JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Norimonova Gulmira Ulug‘bek qizi
Andijon davlat pedagogika instituti
Ijtimoiy va amaliy fanlar fakulteti
Milliy g‘oya, ma’naviyat asoslari va
huquq ta’limi yo‘nalishi talabasi
GENDER TENGLIGI VA ZAMONAVIY O‘ZBEKISTON: IJTIMOIY
TARAQQIYOTNING YANGI BOSQICHI
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Gender tengligi masalasiga zamonaviy O‘zbekiston sharoitida
ijtimoiy-falsafiy yondashuv haqida so‘z boradi. Ma’lumki, Yangi O‘zbekiston tarqqqiyotining
muhim bosqichida gender tengligini ta’minlash masalasi huquqiy va siyosiy, balki ijtimoiy va
ma’naviy-madaniy muammo sifatida ham qaralmoqda. Mazkur maqolada, gender tengligi
tushunchasining mazmun-mohiyati ochib berilib, uning demokratik jamiyat qurilishidagi o‘rni
va ahamiyati haqida yoritiladi. Shuningdek, maqolada gender tengligini ta’minlash yo‘lida
uchrayotgan turli xil to‘siqlar-an’anaviy qarashlar va jamiyatning ayrim qatlamlarida mavjud
bo‘lgan gender tengligiga oid noto‘g‘ri tasavvurlar ham mavjud ekanligi tahlil qilinadi. Mening
fikrimcha, gender tengligi faqat ayollar huquqlarini himoya qilish deb tushunishimiz noto‘g‘ri
bo‘lib, balki butun jamiyatning sog‘lom rivojlanishini ta’milovchi omil deb hisoblayman.
So‘nggi yillarda Gender tengligi to‘g‘risida qabul qilingan qonunlarning bugungi kundagi
ahamiyati va ayollarimizni jamiyatning turli sohalarida faol ishtirokini ta’minlash borasida olib
borilayotgan ishlar,shuningdek, ijtimoiy ong va uning amaliy nuqtai nazardan tahlil qilib
borilgan.
Kalit so‘zlar:
Zamonaviy O‘zbekiston, Gender tenglik, ijtimoiy ong, falsafiy yondashuv, ayollar
huquqlari, demokratik jamiyat, gender siyosati, huquqiy islohotlar, ijtimoiy taraqqiyot, gender
tarbiya, ayollarning faolligi, inson huquqlari.
Аннотация:
В этой статье эта статья посвящена социальному и философскому подходу к
вопросу гендерного равенства. Известно, что на важном этапе нового Узбекского
грядущего комиссара проблема гендерного равенства также рассматривается как
юридическая и политическая, значительная социальная и культурная проблема. В этой
статье смысл концепции гендерного равенства рассказывает о ее роли и важности в
построении демократического общества. В статье также представлены неправильные
представления, которые находятся на пути обеспечения гендерного равенства, а также
невидимых взглядов, которые содержат гендерное равенство в некоторых гендерных
равенстве в некоторых слоях общества. По моему мнению, гендерное равенство
неправильно понимать, что оно защищает права женщин, но я считаю это фактором
здорового развития всего общества. В последние годы работа, проделанная гендерным
равенством сегодня, анализируется важность наших женщин в различных областях, а
также общественного сознания и его практической точки зрения.
Ключевые слова:
современный Узбекистан, Гендерное равенство, социальное общество,
женщины, демократическое общество, гендерная политика, социальная реформа,
гендерное образование, гендерные права, права человека.
Annotation:
In this article, this article is about the social and philosophical approach to the issue
of gender equality. It is known that in an important stage of the new Uzbek Coming
Commissioner, the issue of gender equality is also considered as a legal and political,
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
notensential social and cultural problem. In this article, the meaning of the concept of gender
equality reveals about its role and importance in the construction of a democratic society. The
article also provides misconceptions, which are on the way to provide gender equality, and the
misidential views that contain gender equality in some of the gender equality in some strata of
society. In my opinion, gender equality is wrong to understand that it is to protect women's rights,
but I consider it a factor of healthy development of the whole society. In recent years, the work
done by gender equality today is analyzed the importance of our women in various fields, as well
as the social consciousness and its practical point of view.
