Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
3-To’plam 1-son Mart , 2025
148
MAMLAKATIMIZDA QO‘SHILGAN QIYMAT SOLIG‘INING
MAMLAKATIMIZNING IQTISODIYOTGA TA’SIRI TAHLILI
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
Mustaqil izlanuvchi
Erkayev Nodir Xudayberdiyevich
Annotatsiya: Mamlakatimizda qo‘shilgan qiymat solig‘ining soliqqa
tortish ma’murchiligi o‘rganlan holda ularni soliq solishni tartibiga solish,
qo‘shilgan qiymat solig‘ini takomillashtirish bilan ham bog‘liqdir. Maqolada
qo‘shilgan qiymat solig‘i bazasini hisoblashning o‘ziga xos xususiyatlari, uni
aniqlashdagi ayrim murakkabliklar va muammolar tahlil etilgan, soliq
bazasining shakllantirishni takomillashtirish masalalariga e’tibor qaratiladi.
Bundan tashqari qo‘shilgan qiymat solig‘i bazasini aniqlash va hisoblash
yuzasidan kiritilgan o‘zgarishlar va qo‘shimchalarni qo‘llash natijalarga
asoslanib tegishli xulosalar shakllantirilgan va tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar: qo‘shigan qiymat, qo‘shilgan qiymat solig‘i bazasi, soliq,
budjet siyosati, budjet, soliq ma’murchiligi, soliq salohiyati, normativ tahlil, soliq
yuki, soliq hisoboti, soliq tushumlari, soliq imtiyozlari.
Kirish:
Soliqqa tortish har qanday davlatning moliyaviy siyosatining
asosiy tarkibiy qismi bo‘lib, daromadlarni shakllantirish va iqtisodiy barqarorlikni
ta’minlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. O‘zbekistonda o‘sib borayotgan
iqtisodiyot sifatida soliq to‘lovchilarga xizmat ko‘rsatish hamda QQS
ma’muriyati sohasida o‘ziga xos chora-tadbirlar va amaliyotlarni qabul qildi.
O‘zbekistonda soliq to‘lovchilarga xizmat ko‘rsatish tartibi va QQS
ma’muriyatining o‘ziga xos jihatlari haqida umumiy ma’lumot berib, mamlakatda
soliq qonunchiligiga rioya etilishini ta’minlashda tadbirkorlik sub’ektlari uchun
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
3-To’plam 1-son Mart , 2025
149
qulay muhit yaratish muhimdir. Bundan tashqari, O‘zbekistonning soliq
to‘lovchilarga xizmat ko‘rsatish va QQS ma’muriyatiga bo‘lgan yondashuvi
raqamlashtirish va xalqaro savdodagi global tendensiyalarga mos ravishda
rivojlanmoqda. Bu esa O‘zbekistonda faoliyat yuritayotgan korxonalarning o‘ziga
xos xususiyatlari va oqibatlarini har tomonlama o‘rganish imkonini beradi.
Iqtisodiyotda raqamli texnologiyalar qo‘llashni jadal rivojlantirish davrida
mamlakatimizda ishlab chiqarishni texnik hamda texnologik jihatdan yangilash,
yuqori texnologiyali qayta ishlash yo‘nalishlarini qo‘llab-quvvatlash, iqtisodiyot
tarmoqlari uchun raqobatbardosh muhitni shakllantirish, ichki va tashqi
bozorlarda milliy tovarlarning raqobatdoshligiga erishish, eksport tarkibi hamda
geografiyasini diversifikatsiya qilish, shuningdek, hududlarning eksport
salohiyatini kengaytirish orqali milliy iqtisodiyot barqarorligini ta’minlashga
qaratilgan islohotlar ancha faollashdi. Shuningdek, davlatimizda erkin bozor
mexanizmlarini joriy qilish, sog‘lom raqobat va xususiy mulk daxlsizligini
ta’minlash, tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlashni Konstitutsiyamizda alohida o‘rin
egallagani, mulk daxlsizligi, iqtisodiy munosabatlardagi adolat tamoyilini
belgiladi va demokratik islohotlarni yanada ochib berdi.
