Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
420
TRANSPORT MASHINALARIDA GʻILDIRAKLI YURISH
TIZIMINING YOʻL-QATNOV QULAYLIGI VA ENERGIYA SARFI
"MS REM TEX" MCHJ Direktori
U.K.Bekmuratov,
"MS REM TEX" MChJ MM va TX bo‘yicha muxandis
A.U.Xudaybergenov
Annotatsiya. Ushbu maqolada transport mashinalarining gʻildirakli yurish
tizimining yoʻl-qatnov qulayligiga va energiya sarfiga taʼsiri oʻrganiladi.
Gʻildirakli yurish tizimining konstruktiv xususiyatlari, ular yoʻl yuzasi bilan
o‘zaro ta’siri, va harakatlanishdagi tebranish, ishqalanish kabi omillarning
umumiy transport samaradorligiga ta’siri tahlil qilinadi. Shuningdek, energiya
tejovchanligini oshirish yoʻllari, optimal gʻildirak konstruksiyalari, shina bosimi,
osma tizimlar va boshqa muhim omillar misolida ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot
natijalari
transport
vositalarining
ekspluatatsion
harakteristikalarini
yaxshilashga xizmat qilishi mumkin.
Kalit so‘zlar: gʻildirakli yurish tizimi, yoʻl-qatnov qulayligi, energiya sarfi,
transport mashinalari, osma tizimi, shina bosimi, tebranish, ishqalanish,
ekspluatatsion samaradorlik.
Абстрактный. В статье рассматривается влияние колесной
тяговой системы транспортных средств на комфортность езды и
энергопотребление. Проанализированы конструктивные особенности
системы привода колес, их взаимодействие с дорожным покрытием, а
также влияние таких факторов, как вибрация и трение во время движения,
на общую эффективность транспорта. В нем также рассматриваются
способы повышения энергоэффективности за счет использования
оптимальной конструкции колес, давления в шинах, систем подвески и
других важных факторов. Результаты исследований могут служить
улучшению эксплуатационных характеристик транспортных средств.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
421
Ключевые слова: колесный движитель, дорожный комфорт,
энергопотребление, транспортные средства, система подвески, давление
в шинах, вибрация, трение, эксплуатационная эффективность.
Abstract. This article studies the impact of the wheeled running system of
transport vehicles on road comfort and energy consumption. The design features
of the wheeled running system, their interaction with the road surface, and the
impact of factors such as vibration and friction during movement on the overall
transport efficiency are analyzed. Also, ways to increase energy efficiency are
considered using the example of optimal wheel designs, tire pressure, suspension
systems and other important factors. The results of the study can serve to improve
the operational characteristics of vehicles.
Keywords: wheeled running system, road comfort, energy consumption,
transport vehicles, suspension system, tire pressure, vibration, friction,
operational efficiency.
Kirish
. Zamonaviy transport mashinalari harakatlanish samaradorligini
oshirish, yoʻl-qatnov qulayligini taʼminlash hamda energiya sarfini kamaytirish
kabi muhim texnik va iqtisodiy talablarga javob berishi kerak. Ayniqsa, gʻildirakli
yurish tizimi bu talablarning bajarilishida hal qiluvchi omillardan biri hisoblanadi.
Ushbu tizimning konstruksiyasi, shinalar turi, ularning bosimi va osma tizimining
ishlash xususiyatlari transport vositasining yoʻl yuzasidagi harakatlanish sifatiga
bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli, transport mashinalarida gʻildirakli yurish
tizimining texnik-ekspluatatsion ko‘rsatkichlarini chuqur tahlil qilish va ularning
energiya samaradorligi bilan bog‘liqligini o‘rganish dolzarb masala hisoblanadi.
Transport mashinalarida gʻildirakli yurish tizimining yoʻl-qatnov qulayligi va
energiya sarfi quyidagi omillarga bogʻliq:
Yoʻl-qatnov qulayligiga taʼsir ettuvchi omillar
Gʻildirak turlari
:
o
Pnevmatik (havo bosimli) gʻildiraklar – yumshoq yuzalarda yaxshi
amortizatsiya beradi, tebranishlarni kamaytiradi.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
422
o
Qattiq gʻildiraklar (metall, rezina) – tez eskiradi, tebranish koʻproq, lekin
ogʻir yuklar uchun mos.
Suspenziya tizimi
:
o
Pnevmo-yoki gidropodveska yoʻl sathidagi notekisliklarni yumshatadi.
o
Burilishda barqarorlikni taʼminlaydigan stabilizatorlar mavjud boʻlsa,
qulaylik oshadi.
Gʻildirak oʻlchami va shinasi
:
o
Katta diametrli gʻildiraklar yoʻldagi toʻsiqlarni osonlikcha engib oʻtadi.
o
Keng va chuqur protektorli shinalar yaxshi tutqichlik beradi.
Energiya Sarfiga Taʼsir Ettuvchi Omillar
Aylanish qarshiligi
:
o
Gʻildirakning deformatsiyasi (ayniqsa pnevmatik shinalarda) harakatga
qarshilik koʻrsatadi va yoqilgʻi sarfini oshiradi.
o
Past bosimda ishlash aylanish qarshiligini oshirib, energiya sarfini
koʻpaytiradi.
Gʻildirakning ogʻirligi
:
o
Ogʻir gʻildiraklar aylantirish uchun koʻproq energiya talab qiladi.
Shinalarning ishqalanish koeffitsienti
:
o
Qattiq rezinali shinalar kamroq ishqalanishga ega, lekin qulaylik pasayadi.
o
Yoʻl yuzasining turi (asfalt, qum, loy) energiya sarfiga katta taʼsir koʻrsatadi.
