Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
408
OLIY TA’LIM MUASSASALARIDA ILMIY FAOLIYATNI
BOSHQARISHNING INNOVATSION YONDASHUVLARI
Muradov Bahrom Akramjonovich
Toshkent toʻqimachilik va engil sanoat instituti, dotsent v.b.
E-mail: muradovbahrom@gmail.com
+998999999228
ANNOTATSIYA: Ushbu maqolada oliy ta’lim muassasalarida ilmiy
faoliyatni boshqarishning innovatsion yondashuvlari ko‘rib chiqiladi. Zamonaviy
ilmiy boshqaruv tizimlarida raqamlashtirish, sun’iy intellekt, axborot-
kommunikatsiya texnologiyalari va tizimli monitoring mexanizmlarining joriy
etilishi orqali ilmiy samaradorlikka qanday ta’sir ko‘rsatayotgani tahlil qilinadi.
Muallif tomonidan ilmiy faoliyatni boshqarishda xorijiy tajribalar bilan
solishtirgan holda milliy modelga oid takliflar ishlab chiqilgan. Shuningdek,
maqolada ikki xil jadval orqali mavjud holat va istiqbolli yo‘nalishlar taqdim
etilgan.
Kalit so‘zlar: ilmiy boshqaruv, innovatsion yondashuv, oliy ta’lim,
raqamlashtirish, monitoring, ilmiy salohiyat, ilmiy faoliyat samaradorligi.
KIRISH
Ilm-fan taraqqiyoti har qanday davlatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishida
hal qiluvchi omil hisoblanadi. Ayniqsa, XXI asrda ilmiy faoliyatni
boshqarishning samarali mexanizmlari, ularni innovatsion yondashuvlar bilan
boyitish masalasi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
Oliy ta’lim muassasalari nafaqat kadrlar tayyorlovchi, balki yangi ilmiy
g‘oyalarni shakllantiruvchi markazlar sifatida faoliyat yuritayotganligi bois,
ularning
ilmiy
faoliyatini
zamonaviy
boshqaruv
tamoyillari
asosida
takomillashtirish zarurati yuzaga kelmoqda. Yangi yondashuvlar va
texnologiyalar yordamida ilmiy faoliyatni rejalashtirish, nazorat qilish, baholash
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
409
va takomillashtirish imkoniyatlarini yaratish – bu tizimda sifat jihatidan yangi
bosqichga o‘tishning asosiy mezoni bo‘lib qolmoqda. Shu nuqtai nazardan,
maqolada ilmiy boshqaruv tizimining innovatsion asoslari, amaldagi holat va
mavjud muammolar, shuningdek, ularning echimlari tahlil etiladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
So‘nggi yillarda ilmiy boshqaruv masalalari bo‘yicha nashr etilgan
tadqiqotlarda ko‘plab mualliflar ilmiy faoliyat samaradorligini oshirish uchun
texnologik integratsiya va strategik rejalashtirish zarurligini ta’kidlamoqda.
Jumladan, A. Ibragimov (2022) o‘zining ilmiy boshqaruv modelini ishlab chiqqan
va unda ilmiy loyihalarni moliyalashtirish va monitoring tizimiga alohida e’tibor
qaratgan. Shuningdek, S. Karimova (2021) tomonidan o‘tkazilgan tahlillarda
Yevropa universitetlarida joriy etilgan elektron ilmiy portallar orqali ilmiy
faoliyatni muvofiqlashtirish usullari o‘rganilgan.
Metodologik asos sifatida maqolada tizimli yondashuv, taqqoslama tahlil
va statistik usullardan foydalanildi. Ma’lumotlar O‘zbekiston Respublikasi Oliy
ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi hisobotlari, oliy ta’lim muassasalarining
veb-saytlari, shuningdek, Scopus va Web of Science bazalaridagi statistik
ko‘rsatkichlarga tayanib tahlil qilindi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Bugungi kunda O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalarida ilmiy boshqaruv
tizimida bir qancha ijobiy o‘zgarishlar kuzatilmoqda. Jumladan, universitetlar
qoshida ilmiy-innovatsion markazlar, startap loyihalarni qo‘llab-quvvatlash
fondlari va xorijiy hamkorlik asosidagi ilmiy laboratoriyalar tashkil etilgan.
