Barcha maqolalar
Бензазолин-2-онлар ва хиназолин-2,4-дионларни каталитик ациллаш
Ишнинг максади: бензазолин-2-онлар ва хиназолин-2,4-дионлар қаторида ациллаш реакцияларини систематик тадқиқ этиш ва реакцияларнинг муқобил шароитларини аниқлаш. Ациллаш реакцияларининг йўналиши ва боришига таъсир этувчи омилларни аниқлаш.
Бензазолин-2-онлар ва хиназолин-2,4-дион ҳосилаларини синтез қилишнинг кулай ва самарали усулларини ишлаб чикиш, улар орасида биологик фаол моддалар излаш.
Тадқиқот мстодлари: нозик органик синтез, ИҚ. ЯМР 'И спектроскопия, масс-спектрометрия, ЮҚХ, РТТ.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: бензазолин-2-онлар ва хиназолин-2,4-дионларни карбон кислота хлорангидридлари билан Льюис кислоталарининг каталитик микдори иштирокидаги ациллаш реакциялари эритувчисиз ва ншробензолда урганилиб, тегишли ацил махсулотлар синтези амалга оширилган. Субстрат ва ацилловчи агентларнинг табиатига караб реакциялар хар хил йўналишда бориб, 3-, 5- ва 6-ацил маҳсулотлар ҳосил бўлиши кўрсатилган. З-Бензилбензоксазолин-2-онни каталитик ациллаш реакцияларида катализагорлар ва 4-алмашинган бензоилхлоридларнинг нисбий фаоллик катори аникланган.
Амалий аха.мияти: тадқиқотлар натижасида 6-ацилбензазолин-2-онлар, 3-бензил-6-ацилбензоксазолин-2-онлар ва 6-ацилхиназолин-2,4-дионлар синтезининг содда ва қулай усуллари ишлаб чиқилган. Бензоксазолин-2-онлар ва З-бензилбензоксазолин-2-онларнинг алифатик кислоталар хлорангидридлари билан нигробензолда амалга ошириб бўлмаган реакцияларини эритувчисиз амалга ошириш имконияти кўрсатилган. Синтез килинган моддалар орасида биологик фаол моддалар борлиги аникланган.
Татбик этиш даражаси ва иктисодий самарадорлиги: синтез килинган моддалар орасида дефолиантлик ва фунгицидлик фаолликка эта бўлган моддалар тонилган. Улар келажакда пестицидлар сифагида ишлатилиши мумкин.
Қўлланиш сохаси: органик кимё, қишлок хўжалиги.
Аррали жинларнинг самарали ишчи органлари ва механизмлари конструкцияларини ишлаб чиқиш ҳамда параметрларини ҳисоблашнинг илмий асосларини такомиллаштириш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Бугунги кунда жахон бозорида пахта толасига бўлган талаб ортиб бормокда. Пахта бўйича халкаро консультатив қўмитанинг (ICAC) маълумотларига Караганда ташки бозорга пахта толаси етказиб бериш бўйича Хитой, АҚШ, Ҳиндистон, Покистон, Бразилия ҳамда Ўзбекистон каби давлатлар етакчилик килмоқда. 2017-2018 йил мавсумида жахон миқёсида пахта толаси етиштириш ўтган мавсумга нисбатан 5,1% (22,48 млн. тонна)га ортиши, толага талаб эса 1,7% (24,09 млн. тонна)га ортиши кутилмокда. Пахтага дастлаби ишлов беришда асосан АҚШ, Хитой ва Ўзбекистонда ишлаб чикарилган технологик ускуналарда амалга оширилмокда1. Пахта хосилини етиштириш хажмининг баркарорлигини сақлаш ва жахон бозорида хомашё ракобатбардошлигини ошириш учун тола сифатини янада яхшилаш юкори самарадорликни намоён килади.
Республикамиз мустакилликка эришгандан буён юкори сифатли пахта толасини ишлаб чикаришни таъминловчи технологик жараённинг юкори самарадорликка эга бўлган техника ва технологияларини яратишга оид бўлган кенг камровли чора-тадбирлар амалга оширилиб, муайян натижаларга эришилди. Бу борада пахта тозалаш корхоналари томонидан ишлаб чиқарилаётган махсулот микдори ва табиий сифатини сақлашни таъминлаш, хомашё ва энергия сарфини камайтириш имкониятини берадиган техника ва технологияларини яратишни алохида таъкидлаш мумкин.
Жаҳонда чигитли пахтани жинлашда янги техника ва технологияларни янги намуналарини яратиш долзарб вазифалардан хисобланади. Бунда пахта заводларининг асосий технологии машиналари ҳисобланган аррали жинларнинг юқори самарали ишчи органларини ишлаб чикиш бўйича максадли йўналтирилган илмий-тадқиқотларни амалга ошириш, юкори намликдаги пахта хомашёсини жинлашда пахта толаси сифатини олиш бўйича параметрлар ва ишлаш режимларини хисоблаш усулларини яратиш соханинг долзарб масалаларидан хисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2015 йил 27 октябрдаги ПФ-4761-сон «Ўзпахтасаноатэкспорт холдинг компаниясини ташкил этиш тўғрисида»ги Фармони, Вазирлар Махкамасининг 2007 йил 3 апрелдаги 70-сон «2007-2011 йилларда пахта тозалаш саноати корхоналарини модернизация ва реконструкция қилиш дастури тўғрисида»ги Қарори хамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳукуқий ҳужжатларда белгиланган вазифалар ниамалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадкикот максади аррали жин машинаси ишчи органлари ва механизмларининг самарали конструкцияларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадкикотнинг илмий янгилиги қуйдагилардан иборат:
аррали жиннинг ишчи органларини самарали ва ресурстежамкор конструкциялари ишлаб чиқилган;
аррали цилиндр ва электрюритгич ротори ҳаракат қонунлари аналитик усулда аниқлаш усули ишлаб чиқилган;
қайишкок таянчли колосник тебраниш қонунияти аналитик усулда аниқланган, асосий параметрлари ишлаб чиқилган;
пахтадан келаётган тасодифий каршилик, ночизиқли бикрликка эга бўлган таянчни инобатга олиш усули ишлаб чиқилган;
аррали жин ишчи камерасидаги чигитли пахта ва ишчи орган орасидаги ишкаланишни камайтириш усули ишлаб чиқилган.