Optimallashtirish Usullari
•
Aerodinamik gʻildirak dizayni – shamol qarshiligini kamaytiradi.
•
Past aylanish qarshiligiga ega shinalar (masalan, radial shinalar).
•
Havo bosimini avtomatik nazorat qilish – har bir yoʻl sharoitiga mos
bosimni sozlash.
•
Yengil materiallardan yasalgan gʻildiraklar (magniy, karbon tolali
kompozitlar).
Adabiyotlar tahlili va metodologiya
O‘zbekiston va xorijiy adabiyotlarda transport mashinalarining gʻildirakli
yurish tizimiga oid ko‘plab ilmiy izlanishlar olib borilgan. O‘zbek olimlari –
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
423
A.Yo‘ldoshev, B.Qodirov, va T.Mahmudovlarning ishlarida gʻildirakli transport
vositalarining yoʻl sharoitlariga moslashuvchanligi, tebranishlarni kamaytirish,
shina bosimining optimallashtirilishi kabi jihatlar keng o‘rganilgan. Ayniqsa, yo‘l
yuzasining holati va osma tizimining harakatlanishga ta’siri borasida muhim
nazariy va amaliy natijalar mavjud. Shuningdek, “Transport vositalari
dinamikasi” va “Mashina detal va mexanizmlari” fanlariga oid darsliklarda ham
yurish tizimining ishlash prinsiplari, energiya sarfi va uzatish mexanizmlarining
samaradorligi bayon etilgan. Ilmiy maqolalar tahlilida ko‘riladiki, gʻildirakli
tizimlarning ish faoliyati tebranish intensivligi, silliqlik darajasi va energiya
yo‘qotishlarining kamayishi bilan bevosita bog‘liq.
Tadqiqotda analitik tahlil va tajriba asosidagi solishtirma usullar
qo‘llanildi. Gʻildirakli transport vositalarining har xil turdagi osma tizimlari,
shina turlari (kam bosimli, yuqori bosimli) va yo‘l sharoitlaridagi yurish xatti-
harakatlari tahlil qilindi. Transport vositalarining tebranish chastotasi, shina
bosimi, gʻildirak diametri, yo‘l qarshiligi kabi parametrlar eksperimental usullar
bilan o‘lchandi. Energiya sarfi ko‘rsatkichlari kompyuter dasturlari orqali
hisoblab chiqildi va real eksperiment natijalari bilan solishtirildi. Qolaversa,
mavjud texnik adabiyotlar va amaliy tajribalar asosida optimallashtirish
modellariga tayanildi.
Natija va muhokamalar
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, gʻildirakli yurish tizimining
konstruksiyasini to‘g‘ri tanlash transport vositasining yo‘l-qatnov qulayligini
sezilarli darajada oshiradi. Masalan, pnevmatik osma tizimlari foydalanilgan
transport vositalarida yo‘l yuzasidagi notekisliklar ta’siri kamaygan va yo‘lovchi
uchun silliq harakat ta’minlangan. Kam bosimli shinalar bilan jihozlangan
mashinalar notekis va yumshoq tuproq yo‘llarda yaxshiroq natija bergan.
Energiya sarfi esa yo‘l qarshiligi, shinalarning deformatsiyasi va tebranish
intensivligiga bog‘liq holda o‘zgarib turgani kuzatildi. Ayniqsa, ortiqcha shina
bosimi yoki noto‘g‘ri osma tizimi sozlamalari energiya sarfini 10-15% oshirishi
mumkinligi aniqlandi.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
424
Xulosa
.
Gʻildirakli yurish tizimining texnik parametrlari transport vositasining
harakat qulayligi va energiya samaradorligida muhim o‘rin tutadi. Optimal shina
bosimi, to‘g‘ri osma tizimi va gʻildirak konstruksiyasi yo‘l sharoitiga mos holda
tanlanganda, nafaqat yo‘l-qatnov qulayligi oshadi, balki energiya sarfi ham
kamayadi. Kelgusida bu yo‘nalishda ilg‘or modellashtirish usullari va zamonaviy
materiallardan foydalanish orqali yurish tizimlarining samaradorligini yanada
oshirish mumkin. Tadqiqot natijalari avtomobilsozlikda, transport vositalarini
loyihalashda va yo‘l harakati xavfsizligini ta’minlashda amaliy ahamiyatga ega.
Qulaylik va energiya tejashni optimallashtirish uchun transport vositalarida
gʻildirak tizimini ishlab chiqishda yuqoridagi omillarni muvozanatlash kerak.
Masalan, yengil lekin mustahkam gʻildiraklar, aqlli suspenziya tizimlari va
energiya samaradorligi yuqori boʻlgan shinalardan foydalanish yaxshi natija
beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Yoʻldoshev Sh.U.Mashinalar ishonchliligi va taʼmirlash asoslari Oʻzbekiston.
Toshkent. 2006
2. Muhammadjonov B.K., Azimov A., Daminova R.B., Eshpoʻlatova M. Texnik
mexanika. Ilm-Ziyo. Toshkent. 2015
3. Parpiyev B. Mashina detallari: I va II qismlar. Oʻzbekiston ensiklopediyasi
2014.
4.Joʻrayev A.Amaliy mexanika. Fan va texnologiya. Namangan. 2007
5.Nosirov S.N.. Mashina detallari fanidan kurs loyihasini bajarish. Yangi asr
avlodi
Toshkent. 2008