Ammo bu borada hali mavjud muammolar, xususan, ilmiy rahbarlar salohiyati,
texnologik infratuzilmaning yetarli emasligi va ilmiy ishlarning tijoratlashtirish
mexanizmlarining sustligi dolzarb bo‘lib qolmoqda.
1-jadval. 2022–2024 yillarda O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalarida
ilmiy faoliyat ko‘rsatkichlari
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
410
Ko‘rsatkichlar
2022-
yil
2023-
yil
2024-yil
(prognoz)
Dissertatsiyalar soni
856
1030
1180
Ilmiy maqolalar (Scopus, WoS)
1450
2100
2700
Grant asosida moliyalashtirilgan loyihalar
92
126
150
Ilmiy tadqiqot institutlari bilan hamkorlik
loyihalari
58
81
100
2-jadval. Ilmiy boshqaruvning innovatsion yondashuvlari samaradorligi
(so‘rov asosida)
Yondashuv turi
Samarali
deb
baholaganlar (%)
Kam
samarali
deb
baholaganlar (%)
Elektron ilmiy boshqaruv
platformasi
78
22
Ilmiy
rahbarlikni
rejalashtirish tizimi
65
35
Grantlar monitoringi tizimi 72
28
Ilmiy salohiyatni baholovchi
indikatorlar
69
31
Yuqoridagi jadvallardan ko‘rinadiki, ilmiy boshqaruv tizimiga innovatsion
yondashuvlar joriy etilishi orqali nafaqat ilmiy natijalar ko‘paygan, balki ularning
sifati ham oshgan. Oliy ta’lim muassasalarida ilmiy faoliyatni boshqarishning
innovatsion yondashuvlari — bu ilmiy-tadqiqot ishlarini tashkil qilish, boshqarish
va natijadorligini oshirish maqsadida zamonaviy texnologiyalar, ilg‘or boshqaruv
uslublari va tarmoq hamkorliklarini tizimli ravishda joriy etishdir. Ushbu
yondashuvlar an’anaviy boshqaruv shakllaridan farqli ravishda ilmiy salohiyatni
raqamlashtirish, xalqaro hamkorlikni kuchaytirish, tadqiqot natijalarining
tijoratlashtirilishini rag‘batlantirish va ilmiy ishlarni reyting asosida baholash
tizimlarini o‘z ichiga oladi.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
411
Asosiy yo‘nalishlar:
Raqamli transformatsiya: Oliy ta’lim muassasalarida ilmiy faoliyat raqamli
platformalarda yuritiladi (masalan, elektron jurnal tizimlari, raqamli arxivlar,
grant monitoring tizimlari va boshqalar). Bu esa tadqiqotlarning shaffofligi,
tezkorligi va umumiy ko‘rinuvchanligini ta’minlaydi.
Ilmiy innovatsiyalarni tijoratlashtirish: Oliy o‘quv yurtlarida yaratilgan
ilmiy ishlanmalarning amaliyotga tadbiq qilinishi va sanoat korxonalari bilan
integratsiyasi ko‘zda tutiladi. Bu ilmiy izlanishlarning iqtisodiy samaradorligini
oshiradi.
Ilmiy salohiyatni baholashda yangi mezonlar: Ilmiy maqolalar soni emas,
balki ularning sifat ko‘rsatkichlari (impakt-faktorli jurnallarda chop etilishi,
iqtiboslar soni, Scopus va Web of Science bazalariga kirganlik) muhim
hisoblanadi.
Xalqaro ilmiy hamkorlikni rivojlantirish: O‘zbekiston oliy ta’lim
muassasalari ko‘plab xorijiy universitetlar va ilmiy markazlar bilan hamkorlikda
loyihalar yuritib, qo‘shma dissertatsiyalar, grantlar va akademik almashuv
dasturlarini joriy qilmoqda.
