INNOVATIVE RESEARCH IN SCIENCE
International scientific-online conference
56
O‘ZBEK TILIDA OʻXSHATISHNING MAVZUVIY GURUHLARI
(SHODMON SULAYMON SHE’RIYATI MISOLIDA)
Sh.Mavlonov
Buxoro davlat universiteti
Oʻzbek tilshunosligi va jurnalistika kafedrasi
mustaqil tadqiqotchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.16605515
Annotatsiya
. Mazkur maqolada o‘zbek tilidagi turg‘un hamda erkin
o‘xsahtishlarning mavzuviy guruhlari tuzib chiqilgan, misollar bilan dalillangan.
Bunda buxorolik adib Shodmon Sulaymon she’riyatidan unumli foydalanilgan.
Har bir mavzuviy guruh misollar bilan dalillangan.
Kalit soʻzlar:
oʻxshatish, badiiy tasvir vositasi, tashbeh, turgʻun oʻxshatish,
erkin oʻxshatish, oʻxshatish subyekti, oʻxshatish asosi, oʻxshatish etaloni,
oʻxshatish vositasi.
Tilshunoslikda oʻxshatish hodisasi, uning nazariy jihatlari, lingvistik
tabiati bir qator olimlar tomonidan atroflicha oʻrganilgan. Mazkur hodisa jahon
tilshunosligida V.Vinogradov, D.Ashurova, V.Obrazsova, S.Nevelova, E.Nekrasova
[1;11;12;13;15], oʻzbek tilshunosligida esa Atoulloh Husayniy, Abdurauf Fitrat,
R.Qoʻngʻurov, A.Hojiahmedov, M.Mukarramov, Y.Is’hoqov, N.Mahmudov,
D.Xudoyberganova, M.Yoqubbekova kabi olimlar tomonidan tadqiq etilgan
[2;3;4;5;7;8;10;14;16].
Oʻxshatish hodisasi oʻzbek tilida quyidagi yoʻllar orqali yuzaga kelishi
manbalarda keng izohlanadi: a) oʻxshatish vositalarisiz hosil boʻlish; b)
morfologik (grammatik ) usul bilan hosil boʻlish; d) leksik usul bilan hosil
boʻlish; e) sintaktik usul bilan hosil boʻlish. Biz bu oʻrinda oʻxshatishning
morfologik (grammatik ), hamda leksik usul bilan hosil boʻlishiga toʻxtalamiz.
Buxoro zaminidan koʻplab iste’dodli shoir va yozuvchilar yetishib
chiqqanligini keng izohlashga hojat yoʻq. Shunday ijodkorlardan biri Shodmon
Sulaymonov boʻlib, u yaratgan badiiy asar namunalari keng kitobxonlarga
ma’lum va mashhur. Shodmon Sulaymon she’riyatida ham turgʻun, ham erkin
(novator) oʻxshatishlardan oʻrinli foydalanganligiga guvoh boʻlamiz. Ayrim
misollarni kuzatamiz: 1.
Sen shoirni tushun, nogahon/ Kulfat uni etganda ta’qib/
Zir yugurib izlasa imkon/ Tish qayrama
misoli
raqib.
(“Muhammad Yusuf”) 2.
Kuzgi yaproq misol titrab turibman/ Jonim, oʻzing meni hayotga qaytar.
(“Kuz
xayoli”) 3.
Sen bahorsan, tillari biyron/ Begʻuborsan,
koʻkday
bepoyon/ Keksa
tutga suyangan rayhon…
(“Sen va men”) 4.
She’riyat
misoli
kapalak – Puflasang,
singaydir qanoti.
(“She’riyat”) 5.
Sen otamning koʻksidagi mangu ogʻriq/ Oʻgʻlim
tutgan bayroq
kabi
azizdirsan/ Mangu orzu, mangu matlab, mangu armon/
INNOVATIVE RESEARCH IN SCIENCE
International scientific-online conference
57
Yodginangdan aylanayin, Buxorojon.
(“Aylanayin, Buxorojon”) 6.
Sen pokiza
qaldirgʻochimsan/
Onam
taqqan
koʻzmunchogʻimsan/
Ishqdek
toza
ovunchogʻimsan
…(“Sen va men”)
Sodmon Sulaymon qoʻllagan oʻxshatishlarning mavzuviy guruhi keng
qamrovli boʻlib, bunda qiyos vositasining oʻxshatish etaloniga munosabatiga
koʻra quyidagicha tasnifni keltirish mumkin:
1. Tarixiy shaxs nomlariga: Yozma, gar
Samandar Vohidiy misol
– Gulga
burkamasang umr charbogʻin. (“Shoirlik”)
Tur, olgʻa bos, el oʻgʻli, adolat –
shioringdur –
Temur bobomdek
Sohibqironlar sasi kelgay.
(“Kamronlar sasi
kelgay”)
2. Afsonaviy shaxs va narsa nomlariga:
Havo yangligʻ
Odam izlab koʻkka
uchgan kabutarim/ Bu savdolar, bu savdolar senga aslo tanishmasmi?