Хулоса
«Аррали жинларнинг самарали ишчи органлари ва механизмлари конструкцияларини ишлаб чиқиш ҳамда параметрларини ҳисоблашнинг илмий асосларини такомиллаштириш» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича илмий тадқикотлар натижалари қуйидагилардан иборат:
1. Жинни аррали цилиндри енгиллаштирилган конструктив схемалари ишлаб чикилди. Бу соҳадаги тадқиқотлар сифатли тола олиш технологияларини яратишга хизмат килади.
2. Жинни аррали цилиндри икки массали машина агрегата динамикаси масаласини аналитик усулда ечишасосида юритгич ротори ва аррали цилиндр вали харакат қонунларини аниқлаш формулалари ишлаб чиқилди.Бу сохадаги тадқиқотлар аррали цилиндр валининг харакат қонунларини аниклашда хизмат қилади.
3. Жиннинг қайишқоқ таянчли подшипникларга ўрнатилган аррали цилиндрининг тебраниш амплитудаси ва хусусий тебраниш частотасини хисоблаш методи ишлаб чиқилди. Бу сохадаги тадқиқотлар аррали цилиндрининг тебраниш амплитудаси ва хусусий тебраниш частотасини хисоблашга хизмат қилади.
4. Жин хомашё валиги массасини ҳисобга олиб аррали цилиндрвалини эгилишини хисоблаш методикаси ишлаб чиқилди. Бу соҳадаги тадқиқотлар аррали цилиндр валига тушадиган юкламаларни хисоблаш учун хизмат қилади.
5. Бикрлиги чизикли бўлмаган кайишқок таянчли колосникни тебраниш даври ва частотасини ўзгариш қонуниятлари ишлаб чиқилди. Бу сохадаги тадкикотлар колосникларнинг харакатларини аниклашда хизмат қилади.
6. Аррали жин хомашё камерасида юкори намликдаги пахта хомашёсини қуритишнинг ўзига хос томонларини инобатга олган холда хажмий иссиклик узатиш коэффициентини аниқлаш методикаси ишлаб чиқилди.Бу сохадаги тадкикотлар жинларда содир бўладиган иссиқлик алмашинув жараёнларини хисоблаш учун хизмат қилади.
7. Жин ишчи камераси қиздирилган деворлари билан пахта орасидаги ишқаланишни жараёнини ўрганиш учун махсус ускуна ишлаб чиқилди. Бу сохадаги тадкикотлар жин ишчи камерасидаги ишқаланиш коэффициентларини аниқлаш учун хизмат килади.
8. Аррали жинлар янги конструкциядаги ишчи камераси парметрлари ишлаб чиқилди. Бу соҳадаги тадкикотлар аррали жинлар ишчи камерасидаги чигит билан бўладиган ишқаланишни оптималлаштириш учун хизмат қилади.
Амударё дельтасида сув ресурсларини самарали бошқариш усулларини такомиллаштириш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Жаҳонда сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш ва уларни самарали бошкариш усулларини такомиллаштириш муҳим масалалардан бири ҳисобланади. Шу жиҳатдан сув ресурсларидан окилона фойдаланиш, уларни туғри тақсимлаш ва узлуксиз етказиб бериш усулларини такомиллаштириш алоҳида аҳамият касб этмоқда. Бу борада кўпгина хорижий мамлакатларда, жумладан Исроил, Россия, АҚШ, Хитой ва бошқа давлатларда сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш ва уларни самарали бошкариш, туғри тақсимлаш ва сув объектларининг, жумладан гидротехник иншоотларнинг самарали ва хавфсиз ишлашини таъминлашга алоҳида эътибор каратилган.
Жаҳонда кўл ва сув омборларнинг сув ресурсларидан окилона фойдаланиш ва уларни самарали бошкариш усулларини такомиллаштиришга йўналтирилган илмий-тадқикот ишлари олиб борилмокда. Бу борада, жумладан сув ресурсларини бошкариш ва таксимлаш усулларини, сув хавзалари ва сув омборларнинг узлуксиз ва хавфсиз ишлаш усулларини такомиллаштиришга каратилган илмий тадқиқотларни амалга ошириш муҳим вазифалардан бири ҳисобланади.
