JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Norimonova Gulmira Ulug‘bek qizi
Andijon davlat pedagogika instituti
Ijtimoiy va amaliy fanlar fakulteti
Miliy g‘oya, ma’naviyat asoslari va
huquq ta’limi yo‘nalishi talabasi
O‘ZBEKISTONDA GENDER TENGLIKNI TA’MINLASHDA DAVLAT
SIYOSATINING FALSAFIY ASOSLARI
Annotatsiya
: Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasida gender tenglikni ta’minlash
borasida amalga oshirilayotgan davlat siyosatining falsafiy asoslari tahlil qilinadi. Maqolada,
avvalo, gender tenglik tushunchasining falsafiy mohiyati va uning jamiyatdagi o‘rni va ahamiyati
yoritiladi. Shu bilan birga gender tenglikni ta’minlashda davlat siyosatining ro‘li va bu
siyosatning jamiyatdagi ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy jarayonlarga ta’siri yoritiladi. Shuningdek,
O‘zbekiston Respublikasining yangi Konstitutsiyasida gender tenglikka oid kiritilgan
o‘zgarishlar va ularning jamiyatdagi ahamiyatiga to‘xtalinadi. Yangi O‘zbekistonda gender
tenglikning ham xalqaro-huquqiy, ham konstitutsiyaviy-huquqiy asoslari kafolatlangan.
Kalit so‘zlar:
Gender tengligi, davlat siyosati, falsafiy asoslar, ijtimoiy adolat, ayollar huquqlari,
oila, jamiyat, inson huquqlari, demokratiya va tenglik.
Abstract:
This article analyzes the philosophical foundations of the state policy implemented
in the Republic of Uzbekistan to ensure gender equality. The article, first of all, highlights the
philosophical essence of the concept of gender equality and its role and significance in society.
At the same time, it highlights the role of state policy in ensuring gender equality and the impact
of this policy on social, economic and political processes in society. It also discusses the changes
introduced in the new Constitution of the Republic of Uzbekistan regarding gender equality and
their significance in society. In the new Uzbekistan, both international legal and constitutional
legal foundations of gender equality are guaranteed.
Keywords:
Gender equality, public policy, philosophical foundations, social justice, women's
rights, family, society, human rights, democracy and equality.
Аннотация:
В статье анализируются философские основы государственной политики,
реализуемой в Республике Узбекистан по обеспечению гендерного равенства. В статье в
первую очередь рассматривается философская сущность концепции гендерного равенства,
ее роль и значение в обществе. При этом подчеркивается роль государственной политики
в обеспечении гендерного равенства и влияние этой политики на социальные,
экономические и политические процессы в обществе. В статье также рассматриваются
изменения, внесенные в новую Конституцию Республики Узбекистан, касающиеся
гендерного равенства и их значения в обществе. В новом Узбекистане гарантируются как
международно-правовые, так и конституционно-правовые основы гендерного равенства.
Ключевые слова:
Гендерное равенство, государственная политика, философские
основы, социальная справедливость, права женщин, семья, общество, права человека,
демократия и равенство.
Kirish:
Hozirgi kunda globallashuv sharoitida har bir davlatning ijtimoiy-siyosiy taraqqiyoti
va barqaror rivojlanishida gender tengligini ta’minlash muhim omillardan biri sanaladi. Ayniqsa,
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
inson huquqlarini e’zozlash, ijtimoiy adolat tamoyillarini qaror toptirish va har bir fuqaroning
teng imkoniyatlardan foydalanishini kafolatlash kabilar. Demokratik jamiyat qurish yo‘lida
muhim falsafiy va siyosiga masalaga aylanibulgurgan. Shu nuqtai nazardan olib qaralganda,
gender tengligi masalasi huquqiy , falsafiy va ijtimoiy ahamiyatga egadir. Vatanimiz
mustaqillikka erishganidan keyin, inson huquqlarini ta’minlash, ayollar va erkaklar o‘rtasidagi
tenglikni qaror topishi borasida keng qamrovli islohotlar amalga oshirila boshlandi. So‘nggi
yillarda Prezidentimiz tashabbusi bilan qabul qilingan qonunlar, davlat dasturlari va milliy
strategiyalar gender tengligini mustahkamlashda muhim qadam bo‘ladi. Shuningdek, ‘‘Ayollar
va erkaklar uchun teng huquq va imkoniyatlar kafolatlari to‘g‘risida’’gi Qonun va Gender
tenglikni ta’minlash strategiyasi kabi hujjatlar bu masalaga davlat siyosati darajasida
yondashilyotganligini ko‘rsatadi. Quvonarlisi shuki, davlat xizmatidagi rahbarlik lavozumlarini
egallash uchun tanlovda xotin-qizlar va erkaklarning teng ravishda ishtirok etishi O‘zbekiston
qonunchiligi bilan kafolatlab qo‘yilganligidir. Bugungi kunda rivojlangan jamiyatning
talablaridan biri bu-erkak va ayol huquqlari tengligining ta’minlanishi hisoblanadi.