Davlatimiz rahbarining 2022-yil 20-dekabrdagi Oliy Majlis va O‘zbekiston
xalqiga Murojaatnomasida “2023-yil 1-yanvardan boshlab qo‘shilgan qiymat
solig‘i stavkasini 15 foizdan 12 foizga pasaytirish hisobidan tadbirkorlar
ixtiyorida yiliga kamida 14 trillion. so‘m mablag‘ qoladi. Lekin biznes muhitini
yaxshilash uchun faqat soliqni kamaytirishning o‘zi yetarli emas”
ligini ta’kidlab
o‘tdilar. Bilvosita turdagi bu soliq budjet tushumlari orasida juda katta qiyosiy
salmoqqa ega. Yuqoridagi raqamlardan kelib chiqib aytadigan bo‘lsak,
mamlakatimiz iqtisodiyotini rivojlantirishda katta rol o‘ynamoqda. QQSni
savdoda soliqqa tortishning muvaffaqiyatli chorasi deb tan olinib ham
kelinmoqda. Soliq va budjet siyosatining 2024-yilga mo‘ljallangan asosiy
https://president.uz/oz/lists/view/5774
2022-yil 20-dekabr O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning
Oliy Majlis va O‘zbekiston xalqiga Murojaatnomasi.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
3-To’plam 1-son Mart , 2025
150
yo‘nalishlari tasdiqlanganligi munosabati bilan Soliq kodeksiga o‘zgartirish va
qo‘shimchalar kiritildi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 10-fevraldagi
“Tadbirkorlik sub’ektlarini toifalarga ajratish mezonlari hamda soliq siyosati va
soliq ma’muriyatchiligini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi
farmoniga asosan yangicha mexanizm va imkoniyatlar yaratilmoqda. Jumladan,
ularda soliq tekshiruvlari o‘tkazishda ushbu toifalarga muvofiq o‘rganishda
monitoring tartibi soddalashtirildi. Eng kam belgilangan me’yor mikrofirmalarga
shuningdek, QQS to‘lovchilariga xam tadbiq etilgan. Maxsulotlar ish va xizmatlar
realizatsiyasi 1 milliard so‘m etib belgilanganligi aylanmadan olinadigan soliq
rejimini maksimal miqdorini belgilaydi. 2023-yil 1-apreldan boshlab tadbirkorlik
sub’ektlariga quyidagicha imkoniyatlar yaratildi:
•
Tadbirkorlik faoliyatini qo‘llab-quvvatlash davlat jamg‘armasi
hisobidan bir yilda bir marotaba o‘rta tadbirkorlik sub’ektlariga mol-mulkni
sug‘urta qilish xarajatlarining 50 foizigacha, biroq bazaviy hisoblash miqdorining
20 baravaridan oshmagan qismi qoplab beriladi;
•
jami daromadi 10 milliard.so‘mdan kam bo‘lmagan tadbirkorlik
sub’ektlari uchun davlat xaridlarida 20 foizlik kvota joriy etiladi va ushbu xaridlar
doirasida budjet buyurtmachilari bilan tuziladigan shartnomalarda 50 foiz
miqdorida oldindan to‘lovni amalga oshirish nazarda tutiladi. Bunda, soliq
organlari tomonidan jami daromadi 10 milliard. so‘mdan oshgan tadbirkorlik
sub’ektlari to‘g‘risidagi ma’lumotlar shakllantiriladi va maxsus axborot portali
bilan ma’lumot almashinuvi ta’minlanmoqda.
Qo‘shilgan qiymat solig‘i ma’muriyatchiligiga oid quyidagilar bekor
qilindi:
•
davlat xaridlarida eng yaxshi takliflarni tanlash va tender savdolarida
ishtirokchilar takliflarini baholashda qo‘shilgan qiymat soliq summasi inobatga
olinmaydi;
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
3-To’plam 1-son Mart , 2025
151
•
yuqori qo‘shilgan qiymatli mis mahsulotlarini eksport qiluvchi
korxonalarning mahsulotlar ishlab chiqarish va ularni tashqi bozorga sotish bilan
bog‘liq xarajatlarini eksport qiymatining 6 foizigacha qoplash tartibi bekor
qilinadi.
Shuningdek ishonchli soliq to‘lovchilarni inson omilisiz aniqlash tizimi
joriy etilmoqda. Dori vositalarining davlat sog‘likni saqlash muassasalariga bepul
berilishi yoki amal qilish muddati qisqaligi sababli narxi pasaytirilgan qiymat
bo‘yicha realizatsiya qilinishi iqtisodiy jihatdan o‘zini oqlaydigan xarajatlar
(zararlar) deb e’tirof etilmoqda va mos ravishda foyda soliqni hisoblashda
chegirib tashlanishi belgilandi.