Ҳозирги кунда республикамизда турли ҳил тежамкор технологияларни қўллаш йўли билан сув ресурсларидан самарали фойдаланиш, сув хўжалиги объектларининг хавфсизлиги ва ишончлилигини таъминлашга алоҳида эътибор каратилмокда. Ушбу йўналишда, жумладан сув хўжалиги объектларининг хавфсизлигини таъминлаш мақсадида сув ресурсларидан оқилана фойдаланиш ва уларни самарали бошкариш усулларини такомиллаштиришни амалга ошириш зарур ҳисобланади. 2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида «....ерларнинг мелиоратив ҳолатини янада яхшилаш, мелиорация ва ирригация объектлари тармокларини ривожлантириш»1 таъкидлаб ўтилган. Мазкур вазифани амалга ошириш, жумладан сув хўжалиги объектларининг хавфсиз ва ишончли ишлаш усулларини такомиллаштиришга йўналтирилган илмий тадқиқот ишларни олиб бориш муҳим аҳамият касб этмокда.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон 2017-2021 йилларда «Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида» ги Фармони, 2013 йил 19 апрелдаги ПҚ-1958-сон «2013-2017 йиллар даврида ерларнинг мелиоратив холатини янада яхшилаш ва сув ресурсларидан окилона фойдаланиш буйича чора тадбирлар» туғрисидаги Қарори, Вазирлар Махкамасининг 2003 йил 320-сон «Сув хўжалигини бошқаришни ташкил қилишни такомиллаштириш» ва 2013 йил 19 мартдаги 82-сон «Узбекистан Республикасида сувни ишлатиш ва истъемол килиш тартиби низомини тасдиқлаш туғрисида» ги Қарорлари ҳамда мазкур фаолиятига тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий хўжжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти маълум даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади Амударё дельтасидаги сув ресурсларидан окилана фойдаланиш ва самарали бошкариш усулларини такомиллаштиришдан иборатдир.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
Тахиатош гидроузели орқали Амударё дельтасига сув чиқариш режимини аниқлаш усуллари Амударёнинг сув билан таъминланиш даражаси асосида ишлаб чиқилган;
Амударё дельтасида сув ресурсларини самарали бошкариш усуллари ва дельта комплексининг гидравлик кўрсаткичлари асосида сув ресурсларини бошкариш гидрологик модели такомиллаштирилган;
Амударё дельтасидаги сув ҳавзаларининг аҳоли ва халқ хўжалиги учун муҳимлиги асосида уларга сув етказиб бериш тартиби ишлаб чикилган;
Амударё дельтасида сув ҳавзаларидан фойдаланиш устуворлиги мавжуд сув ресурсларнинг хажми ва сифати асосида ишлаб чикилган.
Хулосалар
“Амударё дельтасида сув ресурсларини самарали бошкариш усулларини такомиллаштириш” мавзусидаги фалсафа доктори (PhD) диссертацияси бўйича олиб борилган тадкикотлар асосида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Амударё дельта комплексининг гидравлик кўрсаткичлари асосида такомиллаштирилган сув ресурсларини самарали бошкариш усуллари ва сув ресурсларини бошкариш гидрологик модели натижалари асосида:
- биринчи босқичда юқорида кўрсатилган учта сув хавзалари дамбаларининг бугунги кунги ахволи, каналлар ва гидротехник иншоатларнинг сув ўтказувчанлик кобилияти ҳисобга олган холда, улар фақат 619,0 млн. м3 га тенг сув хажмини ўз ичига сигдириш имконига эгалиги, Саманбой гидропости орқали ўтган ортиқча дарё суви эса денгизнинг куриб кетган тагига ташланмокдагилиги аникланди;
- иккинчи боскичда ушбу сув хавзалари дамбаларида ва Главмясо и Маринкинузяк каналларида курилиш ва реконструкция килиш ишлари тугагандан кейин, яъни лойихавий кўрсаткичларга етказилганда, сув хавзаларининг ўз ичига сувни сигдира олиш кобилиятини 1169,5 млн. м3 га ошириш мумкинлиги аникланди. Натижада дельтадаги сув хавзаларда ўз ичига 550,0 млн. м3 га тенг кушимча сув хажмини саклаб колиш имконини беради;
2. Сув ресурсларини бошқариш гидрологик модель натижаларига кўра, серсув йиллари (201 Ой.) Междуречие сув омборига Саманбой гидропости орқали келиб тушадиган 16817 млн. м3 хажмга тенг умумий сув хажмидан (бугланиш, ёгин-сочин микдори, шимилиш ва узанда сув йўкотилиши кўрсаткичларни ҳисобга олган холда) фойдали сув хажми қиймати 619,0 млн. м3 ни, ортиқча кайтмас сув хажми киймати 12102,2 млн. м3 ни (Междуречие сув омборининг шимолий дамбасини очиш ва сувни денгизнинг қуриб кетган тагига окизиш) ташкил қилганлиги аниқланди. Натижада сув ҳавзаларидаги сув хажми кийматини кўпайтиришга имкон беради.
3. Ҳисоб-китобларга кўра, белгилаб олинган тадбирлар амалга оширилгандан кейин (дамба ва каналлар реконструкцияси) сув хавзаларнинг (Междуречие, Рибачье и Муйноқ) ўз ичига максимал сигдириш хажми 879,3 млн. м3 га ташкил килганлиги аниқланди. Натижада минтақадаги яшовчи аҳоли узлуксиз равишда ичимлик ва хўжалик учун зарур чучук сув билан таъминланишига имкон яратилади.
4. Дельтанинг Чап ва Ўнг қирғоқ зоналардаги коллектор сувлари (минераллашуви литрга 6 граммгача бўлган КК-3, КС-1 и ККС коллекторлари) билан озикланувчи сув хавзалари сувларнинг минерализацияси йил сайин ошиб бориши, сув сифати ёмонлашиши ва унумдорлиги эса пасайиб бориши кўп йиллик маълумотлар асосида тахдили килинди ва бу сув ҳавзалардаги кўрсаткичларни тиклаш мақсадида даврий равишда, асосан новегетация даврида дарё ва каналлардан чучук сув билан таъминлаш лозимлиги аникланди. Натижада уларнинг келгусида бундан буен самарали ўзлаштирилишига имкон яратди.
5. Тадкиқотчи томонидан сув ресурслари бошқарув тизимини ва эксплуатациясини такомиллаштириш ва дельтанинг табиий ва ижтимоий-иктисодий имкониятларини тиклаш функцияларини ўз ичига олувчи янги ташкилот тузиш таклиф килинган. Ҳозирги кунда дельтада фаолият олиб борётган хар бир соха бевосита ўз ишлари билан шугулланади ва улар хар ҳил вазирлик ва муассасаларга буйсинади. Шундай қилиб, табиий-хўжалик комплексни бошқарувчи ягона тизим мавжуд эмас ва улар орасида боғликлик йўқ, ва бу охир-окибатта табиий ресурслардан номувофик фойдаланилишига ва камайишига олиб келмокда. Натижада мазкур ташкилот дельтадаги табиий-хўжалик комплексни бошқарувчи ягона тизим сифатида сув ресурсларини самарали бошқариш имконини очиб беради.
