INNOVATIVE RESEARCH IN SCIENCE
International scientific-online conference
17
BO‘LAJAK O‘QITUVCHILARNING MEDIA VA SUN’IY INTELLEKT
SAVODXONLIGINI PEDAGOGIK YONDASHUV ASOSIDA
RIVOJLANTIRISH
Mirzayev Akramjon O‘ktamjonovich
Andijon davlat universiteti dotsenti, pedagogika
fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD)
https://doi.org/10.5281/zenodo.16833877
Annotatsiya
Maqolada raqamli axborot muhitida bo‘lajak o‘qituvchilarning media va
sun’iy intellekt savodxonligini shakllantirishning zaruriyati asoslanadi. Axborot
oqimining ortib borishi, sun’iy intellekt vositalarining ta’lim jarayoniga kirib
kelishi, dezinformatsiya va raqamli xavfsizlik muammolari talabalarni faqat
texnologik emas, balki tanqidiy va axloqiy jihatdan ham tayyorlashni taqozo
etmoqda. Maqolada bo‘lajak o‘qituvchilarda shakllantirilishi zarur bo‘lgan asosiy
kompetensiyalar — media axborotni tahlil qilish, ishonchli manbalarni tanlash,
axborot xavfsizligini ta’minlash, sun’iy intellekt vositalarini ongli integratsiya
qilish, etik muloqot va texnologiyalarga tanqidiy yondashuv ko‘nikmalari chuqur
tahlil etiladi. Mazkur yondashuv orqali media va SI savodxonligi
integratsiyalashgan kompetensiyalar majmuasi sifatida talqin etiladi.
Kalit so‘zlar:
Media savodxonlik, sun’iy intellekt, axborot savodxonligi,
raqamli kompetensiyalar, tanqidiy fikrlash, etik texnologiyalar, onlayn xavfsizlik,
OAV, pedagogik ta’lim, dezinformatsiya, raqamli madaniyat, transformatsion
yondashuv.
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining tezkor rivojlanishi ta’lim
tizimini tubdan o‘zgartirmoqda. Ayniqsa, media vositalarining ko‘lamining
kengayishi va sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining kundalik hayotga va o‘quv
jarayoniga chuqur kirib borishi bo‘lajak o‘qituvchilardan yangicha ko‘nikma,
kompetensiya va mas’uliyatli yondashuvlarni talab qilmoqda.
Media va sun’iy intellekt savodxonligi — bu zamonaviy o‘qituvchining
kasbiy portretining ajralmas qismidir. Media savodxonlik axborotni baholash, u
bilan mas’uliyatli munosabatda bo‘lish, dezinformatsiyani aniqlash, onlayn
madaniyatga mos harakat qilish, shaxsiy ma’lumotlarni himoyalash
ko‘nikmalarini o‘z ichiga olsa, sun’iy intellekt savodxonligi esa texnologiyalarni
tanqidiy tushunish, ularni dars jarayoniga integratsiya qilish va texnologik
etikani anglashni nazarda tutadi.
Ta’lim sohasi mutaxassislari Vygotskiy (1978), Buckingham (2003), Illeris
(2014) va UNESCO tavsiyalari (2021)da raqamli va media savodxonlikning erta
yoshdan shakllantirilishi muhim ekani ta’kidlanadi. Shu sababli, pedagogik
INNOVATIVE RESEARCH IN SCIENCE
International scientific-online conference
18
ta’limda mediama’rifat va sun’iy intellekt savodxonligini tizimli rivojlantirish
dolzarb vazifalardan biridir.
Media va sun’iy intellekt savodxonligi zamonaviy raqamli dunyoda ajralmas
tarzda integratsiyalashgan ko‘nikmalar majmuasiga aylanmoqda. Ularning
o‘zaro bog‘liqligi nafaqat texnologik, balki kognitiv va axloqiy jihatdan ham
dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Media muhitda sun’iy intellekt asosida
ishlovchi algoritmlar – masalan, kontent tavsiyalari, avtomatik yangiliklar
tasmalari, deepfake texnologiyalari – inson ongini boshqarish va ijtimoiy
qarorlar qabul qilish jarayoniga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Shunday sharoitda
bo‘lajak o‘qituvchining vazifasi nafaqat axborotni tanlab olish, baholash va tahlil
qilish, balki uning qanday algoritmik jarayonlar orqali ishlab chiqilganini
tushunish va uni ongli tarzda iste’mol qilishga yo‘naltirishdan iborat bo‘lmoqda.
Bo‘lajak
pedagoglarda
shakllantirilishi
lozim
bo‘lgan
muhim
kompetensiyalar orasida, avvalo, axborot ehtiyojini aniqlash, uni ongli anglab
olish va aniq maqsadlarga yo‘naltirilgan holda izlay olish ko‘nikmasi turadi. Bu,
o‘z navbatida, raqamli muhitda o‘zini anglash va informatsion selektivlikni
shakllantirishga xizmat qiladi. Shuningdek, manbalarni tanqidiy baholash,
yolg‘on axborot, manipulyatsiya, algoritmik tarafkashlik va sun’iy ravishda
yaratilgan kontentlarni farqlash bo‘yicha tahliliy salohiyat muhim o‘rin tutadi.