(“Maktub”)
Hijron toshlar otsa, qalandar/ Armon oʻtlar yoqsa, sitamgar/ Nur taratib
misli
samandar
/ Kul ichida yaxshi koʻrasiz.
(“Yaxshi koʻrasiz”)
3. Oʻrin-joy otlari:
Sarhadlardan shoshib qaytaman/
Daryo misol
toshib
qaytaman/ Erta Xudoga ham aytaman: Meni juda yaxshi koʻrasiz.
(“Yaxshi
koʻrasiz”)
Sen bahorsan, tillari biyron/ Begʻuborsan,
koʻkday
bepoyon/ Keksa
tutga suyangan rayhon
…(“Sen va men”)
4. Joy nomlari:
Navoiy va Bobur. Bobur, Navoiy – Sayqal Samarqand-u zebo
Buxoro
/
Yangligʻ
dil koʻkida porlaydi boqiy/ Falak ayvoniga bergancha oro.
(“Navoiy va Bobur”)
Dunyo minbaridan dunyoga boqqan/
Qadim Zarafshondek
hayqirib oqqan/ …Ona tilim, baxting muborak boʻlsin.
(“Iftixor”)
5. Shaxs otlariga:
Jilmaysam yigʻlaysiz, yigʻlasam kulib…/ Boʻlmasmi
odamga oʻxshab
yashasak.
(“Seni doʻst deyinmi va yo dushmanim”)
Qatra
yoshmi yoki shabnam yonogʻingda/
Onangdayin
asta oʻpar qarogʻingdan.
(“Oʻzbekyurt”)
Zir yugurib izlasa imkon/ Tish qayrama
misoli raqib
.
(“Muhammad Yusuf”)
6. Narsa-buyum nomlari:
Qor misol
begʻubor,
qor kabi
uygʻoq/ Yurtim,
oq tonglaring buncha munavvar.
(“Yangi yil tilaklari”)
Kuzgi
yaproq misol
titrab
turibman/ Jonim, oʻzing meni hayotga qaytar.
(“Kuz xayoli”)
7. Modda-ma’dan nomlari:
Ishqing sharobidan aylagandik noʻsh/ Dardlari
sochildi
misoli kumush
.
(“Girya”)
Xush xabar keldi vatanga,
misli gavhar
shamchiroq/ Boʻlgʻusi dillar nurafshon, kulgusi gʻamdin yiroq
. (“Xush xabar
keldi”)
8. Hayvon nomlariga:
Uzoqlashishni kutar ekan yuragi
yomonlogʻon
otdek
tipirchilar edi.
(A.Qodiriy, “Oʻtkan kunlar”)
INNOVATIVE RESEARCH IN SCIENCE
International scientific-online conference
58
9. Qush nomlariga:
Shoirlik – baxt,
misoli bulbul
/ Bogʻlar kezib, tanlaysan
soʻzni.
(“Shoirning armoni”)
Biri keldi uzukka nuqra koʻzdek/ Xiromlar ayladi
hindiy tovusdek
.
(“Buyuk ipak yoʻli”)
10. Oʻsimlik nomlariga:
Keling, ifor sochgan
guldek
muattar/ Keling, Siz
tufayli totlidir hayot.
(“Izhor”)
11. Hasharot nomlariga:
Gʻimirlaydi
xuddi qumursqa
/ Toshim olib
ketaymi, dunyo!
(“Havolandim yolgʻonlaringdan”)
12. Yegulik va ichimlik nomlariga:
Sharob kabi
ichdim tomchilab/ Telba
charxning anduhlarini.
(“Motsart. Soʻnggi sonata”)
13. Fazoga aloqador soʻzlarga:
Ma’yus-ma’yus termulasan Oy balqigan
hovuzlarga/ Ogʻushimda
Oydek
balqi, termulgancha yulduzlarga
. (“Maktub”)
Muhabbat qoʻshigʻin kuylar joʻravoz/ quyoshdek bagʻrikeng yurt insonlari. (“Bu
yurtda tugʻulmoq…”)
14. Mavhum ma’noli soʻzlarga:
Yukunsang,
koʻngilday
bu goʻzal
chogʻlarga/ She’r aytsang, oh urib tinglasa kunduzlar
. (“Soʻnggi parvoz”)
Goʻyo
mudrab yotgan turkona jur’at
/ Porladi Alisher yoqqan chiroqda
. (“Ona tilim”)
Dalli shoir muallim darsi/ Tuyuladi
misoli ertak.
(“Katta tanaffus”)
Sen pokiza
qaldirgʻochimsan/
Onam
taqqan
koʻzmunchogʻimsan/
Ishqdek
toza
ovunchogʻimsan… (“
Sen va men”)
15. Afsonaviy qahramonlarga:
Telba Majnunga qiyos aylar
meni koʻrgan
kishi/ Ogʻrininb hol soʻrga-yu, ul Laylilar – sogʻlar kular
. (“Men agar…”)
16. Bayram nomlariga:
Goʻzal iforlaring taralsin, koʻklam/ Yurtim, har bir
kuning
Navroʻzdek
boʻlsin.