6. Амударё дарёси дельтасини бундан буён ўзлаштиришнинг устуворлиги асосида районлаштирилди, ҳар сув ҳавзасининг мухимлигини асосида уларга сув бериш навбати ишлаб чиқилди, шунингдек сув хавзаларнинг бугунги ва келгусидаги самарадорлиги баҳоланиб, улар асосида унта зонага тақсимланди:
- дельтанинг Амударё буйи зонаси (Междуречие, Рибачие и Муйноқ сув ҳавзалари) сув бундан буён ўзлаштиришга устувор зонаси сифатида бахоланди.
- дельтанинг Ўнг қирғоқ зонаси (Жилтирбас, Каратен сув ҳавзалари) чучук дарё суви берилмаса истикболсиз зона деб ҳисобланади.
коллектор сувлари билан озикланувчи деотанинг Чап қирғоқ зонаси хам (Судочье, Агушпа, Каратерен кўллар тизими), чучук дарё суви берилмаса истикболсиз зоналар ҳисобланади.
7. Хулоса қилиб айтганда, Амударё буйи зонасида (Междуречие, Рибачие и Муйноқ сув хавзалари) сув ҳавзаларда келажакда яхши холатни сақлаб қолиш имкониятга эга, колган коллектор сувларидан озикланувчи сув ҳавзаларида йил сайин сувнинг сифати ёмонлашмокда ва улар яқин 15-20 йилларда дарё суви билан таъминланмаса ўзининг халк-хўжалик аҳамиятини йўқотиши мумкин. Шуларни ҳисобга олиб, кўриб чиқилаётган сув бериш навбати, шунингдек Амударё дельта комплексининг гидравлик кўрсаткичлари асосида такомиллаштирилган сув ресурсларини бошқариш усуллари ушбу сув ҳавзаларнинг керакли хажм ва сифат даражасидаги сув билан узлуксиз таъминланишига имкон яратади.
Айрим тўйинган ва ацетилен спиртларини виниллаш жараёни технологиясини такомиллаштириш
Таянч (энг мухим) сўзлар: ацетилен спиртлари, спиртларни виниллаш, спиртларнинг винил хосилалари синтези, технологии жараён, юқори асосли система, гомоген катализ, кинетика, квант-кимёвий хисоблаш, жараённи моделлаш, реакция механизми, биологик фаоллик.
Тадқиқот объектлари: ацетилен, ацетальдегид, КОН, ДМСО, бутин-З-ол-2, гексин-З-диол-2,5 ва уларнинг винил эфирлари хамда уларни синтезлашни лаборатория ва пилот курилмалари.
Ишнинг мақсади: маҳаллий хом ашёлар асосида ацетилен спиртлари синтези. Айрим тўйинган спиртлар ва синтез килинган ацетилен спиртларини виниллаш реакцияларини ўрганиш. Бутин-З-ол-2, гексин-З-диол-2,5 ва уларнинг винил эфирлари олишнинг такомиллаштирилган технологиясини яратиш. Олиб бориладиган жараёнларни муқобил шароитини аниқлаш.
Тадқиқот усуллари: газ-суюклик хроматографияси, квант-кимёвий РМЗ усули, ПМР- и ИҚ- спектроскопия, элемент тахлил.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: бутин-З-ол-2 ва гексин-3-диол-2,5ларни ацетилен билан КОН-ДМСО иштирокида атмосфера босимида виниллаш жараёни ишлаб чиқилди. Бутин-З-ол-2, гексин-З-диол-2,5 ва уларнинг винил эфирлари олишнинг технологияси такомиллаштирилди. Бир қатор янги бирикмалар синтез килинган технологик жараёни ва схемалари берилди. Танланган ацетилен спиртлари ва диолларини квант-кимёвий ва молекуляр динамик параметрлари хисобланди, виниллаш реакциялари математик моделлари яратилди.
Амалий ахамияти: тўйинган ва ацетилен спиртларининг винил бирикмалари гомоген-каталитик усулда атмосфера босимида ацетилен билан виниллаш жараёни натижасида синтез килинди. Бутин-З-ол-2, гексин-З-диол-2,5 ва уларнинг винил эфирларини синтез қилиш жараёни технологик регламентлари ишлаб чиқилди.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: “Навоиазот” ОАЖда бутин-З-ол-2, гексин-З-диол-2,5 ва уларнинг винил эфирларини синтезлашга қурилмалар тайёрланди ва синов партиялари олинди ҳамда уларга керакли технологии регламент ишлаб чиқилди. Синтез килинган айрим бирикмаларни дефолиант сифатида ва ўсимликларни ўсишини бошқарувчи препаратлар тайёрлашда қўлланиши мумкинлиги таклиф этилди. Ацетилен спиртларини синтези ва уларни виниллаш усули “Органик синтез технологияси” курсини ўқитишда қўлланилган.
Қўлланиш (фойдаланиш) сохаси: кимё саноати, кишлок хўжалиги, Олий ва ўрта махсус таълими олий ўкув юртлари ўкув жараёни.
Айрим йирик масштабли системалар турғунлигининг тахлили
Тадкикот объектлари: бажарилган иш назарий характерга эга. Бу ерда чизикли ва чизиксиз йирик масштабли системалар, изодром регулятор ва самалётнинг илгариланма харакатларининг математик моделлари кўриб чиқилади.
Ишнннг мақсади: чизикли ва чизиксиз йирик масштабли системалар мувозанат холати тургунлиги (асимптотик тургунлиги) ва тургунмаслиги критерийлари ишлаб чиқилида.
Тадқиқот усуллари: Ляпуновнинг тўғри усули, Ляпуновнинг матрица функция усули ва назарий механиканинг бирканча усуллари, харакат тургунлиги назарияси.