Keywords:
modern Uzbekistan, Gender Equality, Social Society, Women, Democratic Society,
Gender Policy, Social Reform, Gender Education, Gender Rights, Human Rights.
Kirish:
Gender(inglizcha gender-urug‘)-inson jinsining ijtimoiy-madaniy va msa’naviy
jihatdan ifoda etuvchi tushuncha. Gender iborasi ijtimoiy fanlarda jins mavzusini o‘rganishda
yangicha yondashuv shakllangan paytda, ya’ni 1950-yillardan boshlab kirirtilgan. Bugungi
kunda globallashuv jarayonida jamiyatimizning barqaror va izchil rivojlanishini ta’minlashda
inson omilining, shuningdek, erkaklar va ayollar o‘rtasida teng huquq va imkoniyatlar
yaratishning ahamiyati ortib borayapti. Gender tengligi masalasi faqat inson huquqlari, balki
ijtimoiy adolat, taraqqiyot va demokratik jamiyat qurilishi uchun zarur bo‘lgan omillardan biri.
Quvonarlisi shuki, mamlakatimiz taraqqiyotining yangi bosqichga ko‘tarilyotganli va buyangi
bosqichda inson qadri, huquq va erkinliklari, ijyimoiy adolat va tenglik singari qadriyatlar
jamiyatimiz taraqqiyotining bosh mezoniga aylanmoqda. Jahon tajribasi shuni ko‘rsatadiki,
ayollar faolligining ortib borishi, ularning siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotdagi faol ishtirok
qilishi jamiyat taraqqiyotiga ijobiy ta’sir qilmoqda. Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot
strategiyasida ham gender tengligi muhim ustuvorliklardan biri sifatida qaralmoqda.
Mamlakatimizda so‘nggi yillarda ushbu yo‘nalishda sezirarli islohotlar amalga oshirilmoqda.
Bular sirasiga: gender tengligini ta’minlash bo‘yicha davlat siyosati kuchaytirildi, huquq jihatdan
mustahkamlandi, ayollarni qo‘llab-quvvatlovchi ijtimoiy institutlar faoliyati kengaytirilganini
ko‘rishimiz mumkin. Bu borada, 2019-yilda ‘‘Gender tengligi to‘g‘risida’’gi Qonunning qabul
qilinishi ham bu sohadagi tarixiy qadam bo‘lgani hech kimga sir emas. Gender tengligini
ta’minlash faqat qonuniy choralarni, balki jamiyat ongida chuqur ildiz otgan stereotip va
an’anaviy qarashlarni ham o‘zgartirishni talab qilmoqda. Ayniqsa, ijtimoiy-falsafiy jihatdan
qaralganda, gender tengligi faqat ayollar manfaatlarini himoya qilish emas, balki erkaklar va
ayollar o‘rtasida muvozanatli va adolatli munosabatlarni rivojlantirishdir.
Metodlar:
Mazkur maqolada gender tengligi masalasi zamonaviy O‘zbekiston sharoitida
ijtimoiy-falsafiy jihatdan tahlil qilishga va uni yoritishda bir necha ilmiy tadqiqot metodlaridan
foydalanishimiz mumkin. Birinchidan, tizimli yondashuv asosida gender tengligi masalasi
jamiyatdagi siyosiy, huquqiy, madaniy va iqtisodiy omillar bilan bog‘liq holda o‘rganiladi. Bular
orqali gender tengligi muammosi jamiyatning ichki tartibi, qadriyatlar tizimi va ijtimoiy
institutlar faoliyati haqida tahlil qilinadi. Ikkinchidan, tarixiy-falsafiy metod orqali gender
tengligi tushunchasining kelib chiqishi, tarixiy rivojlanish bosqichlari va O‘zbekiston jamiyatida
ushbu masalaga nisbatan shakllangan an’anaviy qarashlar o‘rganiladi. Uchinchidan, kontent-
analiz yondashuvi yordamida O‘zbekiston Respublikasida qabul qilingan asosiy qonun hujjatlari
bunga misol bo‘ladi. Xususan, ‘‘Gender tengligi to‘g‘risida’’gi Qonun, Konstitutsiya, Prezident
farmonlari va milliy rivojlanish stratregiyalaridagi gender tengligi bilan bog‘liq bandlar tahlil
qilinadi. Ushbu yondashuv orqali davlat siyosatining mazmuni ochib beriladi, albatta.
