Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
3-To’plam 1-son Mart , 2025
171
SUG‘ORILADIGAN EKIN YERLARDAN FOYDALANISH TAHLILI
АНАЛИЗ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ ОРОШАЕМЫХ ПАХОВЫХ
ЗЕМЕЛЬ
ANALYSIS OF IRRIGATED ARABLE LAND USE
Abdisalomov Abdirauf Abdisalom o‘g‘li “O‘zdavyerloyiha” davlat ilmiy-
loyihalash instituti 2-bosqich doktoranti.
0009-0001-7291-5299
Nazarov Zavqiy Shavkat o‘g‘li “O‘zdavyerloyiha” davlat ilmiy-loyihalash
instituti Uchuvchisiz uchish qurilmalaridan foydalanish bo‘limi bosh
mutaxasisi.
Annotatsiya:
Mazkur
maqolada
O‘zbekiston
Respublikasi
sug‘oriladigan ekin yer maydonlaridan foydalanish holati tahlil qilinadi.
Sug‘oriladigan maydonlar qishloq xo‘jaligida asosiy ishlab chiqarish resursi
hisoblanib, ulardan samarali foydalanish oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash
va agrar sektor barqarorligini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Tadqiqot davomida sug‘oriladigan ekin yerlarining hozirgi holati, ularga
ta’sir etuvchi tabiiy, iqtisodiy va ijtimoiy omillar, shuningdek, resurs tejamkor
texnologiyalarni joriy etish zaruriyati o‘rganilgan. Sug‘oriladigan yerlarning
sho‘rlanish darajasi va meliorativ holati ularning unumdorligiga bevosita
ta’sir qilishi bois, GIS texnologiyalaridan foydalanish orqali monitoring
tizimini shakllantirish taklif etiladi. Xususan, suv resurslaridan oqilona
foydalanish, zamonaviy irrigatsiya tizimlarini tatbiq etish va agrotexnik
tadbirlarni rivojlantirish bo‘yicha takliflar ilgari surilgan.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
3-To’plam 1-son Mart , 2025
172
Аннотация: В статье анализируется использование орошаемых
пахотных земель в Республике Узбекистан. Орошаемые земли являются
ключевым производственным ресурсом в сельском хозяйстве, и их
эффективное использование имеет решающее значение для обеспечения
продовольственной безопасности и повышения устойчивости аграрного
сектора. В ходе исследования были изучены современное состояние
орошаемых пахотных земель, природные, экономические и социальные
факторы, влияющие на него, а также необходимость внедрения
ресурсосберегающих технологий. Поскольку уровень засоления и
мелиоративное состояние орошаемых земель напрямую влияют на их
продуктивность, предлагается сформировать систему мониторинга с
использованием ГИС-технологий. В частности, были выдвинуты
предложения по рациональному использованию водных ресурсов,
внедрению современных систем орошения, разработке агротехнических
мероприятий.
Abstract: This article analyzes the state of use of irrigated arable land
in the Republic of Uzbekistan. Irrigated land is the main production resource
in agriculture, and its effective use is of great importance in ensuring food
security and increasing the stability of the agricultural sector. During the
study, the current state of irrigated arable land, the natural, economic and
social factors affecting it, as well as the need to introduce resource-saving
technologies were studied. Since the salinity level and reclamation status of
irrigated lands directly affect their productivity, it is proposed to form a
monitoring system using GIS technologies. In particular, proposals are put
forward for the rational use of water resources, the introduction of modern
irrigation systems, and the development of agrotechnical measures.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
3-To’plam 1-son Mart , 2025
173
Kalit so‘zlar: Sug‘oriladigan ekin yerlar, yer resurslari, meliorativ
holat, sho‘rlanish, qishloq xo‘jaligi, suv tanqisligi, resurs tejash, sug‘orish
samaradorligi, tuproq unumdorligi.
Ключевые слова: Орошаемые пахотные земли, земельные ресурсы,
мелиорация земель, засоление, сельское хозяйство, дефицит воды,
ресурсосбережение, эффективность орошения, плодородие почв.