(“Koʻklam quvonchi”)
17. Harakat-holat ma’noli soʻzlar:
Kecha –
togʻni yiqqudek chogʻlar
/
Bugun sochda koʻpaydi oqlar.
(“Eski xirgoyi”)
Kuzatishlar koʻrsatadiki, shoir qoʻllagan oʻxshatishlarning aksariyati
metaforik xarakterga egaligi aniqlandi. Masalan: 1.
Yosuman misoli
sochimni
silayman/ Yigʻlasam sevinib, sevinsam yigʻlaysan.
(“Araz”) 2.
She’riyat
misoli
kapalak
– / Puflasang, singaydir qanoti.
(“She’riyat”)
Shoirning
“Men agar soʻz soʻylasam ohlar urib, togʻlar kular”
misrasi bilan
boshlanuvchi gʻazalida oʻxshatish vositasining qoʻshma shakli, ya’ni “qiyos
aylamoq” koʻrinishiga guvoh boʻlamiz. Mazkur vosita tarixiy mazmunda
yozilgan asarlardagina kuzatiladi:
Telba Majnunga
qiyos aylar
meni koʻrgan
kishi/ Ogʻrinib hol soʻrga-yu, ul Laylilar – sogʻlar kular.
Xullas, Shodmon Sulaymon she’riyatidagi oʻxshatishlar tahlili quyidagicha
xulosalar chiqarishimizga asos boʻla oladi: a) shoir qoʻllagan oʻxshatishlar keng
mavzuviy doirada boʻlib, ularni yigirmaga yaqin tur ostida tasniflash va
INNOVATIVE RESEARCH IN SCIENCE
International scientific-online conference
59
tavsiflash mumkin; b) ijodkor qoʻllagan erkin oʻxshatishlar konstruksiyasida
qiyos asosi ba’zida eksplitsit, ba’zida implitsit tarzda kelganligi kuzatildi. Bu
holatni shoirning badiiy niyati, koʻzlagan maqsadi bilan bogʻlash mumkin; d)
shoirning tarixiy mavzuda yozilgan she’rlarida oʻxshatish vositalasining tarixiy
shakllari ham qoʻllanganligiga guvoh boʻlish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1.Ашурова Д.У. Лингвистическая природа художественного сравнения:
Автореф.дис. …канд.филол.наук. – Москва, 1970. – С. 23.
2.Фитрат. Адабиёт қоидалари. Танланган асарлар. 5 жилдли. (4-жилд). –Т.:
Маънавият, 2006. – 187 б.
3.Ҳожиаҳмедов А. Мумтоз бадиият малоҳати. –Т.: Шарқ, 1999. – 240 б.
4.Ҳусайний А. Бадойиъ ус-санойиъ. –Т.: Адабиёт ва санъат, 1981. – 132 б.
5.Исҳоқов Ё. Ташбеҳ. // Ўзбек тили ва адабиёти, 1970, № 4. – Б. 27-33.
6.Маҳмудов Н., Худойберганова Д, Ўзбек тили ўхшатишларининг изоҳли
луғати. –Т.: Маънавият. 2013. – 320 б.
7.Mahmudov N. Oʻxshatishlarning til va nutqdagi oʻrni./ Til tilsimi tadqiqi. –T.:
Mumtoz soʻz, 2017. – 120 б.
8.Mahmudov N. Oʻxsahtishlarda milliy mentalitet jozibasi. // Til va adabiyot
ta’limi. 2019, № 2. – Б. 5-7.
9.Mardonova S. Oʻzbek tilida individual-uslubiy neologizmlarning struktur-
semantik tadqiqi. (M.Yusuf, U.Azim, F.Afroʻz she’riyati misolida): Filol. fan.
boʻyicha fals. dokt. (PhD) …diss. avtoref. – Buxoro: 2025. – B.22.
10.Мукаррамов М. Ўзбек тилида ўхшатишлар. Монография. –Т., 1975. – 115
б.
11.Некрасова
Э.
Сравнения
общеязыковаго
типа
в
аспекте
сопоставительного анализа художественных идиолектов. Лингвистика и
поэтика. – Москва: Наука, 1979. – 156 c.
12.Невелова С. Вопросы поэтики древнеиндийского эпоса. Эпитет и
сравнение. – Москва: Наука, 1979. – 136 б.
13.Образцова В.В. Сравнения в поэзии Сергея Есенина: Автореф. дис.
…канд. филол. наук. – Ленинград, 1971. – С. 23.
14.Қўнғуров Р. Ўзбек тилининг тасвирий воситалари. –Т.: Фан, 1977. – 152
б.
15.Виноградов Н.А. О теории художественной речи. – Москва: Высшая
школа, 1989. – 162 с.