Beshinchidan,qiyosiy ya’ni solishtirma metod yordamida O‘zbekiston tajribasi boshqa
davlatlarning gender siyosati bilan taqqoslanadi. Bu esa, mamlakatimizda amalga oshirilayotgan
islohotlarning o‘ziga xostaraflarini, yutuqlarini va muammolarini aniq qilib ko‘rsatib berishga
xizmat qiladi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Natijalar:
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, so‘ggi yillarda ushu yo‘nalishda davlat tomonidan
ko‘plab islohotlar amalga oshirilmoqda. Xotin-qizlarning huquqiy maqomini mustahkamlash,
ularning ta’lim, sog‘liqni saqlash, mehnat bozori va siyosiy jarayonlardagi ishtirokini
kengaytirish borasidagi cgora-tadbirlar ijobiy samara bermoqda. Quyidagi natijalarga erishildi:
1. Huquqiy asoslar takomillashtirildi-gender tengligi borasida bir qator muhim qonunlar qabul
qilinib, ayollar va eraklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlarni kafolatlovchi huquqiy bazalar
yaratildi.
2. Ayollarning ijtimoiy-siyosiy faolligi oshdi- ayollar parlament, mahalliy kengashlar va
boshqa ijtimoiy institutlarda faol ishtirok qila boshladi, bu esa ularning jamiyat hayotidagi rolini
mustahkamlashga xizmat qilib kelmoqda.
3. Ta’lim va mehnat bozorida imkoniyatlar kengaydi-xotin-qizlar uchun zamonaviy kasb-
hunar o‘rganish, oliy ta’lim olish, tadbirkorlik bilan shug‘ullanish imkoniyatlari kengaytirildi.
4. Gender tengligiga to‘sqinlik qiluvchi stereotiplarga qarshi kurash kuchaydi-ommaviy
axborot vositalari, ta’lim tizimi va fuqarolik jamiyati institutlari orqali gender madaniyati targ‘ib
qilinib kelinmoqda,albatta.
Tahlil:
O‘zbekiston Respublikasi mustaqilligining dastlabki kunlaridan boshlab, inson
huquqlarini ta’minlash, xususan, gender tenglini ta’minlash borasida muhim qadamlarni qo‘yadi.