Keywords: Irrigated arable land, land resources, land reclamation,
salinity, agriculture, water scarcity, resource conservation, irrigation
efficiency, soil fertility.
Kirish.
Jahon resurslari institutining bashoratiga ko‘ra, 2040-yilga borib
O‘zbekiston suv tanqisligi eng yuqori bo‘lgan 33 ta mamlakatning biriga
aylanadi. Hosildorlikning kamayishi oziq-ovqat xavfsizligi va to‘lov balansi
uchun jiddiy salbiy oqibatlarni keltirib chiqaradi, bu esa suv resurslarini
barqaror
boshqarish va qishloq xo‘jaligi ekinlarini yetishtirishda
resurstejamkor texnologiyalarni qo‘llash zaruratini yuzaga keltiradi[159;
Elektron resurs].
Respublikamiz yer resurslari 44,5 mln gektarni tashkil etadi. Shundan
57,3% qishloq xo‘jaligi uchun ajratilgan. Respublikamiz yer resurslari arid
iqlim sharoitida joylashganligi uchun qishloq xo‘jaligi faqat sug‘orma
dehqonchilik asosidagina rivojlanishi mumkinligini taqoza etadi [2; 459-b].
Sug‘oriladigan ekin yer maydonlar maxsus muhofaza qilinishi lozim va
ularning sug‘orilmaydigan yerlar jumlasiga o‘tkazilishiga yo‘l qo‘yilmaydi.
Sug‘oriladigan qishloq xo‘jalik yerlarini korxonalar, binolar va inshootlar
qurilishi uchun berishga O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qaroriga
binoan yo‘l qo‘yiladi.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
3-To’plam 1-son Mart , 2025
174
Sug‘oriladigan ekin yer maydonlarida paxta va bug‘doy kabi strategik
ahamiyatga ega bo‘lgan ekinlar hamda aholi ta’minoti uchun zarur bo‘lgan
sabzovot, poliz, kartoshka va bog‘dorchilik-uzumchilik mahsulotlari, chorva
uchun yem-xashak va ozuqa mahsulotlari va boshqalar yetishtiriladi [3; 34-b.].
2024-yilda qishloq xo‘jaligi mahsuloti mamlakat bo‘yicha jami [161; Elektron
resurs]:
- 9 million tonna don;
- 3 million tonnadan ortiq paxta;
- 16 million tonnadan ziyod sabzavot va poliz;
- 5 million tonna meva va uzum;
- 4 million tonna kartoshka;
- 15 million tonnadan ko‘p go‘sht va sut;
- 30 ming tonna pilla yetishtirildi.
Tahlillarga ko‘ra, sug‘oriladigan ekin yer maydonlardan foydalanish va
ularning holatiga quyidagi ko‘rsatkichlar ta’sir ko‘rsatadi foydalanilmayotgan
va ratsional foydalanilmayotgan yerlarning mavjudligi, sifati va miqdori 1-
rasm.
1-rasm.
Sug‘orladigan ekin yer maydonlardan foydalanish tahlili.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
3-To’plam 1-son Mart , 2025
175
Iqtisodiy omillarga asosan hududlarni asosiy va aylanma fondlar bilan
ta’minlanganligi, sug‘oriladigan ekin yer maydonlarda tashkil etilgan qishloq
xo‘jalik korxonalari, qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishining investitsion
samaradorligi, ishlab chiqarishning intensivlik darajasi va boshqalar, ijtimoiy
omillarga esa: mahalliy aholining turmush darajasi, mehnatga qobiliyatli
aholini ish bilan ta’minlanishi, aholi punktlarini zamonaviy injenerli
infratuzilmalar bilan ta’minlanganligi va boshqalarni kiritish mumkin. (2-
rasm).
2-rasm.
Sug‘oriladigan ekin yer maydonlardan foydalanishni tashkil
etishga ta’sir ko‘rsatuvchi omillar.
