INNOVATIVE RESEARCH IN SCIENCE
International scientific-online conference
28
НЕЙРОН ТЎРЛАРИНИ ТАШКИЛ ҚИЛИШ
Н.Ў.Юлдошева
А.И.Мейлиев
Қарши муҳандислик-иқтисодиёт институти
https://doi.org/10.5281/zenodo.13913169
Аннотация:
Бир нейроннинг аксони бошқа бир нейроннинг
дендридига боғланган нуқталари, Нейрон дейилганда сунъий нейрон
аниқроғи, компьютер дастури тушунилиши туғрисида маьлумотлар
келтирилган.
Калит сўзлар:
Нейронларни фаоллаштириш, эксперт, нейрон,
ростлагич, итерацион, суньий нейронлар,
Одам мияси жуда мураккаб тузулишга эга. Унинг қандай ишлашини
ўрганиш мақсадида жуда кўп илмий изланишлар олиб борилган ва
борилмоқда. Маълумки инсон мияси катта хажмдаги ахборотни тез қайта
ишлай олади. Бунга сабаб миллионлаб мия нерв хужайралари -
нейронларнинг параллел ишлашидир. Сунъий нейронларнинг ғоявий
асоси хам биологик нейрон хужайралари хисобланади. Бугунги кунда
миянинг ишлашини ўрганиш йўлида фан эришган ютуқлардан келиб
чиқиб биологик нейрон қуйидагича ишлашини айтиш мумкин. Нерв
хужайраси - нейрон бўлиб, у маълумотларни қайта ишловчи энг кичик
бирликдир. Ўз ўрнида хар бир нейронда кўплаб ўсимталар бўлади. Бу
ўсимталарнинг биттасидан бошқа барчалари аксон деб номланади ва
аксонлар орқали нейронга ташқи сигналлар келади. Битта ўсимта дендрид
деб номланади ва у орқали нейрон ташқарига сигнал беради. Кўплаб
нейронлар бир бирлари билан маълум архитектурада боғланган бўлади.
Бир нейроннинг аксони бошқа бир нейроннинг дендридига боғланган
нуқталари синапс дейилади.
Шу тариқа миллионлаб нейронлар бир-бирлари билан боғланиб
маълум бир архитектурадаги нейрон тўрларини ташкил қилади. Битта
олдинги қатламдаги нейрон чиқиш ўсимтаси - дендрид орқали сигнални
кейинги қатламдаги нейронларга уларнинг аксонлари орқали беради. Энг
биринчи қатламдаги нейронлар сигналларни маълум органларнинг
рецепторлари орқали олади. Масалан кўз, бурун, тери ва хоказолар. Энг
охирги қатламдаги нейронлар эса сигналларни маълум органларнинг
мускулларига узатади. Масалан қўл, оёқ, юз, товуш пардалари ва
хоказолар. Ана шу каби мия тузулишини ўрганишлардан келиб чиқиб
биологик нейронларнинг функционал аналоги сунъий нейронларни
INNOVATIVE RESEARCH IN SCIENCE
International scientific-online conference
29
яратишга харакатлар қилинмоқда. Албатта, бугун эришилган натижалар
инсон миясига нисбатан жуда примитив, лекин шиллиқурт, чувалчанг
мияси даражасида дейиш мумкин. Сунъий нейрон табиий нейроннинг
функциясини бажара оладиган математик модель, аппарат ёки компьютер
дастуридир. Бунда сигналларнинг қиймати (яъни амплитудаси)гина
хисобга олинади. Табиий нейронда эса нафақат сигналнинг қиймати,
балки частотаси хам хал қилувчи ахамиятга эга бўлиши мумкин. Аммо
организмлар миясини бугунги ўрганилганлик даражаси жуда паст бўлиб,
хозиргача бу борада илмий натижаларга эришилмаган. Нейрон
дейилганда сунъий нейрон аниқроғи, компьютер дастурини назарда
тутилади.
Фақат чизиқли трансфер функциялардан фойдаланиб нейронларни
кўп қатламларга бириктириш уларнинг функционал қувватини
оширмайди. Чизиқли трансфер функциянинг аксини сигмоида трансфер
функциясида кўришииз мумкин. Сигмоида трансфер функцияли
нейроннинг чиқиши киришига мос равишда 0 ва 1 оралиғида жойлашади.
Шунинг учун хам бундай функцияларни сиқувчи функциялар деб хам
юритилади. Сигмоида трансфер функцияли нейронларни кўп қатламларга
бириктириш уларнинг функционал қувватини жуда оширади.
Фойдаланилган адабиётлар:
1.Xabier Basogain Olabe. Redes Neuronales Artificiales y sus Aplicaciones
Formato Impreso: Publicaciones de la Escuela de Ingenieros, 1998 – 79 p.
2.Терехов В. А., Ефимов Д. В., Тюкин И.Ю. Нейросетевые системы
управления: Учеб. Пособие для вузов — М.: Высш. шк. 2002. — 183 с.: ил.
3.Хайкин, С. Нейронные сети: полный курс, 2-е изд., испр. : Пер. с англ. — М.
: ООО "И.Д. Вильямс", 2006. — 1104 с.