Олинган натнжалар ва уларнинг янгилнги: диссертация натижаларидан олинган илмий янгилик куйидагича: янги тушунча, умумлашган транспонирланган матрицалар ва уларнинг хоссалари киритилди; чизикли йирикмасштабли системалар структурасининг тахлили берилди; чизикли йирикмасштабли системалар мувозанат холати тургунлигининг етарли шартлари хосил килинди; чизиксиз йирикмасштабли системалар тургунлигининг етарли шартлари ўрнатилди; чизиқсиз тўғриланувчи системалар тургунлигининг етарли шартлари олинди; изодром регуляторининг ва самалётнинг илгариланма харакатлари тургунлигининг янги етарли шартлари топилди.
Ишнннг амалин ахамияти: олинган натнжаларни амалий қўлланилиши, изодром регулятор ва самалётнинг илгариланма харакатининг асимптотик турғунлигини ўрганиш йўли билан, шунингдек, катор сопли мисолларни мухокама қилиш йўли билан исботланади.
Тадбиқ этиш даражаси ва иктисодин самарадорлиги: Усуллар ва олинган натижалар кенг доирадаги механик системалар тургунлиги масаласини ечиш учун қўлланилиши мумкин. Иш назарий ахамиятга эга бўлиб, йирик масштабли системалар оркали ифодаланувчи механик системалар турғунлигини чукур ўрганиш имкониятини беради.
Қулланилиш сохаси:диссертациянинг асосий натижалари назарий характерга эга. Уларни хар-хил механик системалар тургунлигини текшириш учун қўллаш мумкин. Бу изодром регулятор ва самалётнинг илгариланма харакатининг асимптотик тургунлигини ўрганиш йўли билан, шунингдек, катор сонли мисолларни мухокама қилиш йўли билан исботланади.
Автомобиль транспортини ишлатиш” ихтисослиги бўйича “Қамчиқ” довони орқали нефт махсулотарини ташишда транспорт воситаарининг ишончлиигини ошириш
Тадкикот объектлари: “Қамчиқ” довопи оркали нефт махсулотларини ташийдиган транспорт воситалари-тадкикот объекта, уларнинг ишончлиигипи ошириш эса предмета хисоблапади.
Ишнинг максадн: “Қамчиқ” довопи оркали пефт махсулотарипи ташишда транспорт воситаларипипг копструкциясипи такомиллаштириш ва эксплуатацией ишончлиигипи ошириш хисобига автомобиллар техник эксплуатация™ самарадорлигига эришиш.
Тадкикот методларн: харакат таркибининг эксплуатацией хусусиятларипи тадкик килиш ва ишончлилик курсаткичлари хусусиятларипи пазарий ва экспримептал тадкикотларига асослапгап.
Эксперимептлар тадкикотлар автомобилларни назорат остида эксплуатация килиш услуби билан реал шароитларда ўтказилди ва натижаларга ишлов беришда математик статистикадан фойдаланилди.
Олннган натижалар ва уларнинг янгилигн: Бажарилган тадкикотлар асосида ишончлиликни ошириш ва конструкцияпи такомиллаштириш хисобига автомобиллар техник эксплуатация™ самарадорлигини ошириш бўйича илмий - амалий масалалари уз ечимини топди.
Амалий ахамиятн:
Ford Cargo-1827, МАЗ-642208-020 ва ISUZU-EXZ51K
автошатакчиларпипг эксплуатацией хусусиятлари ва уларнинг кийматларипи аниклаш бўйича пазарий ва эксперимептал тадкикотларга асосланган “Қамчиқ” доводи оркали нефт махсулотарипи ташиш учун конструкциянинг мослашувини ва харакат таркибиии танлаш услуби ишлаб чикилган;
- Ford Cargo - 1827 ва МАЗ-642208-020 автошатакчиларпипг ишончлилик хусусиятлари кўрсаткичлари аникланди ва ишончлилик харитаси ишлаб чикилди;
- тог шароитида эксплуатация килишда ҳаракат таркиби конструкцияси такомиллаштирилди;
- автомобилга техник химат кўрсатиш ва таъмирлаш технологик жараёнлари такомиллаштирилди.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: харакат таркиби кострукциясини такомиллаштириш бўйича таклифларни “СамАвто” ва “МАЗ” ишлаб чикариш заводлари кабул килди. Автомобилга техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш техиологик жараёплари такомиллаштириш бўйича ишланмалар Фарғоиа НҚИЗ “Автопефттранс” АТЖ фаолиятига тадбик этилди.
Ишланмаларнинг йиллик самарадорлиги 54,66 млп. сўмни ташкил этди.
Шунингдек тадкикот патижалари магистрлар тайёрлаш ўкув жараёнинииг 5А521205 “Автомобиллар ва автомобиль хўжалиги” мутахасисликлари учуп автотранспорт сохаси корхоналари ишлаб чикариш техника базаси фанини ўрганишда ва “Автонефттранс”АТЖ мухандис техник ходимларини малакасини ошириш курсларида фойдаланилмоқда.
Қўлланиш (фойдаланиш) сохаси: Автомобил транспорта.
Автомобиль йўлларига эътибор
Ушбу мақолада мамлакатимизда автомобиль йўлларига кўйиладиган стандарт ва норматив-ҳуқуқий талаблар ҳамда ривожланган давлатлардаги автомобиль йўлларига кўйиладиган талаблар хақида маълумотлар ёритилган.
Автомобилларнинг ишлаш шароитини ҳисобга олган ҳолда техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш меъёрларини бошқариш
Тадқиқот объектлари: муайян ишлаш шароитида эксплуатация қилинаётган автомобиллар бўйича ТХК даврийлиги ҳамда ТХК ваТ иш ҳажми.
