va jinslar bilan kimyoviy reaksiyaga kirishib, ularni erita oladi.
Ayniqsa, karbonatli jinslar (ohaktosh, dolomit) suv tarkibidagi karbonat angidrid (CO₂) bilan
birikkan holda tezda eriydi. Bu jarayon
karstlashish
deb nomlanadi. Suv to‘yingan holatga
yetganidan keyin, erigan moddalar yana cho‘kib, yangi jinslar yoki konlar hosil qiladi. Bunday
jarayonlar tufayli quyidagi geologik shakllanishlar paydo bo‘ladi:
Travertin qatlamlari (masalan, issiq buloqlarda),
G‘or ichidagi stalaktitlar va stalagmitlar,
Mineral tuzlar konlari.
Yer osti suvlari harakatlanayotganda tog‘ jinslarining nozik zarrachalarini yuvib olib ketadi.
Bu eroziya natijasida yer ostida bo‘shliqlar hosil bo‘ladi, natijada:
G‘orlar
,
yer osti daryolari
,
bo‘shliqlar
shakllanadi, Tog‘ jinslari orasidagi g‘ovaklik va
yoriqlilik ortadi, Cho‘kindi jinslar boshqa joyga ko‘chadi, ya’ni
transport
funksiyasi amalga
oshadi.
Gidrotermal suvlar – bu yuqori haroratli yer osti suvlaridir. Ular ko‘pincha vulkanik faol
hududlarda uchraydi. Gidrotermal suvlar erigan metall ionlarini olib yuradi va sovigan joylarda
ularni cho‘ktiradi. Bu jarayon foydali qazilmalar konlarini hosil qiladi, masalan:
Oltin, kumush, mis, qo‘rg‘oshin, rux
kabi metallar konlari,
Kvarts, baryt, kaltsit
kabi minerallar.
Gidrotermal faoliyat orqali hosil bo‘lgan konlar
gorizontal, vertikal yoki damar
ko‘rinishida
bo‘ladi.
Karst relyefi – bu yer osti suvlarining karbonat jinslarini eritishi natijasida hosil bo‘ladigan yer
shakllari majmuidir. U quyidagi ko‘rinishlarda uchraydi:
Karst quduqlari (voronkalar),
Karst konuslari va tog‘lar,
Karst platosi va polyesi (keng tekisliklar),
G‘orlar va yer osti daryolari
.
Karst jarayonlari geotexnik xavf tug‘dirishi mumkin, chunki er ostidagi bo‘shliqlar vaqt o‘tishi
bilan ustki qatlamlarning cho‘kib tushishiga olib keladi (subsidiya).
Yer osti suvlari tarkibining geokimyoviy o‘zgarishlari jinslarning parchalanish tezligini, yangi
minerallarning sintezini belgilaydi. Gidrogeologik monitoring orqali quyidagilar nazorat qilinadi:
pH darajasi, mineralizatsiya, ion tarkibi (Ca²⁺, Mg²⁺, SO₄²⁻, HCO₃⁻),
Suv darajasining o‘zgarishi, bu seysmik faollik bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin,
Issiqlik oqimi va termal suvlar harakati.
Bunday monitoring tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va ekologik muammolarning oldini
olish uchun zarur.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Sanoat, qishloq xo‘jaligi va urbanizatsiya natijasida yer osti suvlarining ifloslanishi hamda
kamayishi kuzatilmoqda. Suv tarkibiga tushgan og‘ir metallar, pestitsidlar, nitratlar geologik
tizimni ham buzadi va yer osti shakllanishlariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli:
Yer osti suvlari
strategik resurs
sifatida qaralishi lozim,
Ularning tabiiy harakati va tarkibini saqlab qolish
gidrogeologik himoya zonalari
orqali
amalga oshiriladi.
