INNOVATIVE RESEARCH IN SCIENCE
International scientific-online conference
73
TASAVVUF TERMINOLOGIYASINING LEKSIK-GENETIK
XUSUSIYATLARI
Raximova Nodira Kadirovna
BuxDU mustaqil tadqiqotchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14974163
Annotatsiya.
. Tasavvuf, Islomning ruhiy va ma`naviy yo`nalishi bo`lib,
uning terminologiyasi va atamalari ko`plab tarixiy, madaniy va diniy omillarga
asoslangan. Maqolada tasavvuf atamalarining arab tilidan olingan ildizlarga
asoslanishi, shuningdek, fors, turk va boshqa madaniyatlar bilan o`zaro ta`sir
natijasida shakllanganligi yoritiladi. Leksik xususiyatlar, tasavvuf atamalarining
so`z boyligi va ularning diniy, ruhiy amallarni ifodalashdagi o`ziga xosligini
ko`rsatadi. Genetik xususiyatlar esa, tasavvuf terminologiyasining tarixiy
rivojlanishi va o`zgarishini tahlil qiladi, bu atamalar vaqt o`tishi bilan madaniy,
ijtimoiy va ilmiy sharoitlarga moslashib o`zgarganini ta`kidlaydi. Mazkur maqola
tasavvuf terminologiyasini yanada chuqurroq tushunishga yordam beradi va
uning tarixiy, madaniy va diniy taraqqiyotini o`rganish uchun muhim manba
hisoblanadi.
Kalit so`zlar:
Tasavvuf, terminologiya,termin, genetik, leksik, atama,
tarixiy, madaniy, ruhiy.
Аннотация.
Суфизм — духовно-нравственное направление ислама,
его терминология и положения основаны на многих исторических,
культурных и религиозных факторах. В статье подчеркивается тот факт,
что суфийские термины имеют в своей основе корни, происходящие из
арабского языка, а также сформировались в результате взаимодействия с
персидской, турецкой и другими культурами. Лексические особенности
свидетельствуют о богатстве словарного запаса мистических терминов и
их уникальности в выражении религиозных и духовных практик.
Генетические особенности, с другой стороны, анализируют историческое
развитие и изменение суфийской терминологии, подчеркивая, что эти
термины менялись с течением времени, адаптируясь к культурным,
социальным и научным условиям. Данная статья способствует более
глубокому пониманию терминологии суфизма и является важным
источником для изучения его исторического, культурного и религиозного
развития.
Ключевые слова:
суфизм, терминология, термин, генетический,
лексический, термин, исторический, культурный, духовный.
INNOVATIVE RESEARCH IN SCIENCE
International scientific-online conference
74
Abstract.
Sufism is a spiritual and moral direction of Islam, its terminology
and provisions are based on many historical, cultural and religious factors. The
article emphasizes the fact that Sufi terms are based on roots originating from
the Arabic language, and were also formed as a result of interaction with
Persian, Turkish and other cultures. Lexical features indicate the richness of the
vocabulary of mystical terms and their uniqueness in expressing religious and
spiritual practices. Genetic features, on the other hand, analyze the historical
development and change of Sufi terminology, emphasizing that these terms have
changed over time, adapting to cultural, social and scientific conditions. This
article contributes to a deeper understanding of the terminology of Sufism and is
an important source for studying its historical, cultural and religious
development.
Keywords:
Sufism, terminology, term, genetic, lexical, term, historical,
cultural, spiritual.
Bugungi fan taraqqiyoti rivojida tilshunoslikda termin va terminologiya,
terminshunoslik sohasida olib borilayotgan qator tadqiqotlar bo`lsada, termin
haqidagi ta`rif, ayniqsa, terminologiyaning tarixiy ildizlari, shakllanishi,
madaniy-tarixiy rivojlanishi va taraqqiyot bosqichlari, termin tushunchasi
hamda unga doir muammolar, terminlarning milliy o`ziga xosligi, shuningdek,
ularning kompozitsion jihatlari kabi masalalar yuzasidagi tadqiqotlarning kun
tartibiga qo`yilishi amalga oshirilgan tadqiqotlarni har jihatdan puxta va xolis
baholashga imkon beradi. Terminologiya sohasidagi jumboqlarni echimini
topish
dolzarbligi
keng
bo`lib,
hayot
bilan
hamohang
yuradi.
Qolaversa,Tilshunoslikda terminologik masalalarga oid ko`pgina tadqiqotlar olib
borilgan bo`lsa-da, tasavvufga oid terminlar tadqiqi masalasi juda ko`plab o`z
yechimini kutayotgan muammolar sirasiga kiradi.