Пиши in мақсади: ТХК ва Т меъёрларини ишлаш шароитини ҳисобга олиб мослаштириш, профилактик ишлар ўтказишни режалаштиришни такомиллаштириш ҳисобига автомобиллар техник эксплуатацияси самарадорлигини ошириш.
Тадқиқот усули: назарий тадкикотлар автомобилларга ТХК ва Т тизимини ташкил этилиш конуниятларига, тизимли таҳлил услубига асосланган, экспериментлар эксплуатацияда назорат қилиш ва натижаларга математик ишлов бериш усулларида олиб борилди.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: мослашув даврини ҳисобга олиб, АТКнинг ТХК ва Т бўйича ишлаб чиқариш дастурини технологик хисоблаш услубияти, АТК ТИКнинг солиштирма кийматларини ҳисоблаш бўйича математик модел, автомобилларни мослашув даври ва эксплуатация бошидан бери юрган йўлларини ҳисобга олиб, ТХК даврийлигини ўрнатиш услуби, МАЗ-642208 ва Ford Cargo-1827 автопоездлари учун 1-ТХК, 2-ТХК ва мавсумий хизмат кўрсатиш тартиботлари ишлаб чикилди.
Амалий ахамият: АТКнинг ТХК ва Т бўйича ишлаб чиқариш дастурининг технологик ҳисоби услуби такомиллаштирилди. Автомобилларни мослашув даври ва эксплуатация бошидан бери юрган йўлларини ҳисобга олиб, ТХК ни ўтказишни режалаштириш услуби, ишлаш шароитини ҳисобга олган холда МАЗ-642208 ва Ford Cargo-1827 автопоездларига ТХК бўйича корхона стандарта ишлаб чикилди.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: ТХК тартиботи “Автонефттранс” АТКда татбик этилди, йиллик иқтисодий самара 23,6 млн. сўмни ташкил этди. АТКни қайта куришнинг такомиллаштирилган услуби ОТМК АТБ 3- автокорхонаси ва “Узнефтмаҳсулот” АК Уйчи нефтебазаси УК ни кайта куришда қўлланилди ва бакалавр хамда магистрларни ўкув жараёнига татбик этилди.
Қўлланиш (фойдаланиш) сохаси: Автомобил транспорти.
Авария-тиклаш автомотрисаларнинг динамик тавсифларини оптималлаштириш ва энергия самарадорлигини ошириш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахонда индустриал ривожланиш жараёни капитал таъмирлаш жараёнида фойдали ишлатилиш муддатини узайтириш билан айрим конструктив узелларни модернизациялаш йўли орқали эксплуатациядаги мавжуд темир йўл техникаси ишлаш ишончлилигини ошириш масалалари долзарб ахамият касб этмокда. Бугунги кунга келиб темир йўл инфратузилмасининг ўзи, хам унинг харакатланувчи таркибининг табиий эскириш жараёни давом этиб, унинг тўзиш даражаси аксарият холларда 742 - 80%’ дан хам ортиб кетади. Швейцария, Германия, Австрия каби жахоннинг тараккий этган мамлакатларида ҳаракатланувчи таркиб механик конструкцияларини модернизациялаш ва лойиҳалаштиришга алоҳида эътибор каратилиб, бу натижада энергия ва ресурсларнинг тежалиши, улардан фойдаланиш муддати узайтирилишига кўмаклашади.
Мустақиллик йилларида иқтисодиётнинг муҳим тармоғи бўлган темир йўл транспортами сифат жиҳатдан ривожлантириш ва замонавий талаблар асосида соҳанинг техник-технологик даражасини юксалтиришга алоҳида эътибор каратилди. Ўтган давр мобайнида амалга оширилган мақсадли чора-тадбирлар натижасида муайян ютуқларга эришилиб, жумладан юк ва йўловчиларни ташиш учун янги самарали локомотивлардан фойдаланиш йўлга қўйилди, дизел ёқилғиси ва электр энергия сарфини камайтириш, барча тур ва модификацияли темир йўл харакатланувчи таркибининг хизмат муддатларини узайтириш, таъмирлашларнинг режадан ташқари турлари сонини озайтиришга эришилди. Бугунги кунда мамлакатимиз темир йўл сохаси олдида 2017-2021 йилларда Узбекистан Республикасини ривожлан-тиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегиясида белгиаланган муҳим вазифалар, жумладан “ишлаб чиқаришни модернизация килиш, техник ва технологик жихатдан янгилаш, ишлаб чиқариш, транспорт-коммуникация ва ижтимоий инфратузилма лойиҳаларини амалга оширишга каратилган фаол инвестиция сиёсатини олиб бориш, ....иқтисодиётда энергия ва ресурслар сарфини камайтириш, ишлаб чикаришга энергия тежайдиган технология-ларни кенг жорий этиш, ... иқтисодиёт тармоқларида меҳнат унумдорлигини ошириш”дан келиб чикқан ҳолда муҳим вазифалар турибди. Бу борада соҳада авария-тиклаш автомотрисаларнинг динамик тавсифларини оптималлашти-риш ва энергия самарадорлигини ошириш алоҳида аҳмият касб этади.