Gender tengligi davlat siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biri sifatida ijtimoiy adolat, inson
huquqlari, teng imkoniyatlar va demokratiya kabilarga tayangan holda shakllanib boradi. Bu kabi
tushunchalar falsafa fanining asosiy kategoriyalari-erkinlik, inson qadri, axloqiylik, ijtimoiy
tenglik asosida mavjud bo‘ladi.
Mavzuga oid adabiyotlar sharhi:
Yangi tahrirdagi O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasining 58-moddasida ‘‘Xotin-qizlar va erkaklar teng huquqlidirlar. Davlat xotin-
qizlar va erkaklarga jamiyat hamda davlat ishlarini boshqarishda, shuningdek, jamiyat va davlat
hayotining boshqa sohalarida teng huquq va imkoniyatlarni ta’minlaydi.’’ 2019-yilda ‘‘Gender
tengligi kafolatlari to‘g‘risida’’gi Qonun qabul qilindi. Bu qonun gender tengligini davlat
siyosatining ajralmas qismi sifatida belgilaydi. Unga ko‘ra, ayol va erkaklar siyosiy, iqtisodiy,
ijtimoiy va madaniy hayotga teng huquqlarga ega bo‘lishi lozim. Qonunning falsafiy asosi-inson
qadri va tenglik prinsiplariga tayanadi. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev ‘‘Yangi O‘zbekiston-
taraqqiyot va bunyodkorlik yo‘li’’ asarida gender tengligi keng yoritilgan. Unda ayollarning
ijtimoiy faolligini oshirish, ularni qo‘llab-quvvatlash davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishi
sifatids ko‘rsatilgan. Bu asarda gender tengligi faqat huquqiy emas, balki ma’naviy va axloqiy
muammo sifatida ham qaraladi. X.T.Toshxo‘jayev o‘zining ‘‘O‘zbekistonning zamonaviy
ijtimoiy-falsafiy muammolari’’ asarida gender tengligi masalasi ijtimoiy adolat, erkinlik va inson
huquqlari nuqtai nazaridan tahlil qilgan. Muallifning fikricha, gender tengligi-bu ijtimoiy
taraqqiyotning indikatori. Z.R.Xodjievaning ‘‘Feministik falsafa va gender muammolari’’
asarida gender mouammolariga falsafiy yondashuni o‘z ichiga oladi. Ushbu asarda O‘zbekiston
jamiyatiga mos yondashuvlar taklif qilngan. ‘‘Yangi O‘zbekiston’’ gazetasi, ‘‘Xalq so‘zi’’ va
boshqa rasmiy nashrlarda gender tengligi bo‘yicha amalga oshirilayotgan islohotlar,
qonunchilkdagi o‘zgarishlar, ijtimoiy tashabbuslar haqida maqolalar chop etiladi. Ayniqsa,
ayollarni qo‘llab-quvvatlash borasidagi yangiliklari muntazam yoritiladi.
Tadqiqot metodologiyasi:
Gender tengligining falsafiy tahlili-gender tengligi masalasining
mavjudlik, qadriyatlar va bilish jihatlarini yoritadi. Gender siyosati bo‘yicha O‘zbekiston
tajribasi MDH davlatlari, Yevropa yoki Osiyo mamlakatlari bilan taqqoslanadi. Gender
tengligiga falsafiy asoslar nuqtayi nazaridan yondashish orqali masalaga chuqurroq tushuncha
beriladi. Faqat huquqiy yoki siyosiy emas, balki jamiyat ongida stereotiplar, qadriyatlar tizimi va
axloqiy mezonlar nuqtai nazaridan baholash ilmiy yangilik kiritadi.