Asosiy qism:
Tasavvuf terminologiyasi, asosan, Islom dinining ma`naviy va
ruhiy yo`nalishlariga doir atamalarni o`z ichiga oladi. Bu terminlar faqat
ma`naviy bilimlarni ifodalash emas, balki tasavvufiy yo`lda yuksalishning turli
bosqichlarini, inson ruhining o`zgarishi va Alloh bilan bo`lgan aloqani tasvirlash
uchun ishlatiladi. Tasavvuf terminologiyasining leksik-genetik xususiyatlari
uning tarixiy va madaniy ildizlari bilan bog`liq bo`lib, bu atamalar, ko`pincha,
vaqt o`tishi bilan o`zgarib, yangi shakllarni olgan. Ushbu terminlarning leksik-
genetik tahlili ularning madaniy va dini kontekstlarda qanday shakllanganini,
o`zgarganini va rivojlanganini tushunishga yordam beradi. Ma`lumki so`zning
leksik xususiyatlar, biror tilning leksik (so`zlar) tarkibining shakllanishi va
rivojlanishini anglatadi. Tasavvuf terminologiyasining leksik xususiyatlari esa
INNOVATIVE RESEARCH IN SCIENCE
International scientific-online conference
75
uning so`z boyligi va terminologik tizimining boyligi bilan bog`liqdir. Bu
xususiyatlar quyidagi omillarni o`z ichiga oladi
1.
Arabcha ildizlar
: Ma`lumki, tasavvuf, asosan, arab tilida shakllangan va
rivojlangan, chunki Islom dinining asosiy manbasi – Qur`on va hadislar arab
tilida yozilgan. Shuning uchun tasavvufiy atamalar ko`plab arabcha ildizlarga
asoslanadi. Masalan, «nafs» (nafsy) – «ruh», «fano» (fanāʾ) – «yo`qolish», «baqo»
(baqāʾ) – «davom etish», «ma`rifat» (maʿrifa) – «bilish», «ihsan» – «ehson» kabi
atamalar arabcha ildizlardan kelib chiqqan.
2.
Islomiy madaniyat va uning tarixi
: Tasavvuf atamalari Islomning
madaniy va diniy tarixiga chuqur bog`liq. Tasavvufning ko`plab atamalari,
asosan, Qur`on va hadislarning ma`nolariga asoslanadi, shuningdek, Muhammad
(s.a.v) va uning sahobalari ruhiy tajribalari bilan bog`liq bo`lgan
tushunchalardan olingan. Bu tushunchalar nafaqat ilmiy, balki amaliy tajribalar
orqali o`rganiladi.
3.
O`zlashtirish va o`zlashish
: Tasavvuf terminologiyasi nafaqat arab
tilidan, balki boshqa tildan (masalan, fors, turk) o`zlashtirilgan so`zlarni ham o`z
ichiga oladi. Bu o`zlashtirish, tasavvufning boshqa madaniyatlar bilan aloqada
bo`lishi natijasida yuzaga kelgan. Masalan, «murshid» (o`rgatuvchi), «darvish»
(so`fi) kabi so`zlar turk va fors tillaridan kelib chiqqan.
Genetik xususiyatlariga kelganda esa, shuni aytishimiz mumkinki, tasavvuf
terminologiyasining tarixiy rivojlanishi va o`zgarishini o`rganishga yordam
beradi. Bu xususiyatlar, tasavvufning qanday qilib ma`naviy bilimni tarqatishda
va ommalashtirishda o`zgarishini, yangi madaniy, diniy sharoitlar va tarixiy
davrlar bilan qanday moslashganini tushunishga yordam beradi.
Birinchidan, tasavvufning ilk davrida tasavvufiy atamalar ko`proq Qur`on
va hadislarning o`zida mavjud bo`lgan ma`nolardan foydalanishga asoslangan
edi. Dastlabki tasavvuf ilmida, ruhiy yuksalish va diniy amallarni ta`riflashda
oddiy va aniq atamalar ishlatilgan
Ikkinchidan, tasavvufda «badi`a» (yangilik) va «ijtihod» (mustaqil fikr):
Tasavvufning keyingi rivojlanishida, tasavvufiy atamalar o`zgarib, yangi
ma`nolarni o`z ichiga olgan. Bu, asosan, tasavvuf shayxlarining o`z tajribalari va
fikrlari orqali amalga oshdi. Dastlabki yillardagi an`anaviy tushunchalar yangi
ruhiy yondoshuvlar bilan boyitildi, masalan, «fano» va «baqo» tushunchalari,
tasavvufiy yo`lda yo`qolish va Allohga birlashish jarayonini ta`riflashda yangi
shakllarda ishlatila boshlandi.