Жахонда ишлаб чиқарилаётган темир йўл транспорт воситалари харакатланувчи таркибнинг мустахкамлиги ва ишончлигини ошириш юзасидан мксадли илмий-тадкиқот ишларини амалга оширишга алохида эътибор қаратилмокда. Бу борада мавжуд темир йўл харакатланувчи таркибини модернизациялаш, янгилаш ва хизмат муддатини узайтириш юзасидан янги вазифаларни амалга оширишда махсус харакатланувчи таркиб учун рационал динамик тавсифларни танлашни оптималлаштиришнинг мустаҳкамлик ва ишончлиликни мезонлари ҳисобга олган холда самарали техник ечимларни асослаш, темир йўл транспорт воситасининг гидравлик тебраниш сўндиргичнинг самарали конструкцияси ҳамда дифференциал тенгламалар ва алгоритмлар тизимларини эквивалент ўзгартиришнинг янги услубиётини ишлаб чикиш йўналишида амалга оширилаётган илмий изланишлар ахамиятли хисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг «2009-2013 йилларда Темир йўл соҳасини ривожлантириш ва модернизация килишнинг комплекс дастури тўғрисида» 2009 йил 18 мартдаги ПҚ-1074-сон карори, 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон “Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида”ги фармонлари, 2010 йил 21 декабрдаги ПҚ-1446-сон “2011-2017 йилларда инфратузилмани, транспорт ва коммуникациялар курилишини жадал тарақкий эттириш тўғрисида”ги Қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларин амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муаян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади АДМ-1 автомотрисаларни капитал таъмирлашда динамик тавсифларни яхшилаш ва мустаҳкамлик ва ишончлиликни ва энергия самарадорлигини ошириш мақсадида модернизациялаш усулини ишлаб чиқаришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмин янгилиги куйидагилардан иборат:
АДМ (АДМ-1) типидаги автомотрисалари вертикал ва горизонтал тебранишларини тасвирлайдиган математик модел учуй дифференциал тенгламалар ва алгоритмлар тизимларини эквивалент ўзгартиришнинг янги услубиёти ишлаб чиқилди;
АДМ (АДМ-1) типидаги авария-тиклаш автомотрисалари рамасининг юк тушадиган каркаси динамик мустаҳкамлигининг, гармоник юкламалар амал килганидаги, унинг даврий уланишлари нотекис йўл бўйлаб ҳаракатланганида уч қисмлари қайишқоқ сикилган ҳолдаги аналитик-рақамли ҳисоблаш услуби ишлаб чиқилган;
махсус харакатланувчи таркиб учун рационал динамик тавсифларни танлашни оптималлаштиришнинг мустахкамлик, энергиятежамкорлик ва ишончлиликни мезонлари ҳисобга олган ҳолда асосланган минимал даражадаги амплитуда, тезлашишлар, экспонента кўрсаткичи модулли киймати, ҳаракатланиш критик тезлигининг максимал даражаси, шунингдек минимал даражадаги ўртача квадратик хатолик;
темир йўл транспорт воситасининг тебранишларини сўндариш учун гидравлик тебраниш сўндиргичнинг самарали конструкциям ишлаб чиқилган.
Хулоса
«Авария-тиклаш автомотрисалари динамик тавсифларини оптималлаштириш ва энергия самарадорлигини ошириш» техник фанлар фалсафа доктори (PhD) диссертацияси мавзуси бўйича ўтказилган тадқиқот натижалари асосида куйидаги хулоса такдим этилган:
1. Амалга оширилган илмий-техник ва патент адабиётларининг ўтказилган обзори асосида куйидагилар: электрлаштириш ва электр таъминот хўжалигида ишларни механизациялашнинг асосий воситаси автомотрисалар, дрезиналар ва таъмирлаш билан боглик ишчи-хизматчиларни контакт тармоғи таянчларига ўрнатилган контакт тармоги ва хаво линиялари курилмаларини монтаж килиш, уларга техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлашда, шунингдек контакт тармоги ва хаво линияларида авария-тиклаш ишларини бажаришдаги асосий технологик операциялар ишлари зонасига етказиш, кўтариш ва механизациялаш учун мўлжалланган махсус машиналар эканлиги аниқланган.
2. Тахдил асосида кузовлар, уларнинг юк тушадиган рамалари, рессорали осмалар ва юриш кисмининг буралиш ва айланиш тебранишлари мавжудлиги конструкциялар толиқишга мустахкамлиги ва ишончлилиги кўрсаткичларининг кескин пасайиб кетишига олиб келади. Шунга боғлик равишда махсус ўзиюрар харакатланувчи таркибни модернизациялашда уларнинг «Ўзбекистон темир йўллари» АЖ бўлинмаларида кейинги 8-12 йил давомида ишончли эксплуатация этилишини таъминлаш максадида кучайтирилаётган механик узеллар ва деталларнинг етарлича каттиклиги (мустахкамлиги) таъминланиши шарт.
3. АДМ-1 автомотрисаси рамасига квазистатик юкламалар таъсир килгандаги унинг мустаҳкамлик ҳисоби услуби ишлаб чикилган; авария-тиклаш автомотрисаси рамасининг юк тушадиган каркаси динамик мустаҳкамлигининг учлари кайишқоқ махкамланган (кисилган) холда, унинг балкали типдаги схема бўйича тебраниши фарази билан даврий уланиш нотекислигига эга бўлган йўлдан харакатланишидаги унга гармоник юклама таъсир килганидаги аналитик-рақамли ҳисоби услуби ишлаб чиқилган.
4. MathCadl4 муҳити учун АДМ-1 автомотрисаси рамасининг зўрикқан-деформацияланган ҳолатини моделлаштириш мақсадида ҳисоб-китоб алгоритми ва дастур ишлаб чикилган; автомотриса рамаси юк тушадиган каркаси зўриқкан-деформацияланган ҳолати бўйича ракамли тадқиқот натижалари келтирилган; АДМ-1 автомотрисасининг кучайтирувчи қўйилмали рамасининг динамик мустахкамлиги, ишончлилиги ва прогноз килинган ишлаш ресурсни бахолаш учун рационал мезонларни танлаш асослаб берилган. Ҳисоб-китоблар АДМ (АДМ-1) автомотрисаси рамасини модернизациялаш учун унинг эксплуатация муддатини узайтириш ва динамик жихатларини яхшилаш максадида бажарилган.
5. Аникланишича, авария-тиклаш автомотрисасининг рама конструкциясига кучайтирувчи қўйилмаларни киритиш рамадаги букувчи зўриқишларни ҳаракатланиш тезлигига боғлиқ равишда 10-12% га камайтирар экан (ҳаракат тезлиги 90 км/с бўлганида мос равишда 31 МПа дан 28 МПа га кадар - 11,07 %).