2023-yil 1-maydan boshlab tadbirkorlik sub’ektlariga avtomobillarga gaz
to‘ldirish kompressor stansiyalari va avtomobillarga gaz quyish stansiyalarida
elektron o‘lchash uskunalari va onlayn video kameralarini o‘rnatish hamda ularni
soliq organlarining axborot tizimlari bilan integratsiya qilish majburiy
hisoblanadi, paxta xomashyosi, g‘alla yoki sholini qabul qilish va hisobini yuritish
bo‘yicha axborot tizimlarining operatorlari o‘z tizimlarini soliq organlarining
axborot tizimlari bilan integratsiya qilishlari majburiy hisoblanishi belgilandi.
Barchaga ma’lum inson omilisiz, elektron tizim yashirish iqtisodiyotning,
qolaversa, korrupsiyaning oldini olishga sabab bo‘ladi. Bundan tashqari, bugungi
kunda zamonaviy xizmatlardan foydalanuvchilar soni juda tez ortib bormoqda.
O‘tgan yilning o‘zida soliq to‘lovchilar tomonidan shaxsiy kabinetdan
foydalanishlar soni 40,5 milliontani (2020-yilga nisbatan 1,3 barobar ko‘p),
yuborilgan elektron hisobvaraq-fakturalar soni 33,9 milliontani (2020-yilga
nisbatan 1,6 baravar ko‘p), onlayn nazorat-kassa mashinalari orqali ro‘yxatga
olingan cheklar soni 417,4 milliontani (2020-yilga nisbatan 4 baravar ko‘p)
tashkil etdi. Ma’lumotlarni qayta ishlash markazida giperkonvergent
texnologiyasi yo‘lga qo‘yildi va u axborot tizimlariga yuklama hajmini
serverlararo taqsimlab, ularning uzluksiz faoliyatini ta’minlab kelmoqda.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
3-To’plam 1-son Mart , 2025
152
O‘zbekiston Respublikasining Vazirlar Mahkamasining 2021-yil
22-sentabrdagi 595-son qarori bilan soliq to‘lovchilarni QQS to‘lovchisi sifatida
maxsus ro‘yxatdan o‘tkazishni inson omili ta’siri cheklangan yangi tartibi joriy
etildi. Bundan ko‘zlangan asosiy maqsad insofli soliq to‘lovchilarni qo‘llab –
quvvatlagan holda ularni xufiyona iqtisodiyot bilan shug‘ullanishni o‘ziga
maqsad qilib olgan, qalbaki va ko‘zbo‘yamachilik uchun tuzilgan bitimlarni
amalga oshirishni rejalashtirgan soliq to‘lovchilar bilan moliyaviy operatsiyalarga
kirishishni oldini olishga qaratilgan.
Bunda, soliq to‘lovchilar va ularning kontragentlari faqat QQS to‘lovchi
guvohnomasi faol bo‘lgan holatda QQS summasini hisobga olishga haqli bo‘ladi.
Arizalarni ko‘rib chiqish muddati 7 kun qilib belgilangan, agar ariza ushbu
muddatda ko‘rib chiqilmasa, guvohnoma avtomatik ravishda beriladi. QQS
to‘lovchilarga berilgan faol holatdagi guvohnomalar har kuni avtomatik ravishda
18 ta mezonlar (soliq qarzi, rahbar shaxsi, hisobot taqdim etishi, manzilda
joylashganligi va b.) bo‘yicha tahlil qilib boriladi va dastur tomonidan soliq
to‘lovchi hech bo‘lmaganda 1 ta mezon bo‘yicha soliq xavfi yuqori darajasiga
tushsa, guvohnomaning amal qilishi avtomatik ravishda vaqtincha to‘xtatiladi,
shuningdek, soliq to‘lovchi kamchilikni barataraf etgan taqdirda, dasturda
guvohnomani amal qilishi avtomatik ravishda tiklanadi.
