Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
3-To’plam 1-son Mart , 2025
178
MAKTABGACHA TA’LIM YOSHIDAGI BOLALARNING O’ZIGA
XOS XUSUSIYATLARI
Azimjonova Mohichexra,
Mo’minova Zarnigor,
To’xtasheva Sevinch.
Andijon davlat pedagogika instituti
Maktabgacha ta’lim yo’nalishi 2-bosqich talabalari
Annotatsiya: Ushbu maqolada Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarning
rivojlanish yoshi va o’ziga xos xususiyatlarinig ahamiyati yoritilgan. Hamda
maqolada Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarning rivojlanish yoshi va o’ziga
xos xususiyatlar haqida muhum tavsiyalar berilgan.
Tayanch so’zlar: Maktabgacha ta’lim yoshi, tarbiyalanuvchi, tarbiyalash,
yoshga bog’liq xususiyatlari, yosh davrlari, psixologik xususiyatlari.
Аннотация: В данной статье подчеркивается значение возраста
развития и особенностей детей дошкольного возраста. Также в статье
даны важные рекомендации по возрасту развития и особенностям детей
дошкольного возраста.
Ключевые слова: Дошкольный возраст, воспитанник, воспитание,
возрастные
особенности,
возрастные
периоды,
психологические
особенности.
Abstract: This article highlights the importance of the developmental age
and specific characteristics of preschool children. The article also provides
important recommendations on the developmental age and specific
characteristics of preschool children.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
3-To’plam 1-son Mart , 2025
179
Keywords: Preschool age, child, upbringing, age-related characteristics,
age periods, psychological characteristics.
Kirish. Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarning muayyan bir yosh davriga
xos bo’lgan anatomik, fiziologik (jismoniy) va psixologik xususiyatlar yosh
xususiyatlari deb ataladi. Ana shu yosh xususiyatlarni hisobga olgan holda ta’lim
va tarbiya ishi tashkil etiladi. Shunda bola rivojlanishiga tarbiya ta’siri kuchli
bo’ladi. Bolalarning tarbiyaga to’g’ri yondashish, uni muvaffaqiyatli o’qitish
uchun bola rivojlanishidagi turli yoshdagi davrlariga xos xususiyatlarni bilish va
uni hisobga olish muhimdir. Chunki bola organizmining o’sishi ham, rivojlanishi
ham, psixik taraqqiy etishi ham turli yosh davrlarida xilma-xil bo’ladi. Abu Ali
Ibn Sino, Yan Amos Komenskiy, K.D.Ushinskiy, Abdulla Avloniylar ham bolani
tarbiyalash zarurligini uqtirib o’tganlar. Bolaning o’ziga xos xususiyatini hisobga
olish juda murakkab. Chunki bir xil yoshdagi bolalar ham psixik jihatdan turlicha
bo’lishi mumkin. Masalan, ko’rish va eshitish qobiliyati, faolligi, tez anglash, sust
fikr yuritishi, hovliqma yoki vazminligi, sergap yoki kamgapligi, serg’ayrat yoki
g’ayratsizligi, yalqov yoki tirishqoqligi, pala-partish va chala ishlaydigan,
yig’inchoqligi yoki ishga tez kirishib ketishi kabilar nerv faoliyati tizimining
ta’siri bo’lib, tarbiyachi ularni bilishi zarur.
Asosiy qisim: Bolaning individual – o’ziga xos xususiyatini bilish uchun
temperamentning umumiy tiplari va bolaning o’ziga xos xususiyatini o’rganish
metodikasini bilish muhim.