Bugungi kunda, ayniqsa, generativ sun’iy intellekt tomonidan ishlab chiqarilgan
kontentning ishonchliligini baholash – o‘qituvchilarning dolzarb vazifasidir.
Shu bilan birga, onlayn xavfsizlik, etik xulq, shaxsiy ma’lumotlar himoyasi,
raqamli odob-axloq qoidalarini tushunish va ularga amal qilish media va sun’iy
intellekt savodxonligining ajralmas qismi hisoblanadi. Pedagog o‘z amaliyotida
sun’iy intellekt asosida yaratilgan vositalar – masalan, chatbotlar, avtomatik
baholash tizimlari, sun’iy intellekt asosida yaratilgan dars materiallari – bilan
ishlaganda texnologik shaffoflik, axloqiy mezonlarga sodiqlik va tanqidiy
yondashuvni namoyon etishi lozim.
Media va sun’iy intellekt savodxonligini shakllantirishda pedagogik
strategiyalar alohida ahamiyat kasb etadi. Xususan, muammoli o‘qitish orqali
talabalarda real hayotdagi dezinformatsiya holatlarini tahlil qilish ko‘nikmasi
rivojlanadi. Reflektiv yondashuv esa talabalarning o‘z media iste’mol odatlarini
tahlil qilish va ularga tanqidiy baho berish imkonini yaratadi. Interaktiv
texnologiyalar asosida media loyihalar, podkastlar, sun’iy intellekt yordamida
yaratilgan dars topshiriqlari bilan ishlash orqali talabalar nafaqat bilim oladi,
balki amaliy tajriba orttiradi. Transformatsion yondashuv esa axborotga bo‘lgan
INNOVATIVE RESEARCH IN SCIENCE
International scientific-online conference
19
munosabatni o‘zgartirish orqali raqamli fuqarolik ongini shakllantirishga xizmat
qiladi.
Xalqaro tajribalar shuni ko‘rsatadiki, har bir mamlakat media va sun’iy
intellekt savodxonligini ta’limga integratsiyalashda turlicha yondashuvni
qo‘llamoqda. Masalan, Fransiya va Shvetsiyada bu savodxonlik ta’lim
dasturlarining ajralmas qismiga aylangan bo‘lsa, AQShda resurslar va tayyorlov
vositalari mavjud bo‘lsa-da, ular barcha ta’lim muassasalariga teng
taqsimlanmagan. Braziliya va Meksikada esa innovatsion platformalar ishlab
chiqilgan bo‘lsa-da, ularning barqarorligi va metodik asoslanishi ba’zan
muammoli bo‘lib qolmoqda. Bu tajribalar O‘zbekistonda mazkur yo‘nalishlarni
joriy etishda tizimli yondashuv, pedagoglarning kasbiy rivojlanishi va normativ-
huquqiy bazaning mustahkam bo‘lishini talab etadi. Ayniqsa, oliy pedagogik
ta’lim tizimi sun’iy intellekt vositalarining imkoniyatlarini tanqidiy baholovchi
va ongli qo‘llovchi o‘qituvchilarni tayyorlashga yo‘naltirilgan yangi metodologik
paradigmalarni ishlab chiqishi zarur.
Media va sun’iy intellekt savodxonligi raqamli asrda o‘qituvchining ajralmas
kompetensiyasiga aylanmoqda. Bu savodxonlikni pedagogik ta’limda
integratsiyalashgan holda, tanqidiy, etik, amaliy va texnologik ko‘nikmalar
asosida shakllantirish, bo‘lajak o‘qituvchilarning raqamli jamiyatda faol, ongli va
mas’uliyatli ishtirokchi bo‘lishini ta’minlaydi. Shuningdek, bu kompetensiyalar
maktab o‘quvchilarining raqamli dunyoda o‘rganishini yengillashtiradi, media
orqali fikr erkinligi va axborot xavfsizligini ta’minlashga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Illeris K. Transformative Learning and Identity. — London: Routledge,
2014.
2.
UNESCO. Artificial Intelligence and Education: Guidance for Policy-makers.
— Paris, 2021.
3.
Qodirov O. Sun’iy intellekt texnologiyalarining ta’lim tizimidagi o‘rni //
Pedagogik ta’lim jurnali, 2022, №3.
4.
Jonbekova D. Media savodxonlik va raqamli madaniyat // Axborot
texnologiyalari, 2020, №2.
5.
Vygotsky L. S. Mind in Society: The Development of Higher Psychological
Processes. — Harvard University Press, 1978.
6.
Buckingham D. Media Education: Literacy, Learning and Contemporary
Culture. — Polity Press, 2003.
7.
Livingstone S. Media Literacy and the Challenge of New Information
Technologies. — Oxford Internet Institute, 2020.
INNOVATIVE RESEARCH IN SCIENCE
International scientific-online conference
20
8.
Hobbs R. Digital and Media Literacy: Connecting Culture and Classroom. —
Corwin Press, 2011.