Xulosa:
Yer osti suvlarining geologik faoliyati Yerning ichki va tashqi ko‘rinishini shakllantirishda
muhim omillardan biri hisoblanadi. Ular jinslarning yemirilishi, yangi shakllanishlar va foydali
qazilmalarning paydo bo‘lishida katta rol o‘ynaydi. Geologik tadqiqotlarda yer osti suvlarining
xossalari va harakat yo‘nalishlarini o‘rganish, yer osti resurslaridan oqilona foydalanish va ularni
muhofaza qilishda muhim ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Abdullayev A.S. –
Gidrogeologiya asoslari
, Toshkent, 2018.
2. Mamatqulov T.M. –
Yer osti suvlarining gidrogeologik jarayonlari
, Samarqand, 2020.
3. Tokarev S.A. –
Osnovy gidrogeologii
, Moskva: Nauka, 2015.
4. Usmonov, F. R. (2025). KONCHILIK SANOATIDA FOYDALI QAZILMALARNI
SHLYUZLARDA
VA
MARKAZDAR
QOCHMA
SEPARATORLARDA
BOYITISH.
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI
,
2
(2), 60-68.
5. Usmonov, F. (2024). MINERAL ENRICHMENT PROCESSES.
Medicine, pedagogy and
technology: theory and practice
,
2
(9), 250-260.
6. Usmonov, F. R. (2025). FOYDALI QAZILMALARNI BOYITISHDA G ‘ALVIRLASH
JARAYONINING SANOATDA TUTGAN O’RNI.
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR
JURNALI
,
3
(1), 360-366.
7. Usmonov, F. R. (2025). FOYDALI QAZILMALARNI BOYITISHGA TAYORLASH
YANCHISH JARAYONLARINI TAHLILI.
New modern researchers: modern proposals and
solutions
,
2
(2), 8-20.
8. Usmonov, F. R. (2025). FOYDALI QAZILMALARNI BOYITISHGA TAYORLASHDA
YANCHILGAN MAXSULOTLARNI KLASSIFIKATSIYALASH JARAYONI.
New modern
researchers: modern proposals and solutions
,
2
(2), 21-31.
9. Usmonov, F. R. (2025). FOYDALI QAZILMALARNI MAYDALASH JARAYONIDAGI
MAYDALAGICHLARNING TURLARI TUZILISHI VA ISHLASH PRINSIPLARI.
Problems
and solutions at the stage of innovative development of science, education and technology
,
2
(2),
27-37.
10. Usmonov, F. R. (2025). KONCHILIK SANOATIDA RUDALARNI GRAVITATSIYA
USULIDA BOYITISH NAZARIYASI.
Problems and solutions at the stage of innovative
development of science, education and technology
,
2
(2), 38-47.
11. Usmonov, F. R. (2025). FOYDALI QAZILMALARNING BOYITISH SXEMALARINING
TURLARI VA ULARNI TUZISH PRINSIPLARI.
Problems and solutions at the stage of
innovative development of science, education and technology
,
2
(2), 15-26.
12. Usmonov, F. R. (2025). FOYDALI QAZILMALARNI MAYDALASH JARAYONLARI
XAQIDA MA’LUMOT.
PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(2), 56-59.
13. Usmonov, F. R. (2025). KONCHILIK SANOATIDA FOYDALI QAZILMALARNI
VINTLI SEPARATORLARDA VA PURKOVCHI KONUSLARDA BOYITISH.
Introduction
of new innovative technologies in education of pedagogy and psychology
,
2
(3), 18-26.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
14. Usmonov, F. R. (2025). KONCHILIK SANOATIDA RUDALARNI CHO’KTIRISH
MASHINALARIDA BOYITISH TARAQQIYOTI.
New modern researchers: modern proposals
and solutions
,
2
(3), 39-47.
15. Usmonov, F. R. (2025). FOYDALI QAZILMALARNI KONSENTRATSION STOLDA
BOYITISH JARAYONI.
New modern researchers: modern proposals and solutions
,
2
(3), 61-69.