Temperament – lotincha “temperamentum”, ya’ni “qismlarning bir-biriga
munosabati” ma’nosini anglatib, shaxsning individual psixologik xususiyatlari
majmuidir. Shuningdek, turli yosh davrlarining o’ziga xos rivojlanish
qonuniyatlari ham mavjud. Maktabgacha yoshdagi bolaning jismoniy va psixik
kamoloti shartli ravishda quyidagi davrlarga bo’linadi: Go’daklik (1 yoshgacha);
Ilk yosh (1-2 yosh); Ilk yosh guruhi (2-3 yosh); Kichik yosh (3-4 yosh); O’rta
yosh (4-5 yosh); Katta yosh (5-6 yosh); Maktabga tayyorlov davri (6-7 yosh)1.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
3-To’plam 1-son Mart , 2025
180
Ilk yosh davri bolalarining rivojlanishidagi o’ziga xosliklar. Insonning rivojlanish
davri ona qornidan boshlanadi. Bola ona qornida to’qiz oy mobaynida juda tez
rivojlanish jarayonini va murakkab taraqqiyot davrini o’taydi. Bu davrda ham
bola ma’lum darajada tashqi muhit ta’sirida bo’ladi. Shuning uchun ham bu
ta’sirning ijobiy bo’lishini ta’minlash lozim. Go’dakning vazni tug’ilgan paytda
3,5 kg, bo’yi 50 sm bo’lgan bo’lsa, uch oylik davrida uning vazni taxminan 5 kg,
bo’yi 60 sm, 6 oylik bo’lganda esa taxminan 7 kg, bo’yi 64 sm bo’ladi. Bir
yoshgacha bo’lgan davrda bolaning rivojlanishi asosan oila muhiti ta’sirida
bo’lib, u ona suti bilan oziqlanishi lozim. Bola bu davrda nutqqa ega bo’lmasa
ham nutqni tushunish, anglash, harakatlarni idrok etish, oila a’zolarini tanish
qobiliyatiga ega bo’ladi. Shuning uchun ham go’daklik davridan boshlab uch
yoshgacha bo’lgan davrda bolaning nutqi va tafakkuri jadal rivojlanadi. Bola bir
yoshgacha bo’lgan davrda dastlabki so’zlarni ayta boshlaydi. Bu davrda kattalar,
asosan, oila a’zolari go’dakni to’g’ri parvarish qilishni yo’lga qo’yishlari lozim.
“Bola tushunmas ekan” deb, unga befarq bo’lmasliklari, atrof-muhitdagi
buyumlarning nomini to’g’ri talaffuz qilib, ularning nutqini to’g’ri rivojlantirish
uchun keng yo’l ochishlari kerak. Oilada bolani tarbiyalashda ota-ona bilan bola
o’rtasida qalban yaqinlikka erishish lozim. Otaonalar hech qachon tarbiyani o’z
holiga tashlab qo’ymasligi, ya’ni bolaning ilk yoshligidan bu jarayonga kirishish
talab etiladi. Chunki, bola oilada birinchi hayotiy tajribani o’rganadi, kuzatadi va
o’zini turli xil vaziyatlarda qanday tutish kerakligini o’rganadi. Biz bolani nimaga
o’rgatsak uni aniq, hayotiy misollar bilan mustahkamlashimiz zarur, ya’ni bola
kattalar aytgan gaplariga amal qilishlari, shaxsan tarbiyaning samaradorligini
ta’minlaydi. Ilk yosh guruh (2-3 yoshli bolalar)ning rivojlanish xususiyatlari. Bu
davr o’ziga xos xususiyatlarga ega. Bir yoshdan ikki yoshgacha bo’lgan davr
mobaynida bolaning nutqi va o’zgalar tomonidan aytilgan so’zlarni tushunish
qobiliyatlari jadal rivojlangan bo’lsa, 2-3 yoshga kelib, o’zgalar nutqiga taqlid
qilish jarayoni boshlanadi, bola musiqa, badiiy so’z ta’siriga tez beriladi. Shuning
uchun ham unga xuddi shu davrdan boshlab she’rlar aytish hamda raqsga
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
3-To’plam 1-son Mart , 2025
181
tushishni o’rgatish lozim. Ularda kattalarga jo’r bo’lib qo’shiq aytish, musiqaga
muvofiq harakat qilish, ohangni his etish ko’nikmasi shakllanadi. Bu yoshdagi
bolalarni bir joyga jamlaganda ular orasida o’zaro muloqotga kirishish
ko’nikmalari shakllana boshlaydi.