Hozirgi kunda qishloq xo‘jaligida 20 mln gektardan ortiq, shu jumladan
3,2 mln gektar sug‘oriladigan ekin yer maydonlaridan foydalanib, aholining
ehtiyoji uchun oziq-ovqat mahsulotlari, iqtisodiyot tarmoqlari uchun zarur xom
ashyo yetishtirilmoqda[1]. Sug‘oriladigan maydonlarning unumdorligini
oshirish, meliorativ holati va suv ta’minotini yaxshilash maqsadida davlat
dasturlari doirasida keng ko‘lamli irrigatsiya va melioratsiya tadbirlari amalga
oshirilmoqda.
Yerlarning meliorativ holatini yaxshilash, mavjud kollektor-zovur
tarmoqlarini tozalash, ta’mirlash, yangi kollektor-zovur tarmoqlarini qurish,
sug‘orishda suvdan foydalanishni yaxshilash bo‘yicha keyingi yillarda davlat
tomonidan olib borilayotgan ishlarga qaramasdan ekin maydonlarining
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
3-To’plam 1-son Mart , 2025
176
sho‘rlanish holati qishloq xo‘jaligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda [5; 153-157-b.,
4; 14-20-b.]. Xususan, qator olimlarning ma’lumotlariga qaraganda,
sug‘oriladigan tuproqlarning kuchsiz sho‘rlanishi paxta va bug‘doy
hosildorligini 8-10% kamayishiga, o‘rtacha sho‘rlanishi 20-25% kamayishiga
va kuchli sho‘rlanishi 45-50% kamayishiga olib keladi.
Xulosa.
Yuqoridagi muammolarni hal qilish, birinchi galda,
respublikamizda bugungi kunda mavjud sug‘oriladigan ekin yer maydonlarini
mintaqaviy joylashuvi hamda ulardan foydalanishni oqilona va samarali tashkil
etishga ta’sir etuvchi omillarni bilish va ularning ta’sirini aniqlash zaruriyatini
tug‘diradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 17-iyundagi
«Qishloq xo‘jaligida yer va suv resurslaridan samarali foydalanish chora-
tadbirlari to‘g‘risida» PF-5742-son Farmoni.
2.
C. Avezbayev, S.N.Volkov. Yer tuzishni loyixalash darsliklar va
o‘quv qo‘llanmalar. - Toshkent – 2006. 459-b.
3.
Teshayev Sh., Xoliqov B., Qo‘ziyev R., Abduraxmonov N.,
Axmedov A., Teshayev F., Bozorov X., Nizomov R., Saimnazarov Y., Sattorov
M. Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlari tuproqlarining holati hamda
unumdorligi past yerlarda qishloq xo‘jaligi ekinlarini joylashtirish va yetishtirish
agrotexnologiyalari bo‘yicha tavsiyalar / Tavsiyanoma. - Toshkent, 2017. - 34 b.
4.
Курвантаев Р., Мазиров М.А., Солиева Н.А., Хакимова Н.Х.
Эволюция и прогноз развития орошаемых типичных и светлых серозёмов
на третьей террасе реки Зарафшан // Земледелие, агрохимия и почвоведение.
- Владимирский, 2021. С. - 14-20.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
3-To’plam 1-son Mart , 2025
177
5.
Qo‘ziyev R.Q., Abduraxmonov N.Yu. Sug‘oriladigan tuproqlarning
evolyutsiyasi va unumdorligi muammolari // «Ko‘p tarmoqli fermer xo‘jaliklarida
mahsulot ishlab chiqarishning innovatsion texnologiyalari». Respublika ilmiy-
amaliy anjumani materiallari to‘plami. - Buxoro, 2016. B. - 153-157.
6.
Inamov B.N., Abdisalomov A.A. Научные решения и причины
вывода орошаемых пахотных земель из сельскохозяйственного оборота.
Землеустройство, кадастр и мониторинг земель. Том 20, № 2 (241), 2025
DOI 10.33920/sel-04-2502-02 ISSN 2074-7977 С. - 82-89.
7.
8.