Tahlil va natijalar:
O‘zbekistonda gender tengligi bo‘yicha mavjud holatning tahlili sifatida:
‘‘Gender tengligi kafolatlari to‘g‘risida’’gi Qonun (2019), Ayollar va erkaklar uchun teng huquq
va imkoniyatlar komissiyasining faoliyat; Mehnat, siyosiy ishtirok, ta’lim va sog‘liqni saqlash
sohalarida ayollar uchun alohida kafolatlar belgilangan. Falsafiy tahlil gender tengligini: inson
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
qadriyatlari, erkinlik va adolat tamoyillari; shaxs taraqqiyoti va jamiyatdagi ijtimoiy muvozanat
bilan bevosita bog‘laydi albatta. Bugungi kunda statistik ma’lumotlarga ko‘ra: Aypllarning oliy
ta’limga kirish darajasi oshgan; ayollar rahbarlik lavozimlariga tayinlash holatlari sezirarli
darajada oshgan. Biroq mehnat bozorida erkaklarga nisbatan kam maosh olishi va uy ishlarining,
asosan, ayollar zimmasida qolishi davom qilib kelmoqda.
Gender tengligining ijobiy natijalari va yutuqlari sirasiga:
-
O‘zbekistonda gender tengligini qonuniy dsarajada kafolatlovchi huquqiy baza yaratildi;
-
Ayollarni qo‘llab-quvvatlovchi ijtimoiy dasturlar yo‘lga qo‘yildi;
-
Ayollarning siyosiy sohadagi ishtirokida o‘sish bor-Oliy Majlis deputatlarining 30 foizidan
ortig‘ini ayollar tashkil qiladi;
-
Gender masalalari bo‘yicha alohida tashkilotlar kuchaytirildi. Bunga misol qilib, Gender
tenglik bo‘yicha komissiya va Xotin-qizlar qo‘mitasini ke;tirish mumkin.
Xulosa va tavsiyalar:
Mening fikrimcha, O‘zbekistonda gender tengligini ta’minlash borasida
muhim huquqiy, ijtimoiy va ma’naviy asoslar yaratilgan. Gender tengligi faqatgina huquqiy
masala bo‘lib qolmay, uning falsafiy asoslari- inson qadri, adolat, erkinlik va teng imkoniyatlar
tamoyillari bilan uzviy bog‘liq hisoblanadi. Mana shunday holatlarni inobatga olgan holda
quyidagi tavsiylarni ilgari surish mumkin:
1.
Gender madaniyatini shakllantirish maqsadida ta’lim tizimiga gender tengligi bo‘yicha
alohida darslik va dasturlar joriy qilinishi kerak;
2.
Qonunchilikdagi normalarni amaliyotga tatbiq qilish;
3.
Axborot vositalari, blogerlar vsa diniy-ma’rifiy tashkilotlar orqali gender tengligi
g‘oyalarini keng targ‘ib qilish lozim;
4.
Ilmiy tadqiqotlar va xalqaro hamkorlik orqali gender tengligini ta’minlash bo‘yicha
innovatsion yondashuvlar yaratish muhim ahamiyatga ega;
5.
Qishloq joylarida ayollar uchun kasb-hunar o‘rganish, tadbirkorlikni rivojlantirish, huquqiy
jihatdan savodxonligini oshirish bo‘yicha alohida dasturlar ishlab chiqish orqaligina amalga
oshirish mumkin.
Mening bu maqoladan xulosam shuki, Gender tengligi-bu adolatli jamiyat qurish yo‘lidagi
strategik maqsad bo‘lish bilan birga, u davlat siyosatining faqat huquqiy emas, balki chuqur
falsafiy mazmun kasb qiluvchi yo‘nalish hisoblayman, albatta.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. O‘zbekiston respublikasi Konstitutsiyasi-Toshkeny:2023.
2.
;
3.
4. ‘‘Gender tengligi kafolatlari to‘g‘risida’’gi Qonun.-Toshkent,2019.
5. Toshxo‘jayev
X.T.
O‘zbekistonning zamonaviy
ijtimoiy-falsafiy
muammolari-
Toshkent:Fan,2009.
Mirziyoyev.SH.M
Yangi
O‘zbekiston-taraqqiyot
va
bunyodkorlik
yo‘li.-Toshkent:
O‘zbekiston,2021.