Ta’lim- tarbiyaviy ishlar bolalarda shakllana boshlagan xuddi ana shu
ko’nikmalarni
rivojlantirishga
va
ularni
malakalarga
aylantirishga
yo’naltirilmog’i lozim. Kichik guruh (3-4 yoshli bolalar)ning rivojlanish
xususiyatlari. Bola 3 yoshga qadam qo’yganda jismoniy o’sishi bir qadar
sekinlashadi. Bu davrda uning og’irligi 14-15 kg., bo’yi 90-95 smga yetadi. Bola
jismonan ancha chiniqib, asab tizimi taraqqiy etadi. Tayanch harakat organlari
takomillashib boradi. 3 yoshli bolalar qisqa muddat davomida o’z hatti-
harakatlarini idora qilish ko’nikmasiga ega bo’ladilar. Ulardagi mustaqillik ortib
boradi, hissiyot hamda sensor idroki rivojlanib boradi. Jamoa bo’lib o’ynash
ko’nikmalari shakllanadi. O’yin asosida amalga oshiriladigan mehnat faoliyatini
farqlash imkoniyati kengayadi. Tasviriy faoliyat hamda qurish-yasash
faoliyatining dastlabki ko’rinishlari namoyon bo’ladi. Uch yoshli bolalarning
diqqati qisman markazlashadi, xotirasi mustahkamlanib boradi, moddiy borliqni
idrok etish jarayoni boshlanadi, faraz qilish imkoniyatlari vujudga keladi. Bunda
o’yin faoliyati yetakchi rol o’ynaydi. Mazkur dastur xuddi mana shu faoliyatni
kengaytirishga va rivojlantirishga keng yo’l ochadigan ta’limiy mashg’ulotlar
tizimini belgilab berishga yo’naltirilgan. O’rta guruh (4-5 yosh bolalar)ning
rivojlanish xususiyatlari. Bola to’rt yoshga yetgach, uning jismoniy o’sishi bir
muncha jadallashadi, bu davr mobaynida bo’yi 105-108 sm gacha o’sadi, og’irligi
esa 18-19 kg bo’ladi. Bu davrda bolaning miyasi tez rivojlanadi. Katta yarim
sharlar po’stlog’ining faoliyati takomillashib boradi. Boladagi asosiy
harakatlarning rivojlanishida jiddiy-sifat o’zgarishlar sodir bo’ladi, ularni
bajarishda tabiiylik ortib boradi, bolalarda qiyoslash ko’nikmasi shakllanadi. Bu
yoshdagi bolalarning nutqi ravon, xotirasi ancha teran, mustaqil fikrlash darajasi
bir qadar rivojlangan bo’ladi. Barcha harakat va faoliyatlarni o’zi mustaqil
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
3-To’plam 1-son Mart , 2025
182
bajarishga intiladi. Bu yoshda bola nihoyatda serharakat, o’yinqaroq, o’ta
qiziquvchan bo’ladi. U har qanday tadbirga bajonidil qatnashadi. Shuning uchun
ham ularni to’g’ri ovqatlantirish, o’z vaqtida uxlatish, salomatligini muhofaza
qilish, ruhiy holatini nazorat qilib borish, quvnoq kayfiyatda bo’lishini ta’minlash
muhim ahamiyatga ega. Ular bilan olib boriladigan mashg’ulotlarning mazmunini
xuddi mana shunga yo’naltirish maqsadga muvofiqdir.
Katta guruh (5-6 yosh bolalar)ning rivojlanish xususiyatlari. Bu davrda
bolaning bo’yi bu davrda 7-8 sm ga o’sadi. Uning oyoqlari gavdasiga nisbatan
tezroq rivojlanadi, og’irligi 20-22 kg ni tashkil etadi. Bolalarning umurtqa
suyaklari qotmaganligi tufayli tez qiyshayib qolishi mumkin. Shuning uchun ham
suyaklarning to’g’ri o’sishini ta’minlashga alohida e’tibor berish kerak. Ularning
yuragi chaqaloq yuragiga nisbatan 4-5 barobar kattalashgan, biroq muskullari hali
yetarli darajada mustahkamlanmagan bo’ladi. Olti yoshga yetganda miya
po’stlog’ining asab katakchalari rivojlanib, og’irligi va tashqi ko’rinishidan
kattalarnikiga yaqinlashadi. Shuning uchun ham bolaning asablariga juda
ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo’lish talab etiladi. Uning talaffuzi aniq, nutqi
ravon bo’lishini ta’minlash kerak. Bolaning bu faoliyatida nuqson bo’lgan
taqdirda uning oldini olish choralarini ko’rish lozim. Bu yoshdagi bolalarning so’z
boyligining rivojlanishiga alohida e’tibor berish lozim. Ularning nutqidagi so’zlar
bolaning fikr ifodalash ehtiyojlarini to’la qondirishi kerak. Bu davrda bolalarning
matematik tafakkuri, hisoblash ko’nikmalarini rivojlanishi lozim.
Dastlabki iqtisodiy tushunchalarga ehtiyoj seziladi. Bolaning faraz qilish
qobiliyatini jadal rivojlantirishga alohida e’tibor qaratish maqsadga muvofiqdir.