Aynan ‘‘Yangi O‘zbekiston’’ konsepsiyasi doirasida yangi bosqichga ko‘tarilib, tizimli va izchil
islohotlar orqali jamiyatda erkaklar va ayollar o‘rtasidagi teng huquqlilik masalasi chuqur
o‘rganilib, yangicha yondashuvlar asosida amali chora-tadbirlar ko‘rib kelinmoqda. Gender
tengligi zamonaviy jamiyat taraqqiyotining ajralmas omillaridan biri sifatida O‘zbekistonda
davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishi hisoblanadi. Ayniqsa, 2017-yildan boshlab,
mamlakatimizda olib borilayotgan islohotlar gender masalasiga yangicha bir yondashuvni
shakllantirdi. Davlat siyosatida, asosan, gender tenglini ta’minlash, xotin-qizlarning huquq va
manfaatlarini himoya qilish va ularning ijtimoiy hayotidagi ishtirokini kengaytirish bo‘yicha
ko‘plab chora-tadbirlar amalga oshirilib bormoqda. Eng avvalo, qonunchilik sohasidagi
o‘zgarishlar e’tiborga molik. Yangi tahrirdagi O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 58-
moddasida ‘‘Xotin-qizlar va erkaklar teng huquqlidirlar. Davlat xotin-qizlar va erkaklarga
jamiyat hamda davlat ishlarini boshqarishda, shuningdek, jamiyat va davlat hayotining boshqa
sohalarida teng huquq va imkoniyatlarni ta’minlaydi.’’ Jumladan, 2019-yilda qabul qilingan
‘‘Ayollar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari to‘g‘isida’’gi Qonun va
‘‘Xotin-qizlar tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish to‘g‘risida”gi Qonun gender tengligini
ta’minlashda muhim huquqiy jihatdan ayollarning himoyasini kuchaytirdi va jamiyatda gender
masalalariga ongli munosabat shakllanishiga xizmat qilib kelmoqda. Siyosiy sohada ham ijobiy
o‘zgarishlar ko‘zga tashlanyapti. Parlament va mahalliy kengashlar tarkibida xotin-qizlarning
ulushi sezirarli darajada oshmoqda. Bunga misol qilib, O‘zbekiston Respublikasi Oliy
Majlisining Qonunchilik palatasida ayollarning ulushi 2015-yilda 16 foizini tashkil qilgan bo‘lsa,
2020-yildagi saylovlardan so‘g bu ko‘rsatkich 32 foizga yetadi. Bular esa, ayollar siyosiy
qarorlar qabul qilish jarayonida faol ishtirok etib kelayotganini ko‘rsatadi. Mening fikrimcha,
gender gtengligi borasidagi islohotlar faqat huquqiy emas, balki ma’naviy-madaniy, axborot va
tarbiyaviy yo‘nalishlarda ham keng olib borilishi kerak. Maktabgachsa ta’limdan boshlab, Oliy
ta’limgacha bo‘lgan tizimda gender tengligi tamoyillarini targ‘ib qilish va media orqali
ayollarning ijobiy obrazlarini ko‘rsatib berish, erkaklar va ayollar o‘rtasida o‘zaro hurmat,
hamkorlik va ma’sulyat muhitini shakllantirish juda ham muhim. Shu bilan birga, fuqarolik
jamiyati institutlari- nodavlat va notijorat tashkilotlari, ommaviy axborot vositalari gender
tengligi masalalarida jamiyat bilan davlat o‘rtasida ko‘prik vazifazini bajarmog‘i lozim bo‘ladi.
Ularning faol ishtiroki orqaligina, gender tenglini amaliyotga keng tatbiq etish samaradorligini
oshirishimiz mumkin, albatta.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Xulosa:
Mazkur maqolani o‘rganish jarayonida gender tengligi nafaqat ayollar huquqlarini
himoya qilish, balki jsamiyatning har tomonlama taraqqiyotini ta’minlashda muhim omil
ekanligini tushunib oldim. O‘zbekiston gender tengligiga erishish borasida so‘nggi yillarda katta
yutuqlarga erishib kelgan bo‘lsa-da, bu yo‘lda hali qilinishi kerak bo‘lgan islohotlar anchagina
ekan. Mening fikrimcha, har bir fuqaro, ayniqsa, yosh avlodlar gender tengligi g‘oyalarini
qadrlab, uni amalda qo‘llab-quvvatlashi kerak deb hisoblayman, albsatta. Zero, tenglik bor joyda
har doim adolat, taraqqiyot va faravonlik hukm suraveradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi.-Toshkent,2023
2.
3.
4. ‘‘Gender tengligi va gender zo‘ravonligi savol va javoblarda.-Toshkent ,2024
5. ‘‘Gender tengligi kafolatlari to‘g‘risida’’gi Qonun.-Toshkent,2019.
6. Toshxo‘jayev
X.T.
O‘zbekistonning zamonaviy
ijtimoiy-falsafiy
muammolari-
Toshkent:Fan,2009.
7. Mirziyoyev.SH.M Yangi O‘zbekiston-taraqqiyot va bunyodkorlik yo‘li.-Toshkent:
O‘zbekiston,2021.