Uchichidan,
zaruriyat va ijtimoiy o`zgarishlar: Tasavvuf atamalarining
genetik xususiyatlari, o`zgarishlar va madaniy aloqalar bilan ham bog`liq.
INNOVATIVE RESEARCH IN SCIENCE
International scientific-online conference
76
Masalan, Eronda shakllangan tasavvufning maxsus atamalari, keyinchalik
Turkistonda ham keng qo`llanila boshlandi. Bu o`zgarishlar nafaqat tasavvufning
shakllanishiga, balki tasavvufiy hayotning ijtimoiy jihatlariga ham ta`sir etdi
To`rtinchidan, Osiyo va G`arb ta`siri: Tasavvuf terminologiyasining genetik
xususiyatlari, faqatgina musulmon dunyosidagi o`zgarishlar bilan bog`liq emas.
Tasavvufning ma`naviy va diniy tushunchalari, boshqa madaniyatlar va diniy
tizimlar bilan o`zaro aloqada bo`lishi natijasida, masalan, Hindiston va Yevropa
madaniyatlari bilan bog`liq bo`ldi. Bu o`zgarishlar, tasavvuf atamalarining leksik
boyligini kengaytirdi
Tasavvuf terminologiyasining lezik-genetik xususiyatlarini tahlil qilishda
quyidagi jihatlarni ham ko`zda tutish lozim:
a)
o`zgaruvchanlik
: Tasavvuf atamalari, ularning tarixiy rivojlanishi
davomida o`zgargan va yangi shakllarni olgan. Har bir davrda tasavvuf atamalari
madaniy, ijtimoiy va ilmiy sharoitlarga mos ravishda o`zgargan.
b)
turli madaniyatlar o`rtasidagi o`zaro ta`sir
: Tasavvuf, faqat arab
madaniyati bilan chegaralanib qolmagan. Turkiy, forsiy, hind va boshqa
madaniyatlar tasavvufning metodologiyasi va terminologiyasini shakllantirishda
muhim rol o`ynagan.
c)
tuhiy va ma`naviy shakllanish
: Tasavvuf terminologiyasining
genetik xususiyatlari, o`zgarishlarning ruhiy va ma`naviy yondashuvlarda
shakllanishini ko`rsatadi. Bu o`zgarishlar, tasavvufda ruhiy tarbiya, nafsni
tozalash va Alloh bilan bog`lanishning yangi shakllarini yaratdi.
Xulosa.
Tasavvuf terminologiyasining leksik-genetik xususiyatlari uning
tarixiy, madaniy va diniy rivojlanishini tushunishga yordam beradi. Arabcha
ildizlar, o`zlashtirish, ijtimoiy o`zgarishlar va madaniyatlar o`rtasidagi aloqalar
tasavvuf atamalarining shakllanishida muhim ahamiyatga ega. Tasavvuf
atamalari nafaqat tilning o`zgarishini, balki ma`naviy va diniy taraqqiyotni ham
aks ettiradi. Tasavvuf terminologiyasining leksik-genetik xususiyatlarini chuqur
o`rganish, uning ma`naviy va ilmiy yondashuvlarini yanada to`liq anglash
imkonini beradi.
Adabiyotlar:
1. Соссюр Ф.Де. Труды по языкознанию. – М.: Прогресс, 1977.
2. Циткина Ф.А. Терминология и перевод: К основам сопоставительного
терминоведения. – Львов, 1988.
3. Ўзбек тилининг изоҳли луғати. – Т.: ЎзМЭ, 2008.
4. Ахманова О.С. Терминология лингвистическая. Лингвистический
энциклопедический словарь. – М., 1990.
INNOVATIVE RESEARCH IN SCIENCE
International scientific-online conference
77
5. Виноградов В.В. Вступительное слово. Вопросы терминологии. – М.:
Наука, 1961.
6. Исмаилов Ғ.М. Ўзбек тили терминологик тизимларида семантик усулда
термин ҳосил бўлиши. Дисс.филол.фан.ном. Т., 2011.
7. Реформатский А.А. Что такое термин и терминология? Вопросы
терминологии. – М., 1961.
8. Розенталь Д.Э. и Теленкова М.А. Словарь-справочник лингвистических
терминов. – М., 1976.