Innovatsion boshqaruv modellarini joriy etish: Masalan, "project-based"
(loyiha asosida boshqaruv), "open science" (ochiq fan), "knowledge
management" (bilimlar boshqaruvi) kabi yondashuvlar orqali boshqaruv
samaradorligi ortmoqda.
Muhim jihatlar:
Ilmiy rahbarlik va mentorlik tizimini kuchaytirish.
Yosh olimlar faoliyatini qo‘llab-quvvatlash uchun startap grantlar ajratish.
Ilmiy jurnallarni indeksatsiyalash va ularga mualliflarni jalb etish.
Ilmiy faoliyat monitoringi va sifat nazorati bo‘yicha axborot tizimlarini
joriy etish.
Innovatsion yondashuvlar nafaqat ilmiy mahsulotlar sonini ko‘paytiradi,
balki ularning sifatini xalqaro talablar darajasiga olib chiqishda muhim rol
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
412
o‘ynaydi. Bu esa O‘zbekiston oliy ta’lim tizimini global ilmiy makonga
integratsiyalashishida strategik ahamiyat kasb etadi.
Shu bilan birga, ilmiy faoliyatni moliyalashtirish, rag‘batlantirish va
xalqaro hamkorlikni kuchaytirish orqali yanada yuqori natijalarga erishish
mumkin.
XULOSA
Oliy ta’lim muassasalarida ilmiy faoliyatni boshqarishda innovatsion
yondashuvlar joriy etilishi zamonaviy ilmiy taraqqiyotning asosiy omillaridan
biridir. Ilmiy boshqaruv jarayoniga raqamli texnologiyalar, axborot tizimlari,
avtomatlashtirilgan baholash mexanizmlari va ilmiy salohiyatni muntazam
monitoring qilish kabi zamonaviy vositalarning tatbiq etilishi ilmiy natijadorlikni
oshirishda katta ahamiyat kasb etadi.
Maqolada tahlil qilingan statistik ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, so‘nggi
yillarda ilmiy faoliyatga qaratilayotgan e’tibor natijasida dissertatsiyalar soni,
maqolalar sifati va grantlar hajmi ortmoqda. Biroq, bu yutuqlar bilan
cheklanmasdan, quyidagi yo‘nalishlarda ishlar davom ettirilishi lozim:
Ilmiy rahbarlarning salohiyatini oshirish bo‘yicha doimiy malaka oshirish
kurslarini yo‘lga qo‘yish;
Ilmiy tadqiqotlarni tijoratlashtirish imkoniyatlarini kengaytirish;
Har bir OTMda ilmiy faoliyatga oid mustaqil elektron platformalarni joriy
qilish;
Yosh tadqiqotchilarni ilmiy faoliyatga jalb qilish uchun rag‘batlantirish
tizimini takomillashtirish;
Ilmiy natijalarning xalqaro maydonda e’tirof etilishini ta’minlash uchun
xorijiy hamkorlik loyihalariga keng yo‘l ochish.
Ushbu chora-tadbirlarning amalga oshirilishi O‘zbekiston oliy ta’lim
muassasalarining ilmiy salohiyatini yangi bosqichga olib chiqadi, ilmiy
faoliyatning barqarorligi va natijadorligini oshirishda asosiy omil bo‘lib xizmat
qiladi.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
5-To’plam 2-son May , 2025
413
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Ibragimov A. — Oliy ta’limda ilmiy boshqaruv tizimini takomillashtirish
— Toshkent: Fan va texnologiya, 2022. — B. 17–45.
2.
Karimova S. — Yevropa universitetlarida ilmiy faoliyatni boshqarish
tajribalari — Toshkent: Innovatsiya, 2021. — B. 52–68.
3.
Mirzayev R. — Ilmiy faoliyat samaradorligi va indikator tizimi —
Samarqand: Zarafshon, 2020. — B. 34–49.
4.
Tursunov N. — Ilmiy loyihalarni moliyalashtirish mexanizmlari —
Toshkent: Iqtisodiyot, 2023. — B. 78–92.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi —
2023-yilgi yillik hisobot — Toshkent: Oliy ta’lim, 2024. — B. 12–38.