6. Илмий иш натижаларининг асосланганлиги, уларнинг илмий янгилиги, амалий ва иктисодий аҳамияти уларнинг “Ўзбекистон темир йўллари” АЖ Темир йўл техникаси, машина ва механизмлари Бошкармасида, шунингдек Тошкент темир йўл муҳандисллари института ўкув жараёнига татбиқ этилганлиги билан тасдикланади.
7. Ишлаб чикилган «Капитал таъмирлаш чогида дизелли-монтаж АДМ (АДМ-1) автомотрисаси бош рамаси деталларини кучайтириш бўйича йўриқнома» бўйича «ЎТЙ» АЖ «0’ztemiryo’lmashta’mir» AK шароитларида АДМ (АДМ-1) таили автомотрисаларнинг уларнинг фойдали ишлатилиш муддатини 12 йилга узайтириш билан капитал-тиклаш таъмири бажарилиб, бу 16,2022415 АҚШ доллари микдорида иктисодий самарадорликка зга бўлиш имконини беради.
Use of interactive sustainable methods in improving the quality of technical sciences education
The article recommends the methods of using pedagogical technologies to improve the quality of education in the teaching of technical sciences. It is shown that these methods are implemented through the joint activity of pedagogues and students.
Uchuvchisiz qurilmalar tavsiflanishi va ularning qo‘llanilish sohalari
Transport tizimlari uchun axborot texnologiyalarining xususiyatlarI
Aloqa vositalaridan foydalanishga asoslangan zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanish tufayli "axborot tizimi" atamasi keng qo'llaniladi. Ushbu tezisda transport tizimlari uchun axborot texnologiyalarining xususiyatlari ko’rib chiqilgan va tavsiyalar berib o’tilgan.
Transformatsiyalashuv sharoitida xizmat ko’rsatish korxonalari faoliyatining samaradorligini baholash
Tibbiy tasvirlarni tahlil qilishda su’niy intellektning qo’llanishi
The role of artificial intelligence in enhancing the performance of shell and tube heat exchangers in the chemical industry
Shell and tube heat exchangers are fundamental components in the chemical industry, responsible for efficient heat transfer processes critical for various manufacturing operations. As the chemical industry continues to evolve and strive for increased efficiency and sustainability, the integration of artificial intelligence (AI) technologies has emerged as a promising avenue to optimize the operation and performance of these heat exchangers. This paper explores the current state of shell and tube heat exchangers in the chemical industry and investigates the pivotal role that AI plays in improving their efficiency, reliability, and overall effectiveness. We delve into the applications of AI in the design, monitoring, and control of heat exchangers, highlighting key benefits and challenges associated with its implementation.
The history of irrigation in central Ferghana(1950-1970)
and historical literatures as well
Tasvirni segmentlash algoritmlari
Tasvirlardagi obyektlar sifatini oshirish algoritmlari
Tasvir shovqinlari tahlili
Hozirgi vaqtda turli xil tasvirga olish qurilmalaridan olingan raqamli tasvirlar soni keskin oshib bormoqda. Ayrim hollarda ushbu tasvirlar tasvirga olish, qayta ishlash, siqish, saqlash, uzatish va ko’paytirish jarayonida turli shovqinlardan ta’sirlanib, sifatsiz holatga kelishi mumkin. Shovqin tasvirdagi ma’lumotlarning sifatini buzadigan tasodifiy o’zgarishlarni ifodalaydi va tasvirdan muhim ma’lumotlarni olishga to’sqinlik qiladi. Bu o’z navbatida, tasvirda uchraydigan asosiy shovqin turlarini o’rganish tasvirlash sohasida dolzarb ekanligini ko’rsatadi. Mazkur tadqiqot ishi Gauss, tuz va qalampir, uniform, Puasson, spekl, rayleigh va risian kabi shovqin turlarini o’rganishga bag’ishlangan.
Tasvir kontrastini etalonsiz baholash
Axborotni qabul qilish va uzatishda tasvirlarning ahamiyati, ayniqsa tibbiyot va qishloq xo’jaligi kabi sohalarda tengsizdir. Ayrim hollarda, turli omillar sabab olingan tasvirlar sifat talablariga javob bermasligi mumkin. Kontrast, tiniqlik, yorqinlik va shovqin tasvir sifatiga ta’sir qiluvchi muhim parametrlar hisoblanadi. Mazkur tadqiqot ishida tasvirlashda muhim ahamiyatga ega bo’lgan kontrast muhokama qilingan. Ya’ni, tasvir kontrastini etalonsiz baholovchi mezonlar o’rganilgan.
Tarelkali skrubberlarda qo‘llaniladigan tarelkalarning zamonaviy turlari.
Maqolada sanoat ikkilamchi tashlama gazlarini yuvib tozalovchi qurilmalar ishchi organlarini nazariy tadqiqot etish ishlari keltirilgan. Ishchi suyuqlikni purkovchi mehanizmni jarayonga qo‘llash bo‘yicha tavsiyalar yoritilgan.
Talabalarning asosiy dasturlash madaniyatini shakllantirish: baholash va monitoring usullari
Significance of tpack and teacher’s role in preventing issues in using technology
This article deals with conveying the peculiarities of implementing technologies in the classroom. On the top of that teacher’s role in avoiding challenges on utilizing gadgets in teaching process. Forming TPACK and teacher’s accomplishments in the only condition and enhancing the quality of lessons.
Sanoat changli gazlarni tozalovchi apparatni samaradorligini aniqlash
Maqolada changli gazlarni ho‘l usulda tozalovchi apparatni sanoatda qo‘llash va uning tozalash samaradorligini aniqlash rejimlari tavsiya etilgan.