Qayd etish joizki, QQS to‘lovchisi guvohnomasining amal qilishi vaqtincha
to‘xtatilgan davrda soliq to‘lovchi va uning kontragenti QQS summasini hisobga
ololmaydi. Guvohnomaning amal qilishini vaqtincha to‘xtatib turish asosan
quyidagi hollarda amalga oshiriladi:
- soliq qarzi mavjud bo‘lganda, bunda ikki oydan ortiq vaqt davomida QQS
bo‘yicha to‘lanmagan soliq qarzi tushuniladi;
- uch oydan ortiq vaqt davomida moliya xo‘jalik faoliyati amalga
oshirilmaganda (mavsumiy faoliyatga ega shaxslar mustasno);
- soliq xavfi yuqori bo‘lgan soliq to‘lovchilar toifasiga tushganda. Bunda,
soliq to‘lovchi tomonidan soliq xavfi yuqori bo‘lishiga sabab bo‘lgan holatlar va
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
3-To’plam 1-son Mart , 2025
153
kamchiliklar bartaraf etilgandan so‘ng QQS guvohnoma berilishi va
aktivlashtirilishi mumkin bo‘ladi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-iyundagi PF-162 son
Farmoniga asosan soliq xavfining yuqori darajasiga ega soliq to‘lovchilarning
QQS bo‘yicha maxsus ro‘yxatdan o‘tkazilganligi to‘g‘risida guvohnomasining
amal qilishi bu haqida soliq organlari tomonidan besh ish kuni oldin xabarnoma
yuborilgandan so‘ng hamda mazkur muddatda kamchiliklar bartaraf etilmagan
taqdirda to‘xtatib turish tartibi joriy etildi.
Sub’ektlar tomonidan QQS to‘lovchisi sifatida maxsus ro‘yxatdan o‘tish
uchun ariza taqdim etish hamda ushbu arizani soliq organlarida ko‘rib chiqish
tartibi:
Soliq to‘lovchi ixtiyoriy yoki majburiy tartibda tanlagan holda ariza taqdim
etishi mumkin.
Soliq kodeksining 237 hamda 461-moddasiga asosan QQS to‘lash
majburiyati yuzaga kelgan korxonalar majburiy tartibni tanlagan holda ariza
taqdim etadi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-iyundagi PF-162 son
Farmoni bilan 2022-yil 1-iyuldan majburiy ravishda QQS to‘lovchisi sifatida
e’tirof etiladigan tadbirkorlik sub’ektlariga QQS bo‘yicha maxsus ro‘yxatdan
o‘tkazilganligi to‘g‘risida guvohnoma soliq xavfi darajasiga aniqlik kiritilmasdan
turib avtomatik ravishda berish tartibi joriy etildi.
Ushbu farmonga asosan majburiy tartibda taqdim etilgan arizalarga 1
daqiqa ichida avtomatik tarzda QQS guvohnoma rasmiylashtirilmoqda. QQS
guvohnomasi berilgandan so‘ng, dastur avtomatlashtirilgan tahlil tizimida soliq
xavfi mezonlari bo‘yicha tekshiradi. Soliq xavfining yuqori mezonlari aniqlansa,
5 ish kuni aniqlangan kamchilik sabablari va bartaraf etish yo‘llari ko‘rsatilgan
holda xabarnoma yuboriladi.
Ushbu jarayonlar inson omili cheklangan holda to‘liq avtomatlashtirilgan
tizim orqali amalga oshiriladi.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
3-To’plam 1-son Mart , 2025
154
QQS to‘lashga ixtiyoriy ravishda o‘tmoqchi bo‘lgan korxonalar tomonidan
ixtiyoriy tartib tanlangan holda ariza taqdim etiladi, bunda korxona keyingi
oyning birinchi sanasidan QQS to‘lashga o‘tishi mumkin.
Xulosa va takliflar.
Mamlakatimizda yashirin iqtisodiyot darajasini pasaytirish, tadbirkorlik
faoliyatini yuritishda soliq va ma’muriy javobgarlik sohasini qisqartirish, soliq
qonunchiligi talablariga rioya qilish tartib-taomillarini avtomatlashtirish va uning
tartibini soddalashtirish ishlari jadallik bilan olib borilmoqda. Shu bilan birga
soliqqa tortish tizimini va tamoyillarini, soliq to‘lovlarining amalga oshirilishini
hisobga olish tizimini imkon qadar soddalashtirsak, xo‘jalik yurituvchi
sub’ektlarda to‘g‘ri ishlash mexanizmi yuzaga kela boshlaydi va soliqlardan
qochish holatlari kamayadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
Kodeks (2020) O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi - Toshkent: G‘afur
G‘ulom nashriyot uyi.- 640 b.