Maktabga tayyorlov guruhi (6-7 yosh bolalar)ning rivojlanish xususiyatlari. Bola
hayotining yettinchi yilida undagi harakatlar ko’lami kengayadi va aniqlashadi,
uning jismida harakatlarning o’zaro moslashuvi boshlanadi. 6-7 yoshli bolalar
o’zini idora qilish va o’z harakatlarini nazorat qilish imkoniyatiga ega bo’la
boshlaydi. Bu yoshdagi o’g’il bolalarda mustaqil faoliyat ko’rsatish,
tashabbuskorlik rivojlanadi hamda kattalar fikrini tinglash ishtiyoqi shakllanadi.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
3-To’plam 1-son Mart , 2025
183
Bu davrda bolaning bo’yi 120 sm ga yetadi, og’irligi 22-24 kg bo’ladi. Bu yoshda
bola chiniqadi, qiziquvchan bo’ladi, o’z salomatligini nazorat qila oladi. Uning
idrok kuchi va tafakkuri jadal rivojlanadi, moddiy borliqni bilishga intila
boshlaydi. Bolalarda gigienik malakalar shakllana boradi. Bolani maktabga
tayyorlash jarayonida ularda faoliyatning yangi turi bo’lgan ta’lim olishga
o’qishga ishtiyoq uyg’otish lozim. Bu o’rinda bolalarni ruhan ta’lim jarayoniga
kirishishga tayyorlash maqsadida dastlabki o’quv elementlarini o’rgatish lozim.
Har qanday olti yoshli bola maktabga qabul qilinishi mumkin. Buning uchun u
jismonan, ruhan hamda aqliy jihatdan ta’lim olishga tayyor bo’lishi kerak.
Bolalarni maktabga tayyorgarlik darajasini aniqlashda tashxis markazlarining
xulosalariga tayanish lozim. Shu bilan bir qatorda maktabning moddiy-texnik
bazasi olti yoshli bolalarga ta’lim berish imkoniyatiga ega bo’lishi shart.
Tarbiyachining pedagogik-psixologik bilim darajasi, axloq-odobi va shaxsiy
sifatlari olti yoshli bolalarga ta’lim va tarbiya berish uchun loyiq bo’lganda, u olti
yoshli bolalarni o’qitish huquqiga ega bo’ladi. Shuning uchun ham 6-7 yoshli
bolalar, ularni qabul qiladigan maktablar hamda bu bolalarni o’qitadigan
o’qituvchilar pedagogik-psixologik nuqtai nazardan alohidaalohida diagnostika
qilinishi va shundan keyingina ta’lim jarayoniga kiritilishi kerak. Xulosa: Demak,
maktabgacha ta’lim muassasalari tarbiyalanuvchilarida rivojlanishining yoshiga
bog’liq xususiyatlar juda ko’p va ahamyatli. Bolaning rivojlanishida qanday
rivojlanayotganligi yoshiga yarasha vazni, bo’yi, psixologik xarakteri, qobilyati,
tashqaridagi ma’lumotlari qay darajada qabul qilishi, nuqtining o’sishi, so’z boyli
bularning hammasi juda katta ahamiyat kasb etadi. Bola tug’ilganidan to
maktabgacha ta’lim yoshiga yetguniga qadar har tomonlama me’yor jihatidan
rivojlanishi kuzatuv ostida bo’lishi lozim. Chunki , har tomonlama sog’lom bola
davlatimiz kelajagi demakdir.
ADABIYOTLAR
1. 1 Bolajon tayanch dasturi. – Т., 2010. – B.5.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
3-To’plam 1-son Mart , 2025
184
2. https://lex.uz. O’zbekiston Respublikasining “Ta’lim to’g’risida”gi
Qonuni. 2020 yil 23 sentabr.
3 .https://lex.uz. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “2019-2021
yillarda O’zbekiston Respublikasini innovatsion rivojlantirish strategiyasini
tasdiqlash to’g’risida”gi Farmoni. 2018 yil 21 sentabr.
4. Mirziyoyev Sh.M. “Bilimli avlod – buyuk kelajakning, tadbirkor xalq –
farovon hayotning, do‘stona hamkorlik esa taraqqiyotning kafolatidir”
mavzusidagi O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinganining 26
yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimdagi ma’ruzasi.// “Xalq so‘zi” gazetasi
2018 yil 8 dekabr.
5. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch. T. “Ma’naviyat”,
2008, 43-bet. 6. Quronov.M. Bolam baxtli bo’lsin, desangiz... .T. “Ma’naviyat”,
2014, 22-bet.
